thumb|ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રદ્ધાપૂર્વક ચોપનમો અધ્યાય સાંભળો.
કામધેનું વસિષ્ઠોઽપિ યદા ન ત્યજતે મુનિઃ। તદાસ્ય શબલાં રામ વિશ્વામિત્રોઽન્વકર્ષત
જ્યારે મહર્ષિ વશિષ્ઠે કામધેનુ ગાય આપવાનો ઇનકાર કર્યો, ત્યારે વિશ્વામિત્રએ એ ચિતરંગ ગાય ખેંચવાની કોશિશ કરી, હે રામ.
નીયમાના તુ શબલા રામ રાજ્ઞા મહાત્મના। દુઃખિતા ચિન્તયામાસ રુદન્તી શોકકર્શિતા
મહાન રાજા દ્વારા ખેંચાતી એ ચિતરંગ ગાય ખૂબ દુઃખી થઈ, રડતી અને ચિંતામાં ગરકાવ થઈ ગઈ.
પરિત્યક્તા વસિષ્ઠેન કિમહં સુમહાત્મના। યાહં રાજભૃતૈર્દીના હ્રિયેય ભૃશદુઃખિતા
'મહાન આત્માવાળા વશિષ્ઠે મને કેમ ત્યજી દીધી? હું તો રાજાના સેવકો દ્વારા દુઃખી થઈને ખેંચાઈ રહી છું.'
કિં મયાપકૃતં તસ્ય મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ। યન્મામનાગસં દૃષ્ટ્વા ભક્તાં ત્યજતિ ધાર્મિકઃ
'મહાન ઋષિ, જે મહાત્મા છે, તેમને મેં એવું શું બગાડ્યું કે, નિર્દોષ અને ભક્તિભર્યા હોવા છતાં, ધર્મનિષ્ઠ હોવા છતાં, તેઓ મને ત્યજી રહ્યા છે?'
ઇતિ સંચિન્તયિત્વા તુ નિઃશ્વસ્ય ચ પુનઃ પુનઃ। જગામ વેગેન તદા વસિષ્ઠં પરમૌજસમ્
આવી રીતે વિચાર કરીને અને વારંવાર ઉચ્છ્વાસ કરીને, એ ગાય ઝડપથી મહાબળવાન વશિષ્ઠ પાસે પહોંચી.
નિર્ધૂય તાંસ્તદા ભૃત્યાન્ શતશઃ શત્રુસૂદન। જગામાનિલવેગેન પાદમૂલં મહાત્મનઃ
એ ગાયે રાજાના સેંકડો સેવકોને હટાવી દીધા અને પવનની ઝડપે મહાત્મા વશિષ્ઠના પગ પાસે પહોંચી.
શબલા સા રુદન્તી ચ ક્રોશન્તી ચેદમબ્રવીત્। વસિષ્ઠસ્યાગ્રતઃ સ્થિત્વા રુદન્તી મેઘનિઃસ્વના
એ ચિતરંગ ગાય રડતી અને બૂમો પાડી, વશિષ્ઠ સામે ઊભી રહી અને મેઘના ગર્જન જેવી અવાજે બોલી.
ભગવન્ કિં પરિત્યક્તા ત્વયાહં બ્રહ્મણઃ સુત। યસ્માદ્ રાજભટા માં હિ નયન્તે ત્વત્સકાશતઃ
'હે પૂજ્ય, બ્રહ્માજીના પુત્ર, તમે મને કેમ ત્યજી દીધી કે, રાજાના સૈનિકો મને તમારા પાસેથી લઈ જઈ રહ્યા છે?'
એવમુક્તસ્તુ બ્રહ્મર્ષિરિદં વચનમબ્રવીત્। શોકસંતપ્તહૃદયાં સ્વસારમિવ દુઃખિતામ્
આ રીતે કહેતાં, બ્રહ્મર્ષિએ દુઃખથી ભરાયેલા હૃદયવાળી, પોતાની બહેન જેવી લાગતી શોકગ્રસ્ત શબલાને કહ્યું.
ન ત્વાં ત્યજામિ શબલે નાપિ મેઽપકૃતં ત્વયા। એષ ત્વાં નયતે રાજા બલાન્મત્તો મહાબલઃ
શબલે, હું તને છોડતો નથી અને તું પણ ક્યારેય મારું કોઈ અપકાર કર્યું નથી. પણ આ મહાબલવાન રાજા તને મારી પાસે થી બળજબરીથી લઈ જાય છે.
નહિ તુલ્યં બલં મહ્યં રાજા ત્વદ્ય વિશેષતઃ। બલી રાજા ક્ષત્રિયશ્ચ પૃથિવ્યાઃ પતિરેવ ચ
મારી તાકાત રાજાની તુલનામાં, ખાસ કરીને આજે, સમાન નથી. રાજા બલવાન છે, ક્ષત્રિય છે અને ધરતીનો સ્વામી પણ છે.
ઇયમક્ષૌહિણી પૂર્ણા ગજવાજિરથાકુલા। હસ્તિધ્વજસમાકીર્ણા તેનાસૌ બલવત્તરઃ
આ આખી સેના, જેમાં હાથી, ઘોડા અને રથો ભરેલા છે, ધ્વજોથી શોભાયમાન છે, એના કારણે એ વધુ બલવાન બન્યો છે.
એવમુક્તા વસિષ્ઠેન પ્રત્યુવાચ વિનીતવત્। વચનં વચનજ્ઞા સા બ્રહ્મર્ષિમતુલપ્રભમ્
વશિષ્ઠજી દ્વારા આવું કહેવામાં આવતાં, વાણીમાં નિપુણ અને વિનમ્ર શબલાએ તેજસ્વી બ્રહ્મર્ષિને જવાબ આપ્યો.
ન બલં ક્ષત્રિયસ્યાહુર્બ્રાહ્મણા બલવત્તરાઃ। બ્રહ્મન્ બ્રહ્મબલં દિવ્યં ક્ષાત્રાચ્ચ બલવત્તરમ્
ક્ષત્રિયની તાકાત વધારે છે એવું કોઈ કહેતું નથી; બ્રાહ્મણની દિવ્ય શક્તિ તો ક્ષત્રિયની તુલનામાં વધુ જ છે, બ્રહ્મન.
અપ્રમેયં બલં તુભ્યં ન ત્વયા બલવત્તરઃ। વિશ્વામિત્રો મહાવીર્યસ્તેજસ્તવ દુરાસદમ્
તમારી તાકાત તો અપરિમિત છે; વિશ્વામિત્ર મહાવીર છે, પણ એ તમારી તાકાત કરતાં વધારે નથી—તમારું તેજ તો અપરાજેય છે.
નિયુઙ્ક્ષ્વ માં મહાતેજસ્ત્વં બ્રહ્મબલસમ્ભૃતામ્। તસ્ય દર્પં બલં યત્નં નાશયામિ દુરાત્મનઃ
હે મહાતેજસ્વી, બ્રાહ્મણ શક્તિથી ભરપૂર મને આદેશ આપો; હું એ દુષ્ટના અહંકાર, બળ અને પ્રયત્નને નાશ કરી દઈશ.
ઇત્યુક્તસ્તુ તયા રામ વસિષ્ઠસ્તુ મહાયશાઃ। સૃજસ્વેતિ તદોવાચ બલં પરબલાર્દનમ્
હે રામ, એના દ્વારા આવું કહેવામાં આવતાં, પ્રસિદ્ધ વશિષ્ઠજીએ કહ્યું: 'તારી શક્તિ છોડ, દુશ્મનના બળને નાશ કરનારી.'
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા સુરભિઃ સાસૃજત્ તદા। તસ્યા હુંભારવોત્સૃષ્ટાઃ પહ્લવાઃ શતશો નૃપ
એના શબ્દો સાંભળીને, સુરભીએ પોતાના ગર્જનાથી એ સમયે સૈકડો પ્હલવો પેદા કર્યા, હે રાજા.
નાશયન્તિ બલં સર્વં વિશ્વામિત્રસ્ય પશ્યતઃ। સ રાજા પરમક્રુદ્ધઃ ક્રોધવિસ્ફારિતેક્ષણઃ
એ પ્હલવો વિશ્વામિત્રની આખી સેના તેની આંખો સામે નાશ કરી નાખે છે; રાજા અત્યંત ક્રોધિત થઈ, તેની આંખો ગુસ્સાથી લાલ થઈ ગઈ.
પહ્લવાન્ નાશયામાસ શસ્ત્રૈરુચ્ચાવચૈરપિ। વિશ્વામિત્રાર્દિતાન્ દૃષ્ટ્વા પહ્લવાન્ શતશસ્તદા
એ રાજાએ મોટા અને નાના શસ્ત્રોથી પ્હલવોનો નાશ કર્યો; વિશ્વામિત્રથી પીડાયેલા પ્હલવોને જોઈને—
ભૂય એવાસૃજદ્ ઘોરાન્ શકાન્ યવનમિશ્રિતાન્। તૈરાસીત્ સંવૃતા ભૂમિઃ શકૈર્યવનમિશ્રિતૈઃ
પછી એણે ફરી ભયાનક શક અને યવનો પેદા કર્યા; એ શક અને યવનોથી આખી ધરતી ઢંકાઈ ગઈ.
પ્રભાવદ્ભિર્મહાવીર્યૈર્હેમકિંજલ્કસંનિભૈઃ। તીક્ષ્ણાસિપટ્ટિશધરૈર્હેમવર્ણામ્બરાવૃતૈઃ
એ બધા તેજસ્વી, મહાવીર, સોનાની રેંઢ જેવી કાંતિવાળા, તીક્ષ્ણ તલવાર અને ભાલા ધારણ કરનારા, સુવર્ણવર્ણના વસ્ત્ર પહેરેલા હતા.
નિર્દગ્ધં તદ્બલં સર્વં પ્રદીપ્તૈરિવ પાવકૈઃ। તતોઽસ્ત્રાણિ મહાતેજા વિશ્વામિત્રો મુમોચ હ। તૈસ્તે યવનકામ્બોજા બર્બરાશ્ચાકુલીકૃતાઃ
એ આખી સેના જાણે પ્રજ્વલિત અગ્નિથી ભસ્મ થઈ ગઈ; પછી મહાતેજસ્વી વિશ્વામિત્રે પોતાના અસ્ત્રો છોડ્યા, જેના કારણે યવન, કામ્બોજ અને બરબર લોકો ગભરાઈ ગયા.
thumb|પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૧-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડનો પચપનમો સર્ગ સાંભળો.
તતસ્તાનાકુલાન્ દૃષ્ટ્વા વિશ્વામિત્રાસ્ત્રમોહિતાન્। વસિષ્ઠશ્ચોદયામાસ કામધુક્ સૃજ યોગતઃ
પછી, વિશ્વામિત્રના અસ્ત્રોથી ભટકાઈ ગયેલા અને ગભરાઈ ગયેલા તેમને જોઈ, વશિષ્ઠજીએ કામધેનુને યોગબળથી ઉત્પન્ન કરવા પ્રેરણા આપી.
તસ્યા હુંકારતો જાતાઃ કામ્બોજા રવિસંનિભાઃ। ઊધસશ્ચાથ સમ્ભૂતા બર્બરાઃ શસ્ત્રપાણયઃ
એના ગર્જનાથી કામ્બોજો, જે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતા, જન્મ્યા; અને એના ઉધરમાંથી શસ્ત્રધારી બરબર લોકો ઉત્પન્ન થયા.
યોનિદેશાચ્ચ યવનાઃ શકૃદ્દેશાચ્છકાઃ સ્મૃતાઃ। રોમકૂપેષુ મ્લેચ્છાશ્ચ હારીતાઃ સકિરાતકાઃ
જ્યાંથી જન્મ થાય છે, ત્યાંથી યવનો આવ્યા; માળમૂત્રની જમીનમાંથી શક લોકો ઓળખાયા; વાળના રંધ્રોમાં મ્લેચ્છો, હારિતો અને કિરાતો વસે છે.
તૈસ્તન્નિષૂદિતં સર્વં વિશ્વામિત્રસ્ય તત્ક્ષણાત્। સપદાતિગજં સાશ્વં સરથં રઘુનન્દન
રઘુવંશના આનંદ, એ બધાએ એક જ ક્ષણે વિશ્વામિત્રની આખી સેના, હાથી, ઘોડા અને રથ સહિત નાશ કરી નાખી.
દૃષ્ટ્વા નિષૂદિતં સૈન્યં વસિષ્ઠેન મહાત્મના। વિશ્વામિત્રસુતાનાં તુ શતં નાનાવિધાયુધમ્
મહાન આત્માવાળા વસિષ્ઠજી દ્વારા પોતાની સેના વિનાશ પામેલી જોઈ, વિશ્વામિત્રના સો પુત્રો વિવિધ શસ્ત્રો લઈને આગળ વધ્યા.