રામં કમલપત્રાક્ષં શરણ્યં રણતોષિણમ્। શુશોચ ભ્રાતરં દૃષ્ટ્વા પતિતં ધરણીતલે
કમળની પાંદડાની જેમ આંખો ધરાવતો, સૌનો આશ્રય અને યુદ્ધમાં આનંદ આપનાર રામને જમીન પર પડેલો જોઈને, તેના ભાઈએ ખૂબ દુઃખ કર્યું.
હરયશ્ચાપિ તં દૃષ્ટ્વા સંતાપં પરમં ગતાઃ। શોકાર્તાશ્ચુક્રુશુર્ઘોરમશ્રુપૂરિતલોચનાઃ
અને વાનરોએ પણ તેને જોઈને ખૂબ જ દુઃખ અનુભવ્યું; શોકથી પીડિત થઈ, તેઓ ભયંકર રીતે રડ્યા, તેમની આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા.
બદ્ધૌ તુ તૌ વીરશયે શયાનૌ તે વાનરાઃ સમ્પરિવાર્ય તસ્થુઃ। સમાગતા વાયુસુતપ્રમુખ્યા વિષાદમાર્તાઃ પરમં ચ જગ્મુઃ
બાંધેલા અને વીરશય્યામાં પડેલા એ બંનેને વાનરો, હનુમાનની આગેવાનીમાં, ઘેર્યા અને ત્યાં એકઠા થઈ, ઊંડા દુઃખમાં ડૂબી ગયા.
thumb|ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકી રામાયણના યુદ્ધકાંડના છટ્ટીસમા સર્ગને હવે સાંભળો.
તતો દ્યાં પૃથિવીં ચૈવ વીક્ષમાણા વનૌકસઃ। દદૃશુઃ સંતતૌ બાણૈર્ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
પછી, વનવાસીઓએ આકાશ અને ધરતી તરફ નજર કરી, રામ અને લક્ષ્મણ બંને ભાઈઓને બાણોથી ઢંકાયેલા જોઈ લીધા.
વૃષ્ટ્વેવોપરતે દેવે કૃતકર્મણિ રાક્ષસે। આજગામાથ તં દેશં સસુગ્રીવો વિભીષણઃ
વરસાદ બંધ થઈ ગયો અને રાક્ષસનું કામ પૂરુ થયું ત્યારે, સુગ્રીવ સાથે વિભીષણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
નીલશ્ચ દ્વિવિદો મૈન્દઃ સુષેણઃ કુમુદોઽઙ્ગદઃ। તૂર્ણં હનુમતા સાર્ધમન્વશોચન્ત રાઘવૌ
નીલ, દ્વિવિદ, મેઇંદ, સુષેણ, કુમુદ અને અંગદ હનુમાન સાથે ઝડપથી આવ્યા અને રાઘવ ભાઈઓ માટે શોક કર્યો.
અચેષ્ટૌ મન્દનિઃશ્વાસૌ શોણિતેન પરિપ્લુતૌ। શરજાલાચિતૌ સ્તબ્ધૌ શયાનૌ શરતલ્પગૌ
એ બંને અચળ, ધીમા શ્વાસ લેતા, લોહીથી ભીંજાયેલા, બાણોના ઢગલા નીચે, શય્યામાં પડેલા, કઠોર અને નિર્જીવ દેખાતા હતા.
નિઃશ્વસન્તૌ યથા સર્પૌ નિશ્ચેષ્ટૌ મન્દવિક્રમૌ। રુધિરસ્રાવદિગ્ધાઙ્ગૌ તપનીયાવિવ ધ્વજૌ
સર્પની જેમ શ્વાસ લેતા, અચળ અને કમજોર, લોહીથી લિપ્ત શરીર ધરાવતા, તેઓ સોનાની ધ્વજની જેમ દેખાતા હતા.
તૌ વીરશયને વીરૌ શયાનૌ મન્દચેષ્ટિતૌ। યૂથપૈઃ સ્વૈઃ પરિવૃતૌ બાષ્પવ્યાકુલલોચનૈઃ
એ બંને વીર શય્યામાં પડેલા, ધીમા હલન-ચાલન સાથે, પોતાના યૂથપતિઓથી ઘેરાયેલા, જેમની આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા હતા.
રાઘવૌ પતિતૌ દૃષ્ટ્વા શરજાલસમન્વિતૌ। બભૂવુર્વ્યથિતાઃ સર્વે વાનરાઃ સવિભીષણાઃ
રાઘવ ભાઈઓને પડેલા અને બાણોના ઢગલા વડે ઢંકાયેલા જોઈને, બધા વાનરો અને વિભીષણ દુઃખી થઈ ગયા.
અન્તરિક્ષં નિરીક્ષન્તો દિશઃ સર્વાશ્ચ વાનરાઃ। ન ચૈનં માયયા છન્નં દદૃશૂ રાવણિં રણે
બધા વાનરો આકાશ અને ચારેય દિશાઓમાં જોઈ રહ્યા હતા, પણ યુદ્ધમાં રાવણના પુત્રને, તેની માયાથી છુપાયેલા, જોઈ શક્યા નહોતા.
તં તુ માયાપ્રતિચ્છન્નં માયયૈવ વિભીષણઃ। વીક્ષમાણો દદર્શાગ્રે ભ્રાતુઃ પુત્રમવસ્થિતમ્। તમપ્રતિમકર્માણમપ્રતિદ્વન્દ્વમાહવે
પરંતુ વિભીષણે, માયાથી છુપાયેલા, આગળ પોતાના ભાઈના પુત્રને, જે અદ્વિતીય કૃત્ય અને યુદ્ધમાં બેરોડ હતો, જોઈ લીધો.
દદર્શાન્તર્હિતં વીરં વરદાનાદ્ વિભીષણઃ। તેજસા યશસા ચૈવ વિક્રમેણ ચ સંયુતઃ
વિભીષણે, વીર અને તેજ, યશ અને પરાક્રમથી ભરપૂર, આશીર્વાદના કારણે છુપાયેલા, તેને જોઈ લીધો.
ઇન્દ્રજિત્ ત્વાત્મનઃ કર્મ તૌ શયાનૌ સમીક્ષ્ય ચ। ઉવાચ પરમપ્રીતો હર્ષયન્ સર્વરાક્ષસાન્
ઇન્દ્રજિતે પોતાના કૃત્યને અને એ બંનેને પડેલા જોઈને, ખૂબ આનંદથી બધાં રાક્ષસોને ખુશ કરીને કહ્યું.
દૂષણસ્ય ચ હન્તારૌ ખરસ્ય ચ મહાબલૌ। સાદિતૌ મામકૈર્બાણૈર્ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
દૂષણના સંહારક અને મહાબલી ખરા, રામ અને લક્ષ્મણ ભાઈઓ, મારા બાણોથી ઢળી ગયા છે.
નેમૌ મોક્ષયિતું શક્યાવેતસ્માદિષુબન્ધનાત્। સર્વૈરપિ સમાગમ્ય સર્ષિસઙ્ઘૈઃ સુરાસુરૈઃ
આ બેમાંથી કોઈને પણ આ બાણોની બંધથી મુક્ત કરી શકાય તેમ નથી, ભલે બધા દેવો અને ઋષિઓ ભેગા થાય.
યત્કૃતે ચિન્તયાનસ્ય શોકાર્તસ્ય પિતુર્મમ। અસ્પૃષ્ટ્વા શયનં ગાત્રૈસ્ત્રિયામા યાતિ શર્વરી
જેના કારણે મારા પિતા ચિંતામાં અને દુઃખથી પીડાય છે, અને રાતે પોતાના શરીરથી શયન પર સ્પર્શ કર્યા વિના જાગી જાય છે.
કૃત્સ્નેયં યત્કૃતે લઙ્કા નદી વર્ષાસ્વિવાકુલા। સોઽયં મૂલહરોઽનર્થઃ સર્વેષાં શમિતો મયા
જેના માટે આખી લંકા વરસાદની નદીની જેમ ગભરાઈ ગઈ છે, એ બધા માટેના આ દુઃખના મૂળને મેં સમાપ્ત કરી દીધું છે.
રામસ્ય લક્ષ્મણસ્યૈવ સર્વેષાં ચ વનૌકસામ્। વિક્રમા નિષ્ફલાઃ સર્વે યથા શરદિ તોયદાઃ
રામ, લક્ષ્મણ અને બધા વનવાસીઓની બહાદુરી હવે વ્યર્થ થઈ ગઈ છે, જેમ શરદ ઋતુના વાદળો નિષ્ફળ હોય છે.
એવમુક્ત્વા તુ તાન્ સર્વાન્ રાક્ષસાન્ પરિપશ્યતઃ। યૂથપાનપિ તાન્ સર્વાંસ્તાડયત્ સ ચ રાવણિઃ
આ રીતે બોલીને, રાવણપુત્રે બધા વાનર યૂથપતિઓને માર્યા, જ્યારે બધા રાક્ષસો જોઈ રહ્યા હતા.
નીલં નવભિરાહત્ય મૈન્દં સદ્વિવિદં તથા। ત્રિભિસ્ત્રિભિરમિત્રઘ્નસ્તતાપ પરમેષુભિઃ
તેને નીલને નવ બાણોથી ઘાયલ કર્યો, અને માઇંદ અને વિવિદને પણ; દુશ્મનોના વિનાશકએ શ્રેષ્ઠ બાણોથી તેમને પીડ્યા.
જામ્બવન્તં મહેષ્વાસો વિદ્ધ્વા બાણેન વક્ષસિ। હનૂમતો વેગવતો વિસસર્જ શરાન્ દશ
મહાન ધનુષધારી એ જાંબવંતને છાતી પર બાણથી ઘાયલ કર્યો, અને ઝડપી હનુમાન પર દસ બાણ છોડ્યા.
ગવાક્ષં શરભં ચૈવ તાવપ્યમિતવિક્રમૌ। દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં મહાવેગો વિવ્યાધ યુધિ રાવણિઃ
રાવણપુત્રે ગવાક્ષ અને શરભ, બંને અપરિમિત પરાક્રમી,ને યુદ્ધમાં બે-બે બાણોથી ઘાયલ કર્યા.
ગોલાઙ્ગૂલેશ્વરં ચૈવ વાલિપુત્રમથાઙ્ગદમ્। વિવ્યાધ બહુભિર્બાણૈસ્ત્વરમાણોઽથ રાવણિઃ
રાવણપુત્રે ગોલાંગૂલ, વાનરોના સ્વામી, અને વાલીપુત્ર અંગદને અનેક બાણોથી ઘાયલ કર્યા, ઝડપથી આગળ વધતા.
તાન્ વાનરવરાન્ ભિત્ત્વા શરૈરગ્નિશિખોપમૈઃ। નનાદ બલવાંસ્તત્ર મહાસત્ત્વઃ સ રાવણિઃ
આગની જ્વાળાની જેમ બાણોથી એ શ્રેષ્ઠ વાનરોને ઘાયલ કર્યા પછી, મહાસત્ત્વી રાવણપુત્ર ત્યાં ગર્જના કરી.
તાનર્દયિત્વા બાણૌઘૈસ્ત્રસયિત્વા ચ વાનરાન્। પ્રજહાસ મહાબાહુર્વચનં ચેદમબ્રવીત્
બાણોની વરસાદથી તેમને પીડ્યા અને વાનરોને ડરાવ્યા પછી, મહાબાહુએ હસીને આ શબ્દો કહ્યા.
શરબન્ધેન ઘોરેણ મયા બદ્ધૌ ચમૂમુખે। સહિતૌ ભ્રાતરાવેતૌ નિશામયત રાક્ષસાઃ
ભયાનક બાણબંધથી મેં આ બંને ભાઈઓને યુદ્ધમેદાનમાં બાંધ્યા છે; રાક્ષસો, જુઓ તેમને.
એવમુક્તાસ્તુ તે સર્વે રાક્ષસાઃ કૂટયોધિનઃ। પરં વિસ્મયમાપન્નાઃ કર્મણા તેન હર્ષિતાઃ
આ રીતે સંભળીને, બધા કૂટયોધી રાક્ષસો એ deedથી ખૂબ આશ્ચર્યચકિત અને આનંદિત થયા.
વિનેદુશ્ચ મહાનાદાન્ સર્વે તે જલદોપમાઃ। હતો રામ ઇતિ જ્ઞાત્વા રાવણિં સમપૂજયન્
બધા જ વાદળ જેવા ઉગ્ર અવાજે ગુંજી ઉઠ્યા, અને 'રામ મરી ગયા' એમ માનીને રાવણપુત્રને સન્માન આપ્યો.