બદ્ધૌ તુ શરબન્ધેન તાવુભૌ રણમૂર્ધનિ। નિમેષાન્તરમાત્રેણ ન શેકતુરવેક્ષિતુમ્
યુદ્ધના મધ્યમાં, બંને શર-બાંધથી બંધાઈ ગયા, અને એક પળમાં પણ એકબીજાને જોઈ શક્યા નહીં.
તતો વિભિન્નસર્વાઙ્ગૌ શરશલ્યાચિતૌ કૃતૌ। ધ્વજાવિવ મહેન્દ્રસ્ય રજ્જુમુક્તૌ પ્રકમ્પિતૌ
બંનેના બધા અંગો બાણોથી ઘાયલ અને ઢંકાઈ ગયા, અને તેઓ મહા ઇન્દ્રના ધ્વજની જેમ, જેની દોરી કપાઈ જાય, હલકાઈ ગયા.
તૌ સમ્પ્રચલિતૌ વીરૌ મર્મભેદેન કર્શિતૌ। નિપેતતુર્મહેષ્વાસૌ જગત્યાં જગતીપતી
મર્મસ્થાનોના ઘાવથી થાકી ગયેલા, બંને મહા ધનુર્ધર ધ્રુજતા અને ધરતી પર પડી ગયા—જાણે જગતના રાજાઓ પણ ધરતી પર આવી ગયા.
તૌ વીરશયને વીરૌ શયાનૌ રુધિરોક્ષિતૌ। શરવેષ્ટિતસર્વાઙ્ગાવાર્તૌ પરમપીડિતૌ
વીરોની શય્યા પર, બંને વીર લોહીથી સ્નાત, બાણોથી ઘેરાયેલા, અત્યંત પીડામાં પડ્યા હતા.
નહ્યવિદ્ધં તયોર્ગાત્રે બભૂવાઙ્ગુલમન્તરમ્। નાનિર્વિણ્ણં ન ચાધ્વસ્તમાકરાગ્રાદજિહ્મગૈઃ
બંનેના શરીર પર એક અંગુલ જેટલું પણ સ્થાન બાણોથી ઘાયલ થયા વિના નહોતું; ધનુષના ટોચથી ટોચ સુધી, બાણો અઘાત કર્યા વિના કોઈ જગ્યા નહોતી.
તૌ તુ ક્રૂરેણ નિહતૌ રક્ષસા કામરૂપિણા। અસૃક્ સુસ્રુવતુસ્તીવ્રં જલં પ્રસ્રવણાવિવ
તે ક્રૂર, રૂપ બદલતા રાક્ષસે ઘાયલ કર્યા પછી, બંનેમાંથી લોહી તીવ્ર રીતે વહ્યું—જાણે ઝરણાંમાંથી પાણી વહે છે.
પપાત પ્રથમં રામો વિદ્ધો મર્મસુ માર્ગણૈઃ। ક્રોધાદિન્દ્રજિતા યેન પુરા શક્રો વિનિર્જિતઃ
મર્મસ્થાનોમાં બાણોથી ઘાયલ થયેલા, રામ પહેલા પડ્યા—જે ઇન્દ્રજિતે ક્યારેક ક્રોધથી ઇન્દ્રને પણ હરાવ્યો હતો.
રુક્મપુઙ્ખૈઃ પ્રસન્નાગ્રૈ રજોગતિભિરાશુગૈઃ। નારાચૈરર્ધનારાચૈર્ભલ્લૈરઞ્જલિકૈરપિ। વિવ્યાધ વત્સદન્તૈશ્ચ સિંહદંષ્ટ્રૈઃ ક્ષુરૈસ્તથા
સોનાની પાંખવાળા, તીક્ષ્ણ ટોચવાળા, ઝડપી ચાલતા, વિશાળ, અર્ધ-વિશાળ, અર્ધ-ચંદ્રાકાર, હથેળી-આકાર, વાછરડા-દાંત, સિંહ-દાંત અને કટારી જેવા બાણોથી તેણે તેમને ઘાયલ કર્યા.
સ વીરશયને શિશ્યેઽવિજ્યમાવિધ્ય કાર્મુકમ્। ભિન્નમુષ્ટિપરીણાહં ત્રિનતં રુક્મભૂષિતમ્
તે ત્યાં વીરોની શય્યામાં પડ્યો હતો, તેનું મોટું ધનુષ્ય અવિજ્ય હતું, તેની પકડ તૂટી ગઈ હતી, ત્રણ વાર વળેલું અને સોનાથી શોભિત હતું.
બાણપાતાન્તરે રામં પતિતં પુરુષર્ષભમ્। સ તત્ર લક્ષ્મણો દૃષ્ટ્વા નિરાશો જીવિતેઽભવત્
બાણોની વરસાદ વચ્ચે રામ, શ્રેષ્ઠ પુરુષ, પડી ગયો ત્યારે, લક્ષ્મણએ તેને ત્યાં જોઈને જીવનની આશ છોડી દીધી.
રામં કમલપત્રાક્ષં શરણ્યં રણતોષિણમ્। શુશોચ ભ્રાતરં દૃષ્ટ્વા પતિતં ધરણીતલે
કમળની પાંદડાની જેમ આંખો ધરાવતો, સૌનો આશ્રય અને યુદ્ધમાં આનંદ આપનાર રામને જમીન પર પડેલો જોઈને, તેના ભાઈએ ખૂબ દુઃખ કર્યું.
હરયશ્ચાપિ તં દૃષ્ટ્વા સંતાપં પરમં ગતાઃ। શોકાર્તાશ્ચુક્રુશુર્ઘોરમશ્રુપૂરિતલોચનાઃ
અને વાનરોએ પણ તેને જોઈને ખૂબ જ દુઃખ અનુભવ્યું; શોકથી પીડિત થઈ, તેઓ ભયંકર રીતે રડ્યા, તેમની આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા.
બદ્ધૌ તુ તૌ વીરશયે શયાનૌ તે વાનરાઃ સમ્પરિવાર્ય તસ્થુઃ। સમાગતા વાયુસુતપ્રમુખ્યા વિષાદમાર્તાઃ પરમં ચ જગ્મુઃ
બાંધેલા અને વીરશય્યામાં પડેલા એ બંનેને વાનરો, હનુમાનની આગેવાનીમાં, ઘેર્યા અને ત્યાં એકઠા થઈ, ઊંડા દુઃખમાં ડૂબી ગયા.
thumb|ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકી રામાયણના યુદ્ધકાંડના છટ્ટીસમા સર્ગને હવે સાંભળો.
તતો દ્યાં પૃથિવીં ચૈવ વીક્ષમાણા વનૌકસઃ। દદૃશુઃ સંતતૌ બાણૈર્ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
પછી, વનવાસીઓએ આકાશ અને ધરતી તરફ નજર કરી, રામ અને લક્ષ્મણ બંને ભાઈઓને બાણોથી ઢંકાયેલા જોઈ લીધા.
વૃષ્ટ્વેવોપરતે દેવે કૃતકર્મણિ રાક્ષસે। આજગામાથ તં દેશં સસુગ્રીવો વિભીષણઃ
વરસાદ બંધ થઈ ગયો અને રાક્ષસનું કામ પૂરુ થયું ત્યારે, સુગ્રીવ સાથે વિભીષણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
નીલશ્ચ દ્વિવિદો મૈન્દઃ સુષેણઃ કુમુદોઽઙ્ગદઃ। તૂર્ણં હનુમતા સાર્ધમન્વશોચન્ત રાઘવૌ
નીલ, દ્વિવિદ, મેઇંદ, સુષેણ, કુમુદ અને અંગદ હનુમાન સાથે ઝડપથી આવ્યા અને રાઘવ ભાઈઓ માટે શોક કર્યો.
અચેષ્ટૌ મન્દનિઃશ્વાસૌ શોણિતેન પરિપ્લુતૌ। શરજાલાચિતૌ સ્તબ્ધૌ શયાનૌ શરતલ્પગૌ
એ બંને અચળ, ધીમા શ્વાસ લેતા, લોહીથી ભીંજાયેલા, બાણોના ઢગલા નીચે, શય્યામાં પડેલા, કઠોર અને નિર્જીવ દેખાતા હતા.
નિઃશ્વસન્તૌ યથા સર્પૌ નિશ્ચેષ્ટૌ મન્દવિક્રમૌ। રુધિરસ્રાવદિગ્ધાઙ્ગૌ તપનીયાવિવ ધ્વજૌ
સર્પની જેમ શ્વાસ લેતા, અચળ અને કમજોર, લોહીથી લિપ્ત શરીર ધરાવતા, તેઓ સોનાની ધ્વજની જેમ દેખાતા હતા.
તૌ વીરશયને વીરૌ શયાનૌ મન્દચેષ્ટિતૌ। યૂથપૈઃ સ્વૈઃ પરિવૃતૌ બાષ્પવ્યાકુલલોચનૈઃ
એ બંને વીર શય્યામાં પડેલા, ધીમા હલન-ચાલન સાથે, પોતાના યૂથપતિઓથી ઘેરાયેલા, જેમની આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા હતા.
રાઘવૌ પતિતૌ દૃષ્ટ્વા શરજાલસમન્વિતૌ। બભૂવુર્વ્યથિતાઃ સર્વે વાનરાઃ સવિભીષણાઃ
રાઘવ ભાઈઓને પડેલા અને બાણોના ઢગલા વડે ઢંકાયેલા જોઈને, બધા વાનરો અને વિભીષણ દુઃખી થઈ ગયા.
અન્તરિક્ષં નિરીક્ષન્તો દિશઃ સર્વાશ્ચ વાનરાઃ। ન ચૈનં માયયા છન્નં દદૃશૂ રાવણિં રણે
બધા વાનરો આકાશ અને ચારેય દિશાઓમાં જોઈ રહ્યા હતા, પણ યુદ્ધમાં રાવણના પુત્રને, તેની માયાથી છુપાયેલા, જોઈ શક્યા નહોતા.
તં તુ માયાપ્રતિચ્છન્નં માયયૈવ વિભીષણઃ। વીક્ષમાણો દદર્શાગ્રે ભ્રાતુઃ પુત્રમવસ્થિતમ્। તમપ્રતિમકર્માણમપ્રતિદ્વન્દ્વમાહવે
પરંતુ વિભીષણે, માયાથી છુપાયેલા, આગળ પોતાના ભાઈના પુત્રને, જે અદ્વિતીય કૃત્ય અને યુદ્ધમાં બેરોડ હતો, જોઈ લીધો.
દદર્શાન્તર્હિતં વીરં વરદાનાદ્ વિભીષણઃ। તેજસા યશસા ચૈવ વિક્રમેણ ચ સંયુતઃ
વિભીષણે, વીર અને તેજ, યશ અને પરાક્રમથી ભરપૂર, આશીર્વાદના કારણે છુપાયેલા, તેને જોઈ લીધો.
ઇન્દ્રજિત્ ત્વાત્મનઃ કર્મ તૌ શયાનૌ સમીક્ષ્ય ચ। ઉવાચ પરમપ્રીતો હર્ષયન્ સર્વરાક્ષસાન્
ઇન્દ્રજિતે પોતાના કૃત્યને અને એ બંનેને પડેલા જોઈને, ખૂબ આનંદથી બધાં રાક્ષસોને ખુશ કરીને કહ્યું.
દૂષણસ્ય ચ હન્તારૌ ખરસ્ય ચ મહાબલૌ। સાદિતૌ મામકૈર્બાણૈર્ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
દૂષણના સંહારક અને મહાબલી ખરા, રામ અને લક્ષ્મણ ભાઈઓ, મારા બાણોથી ઢળી ગયા છે.
નેમૌ મોક્ષયિતું શક્યાવેતસ્માદિષુબન્ધનાત્। સર્વૈરપિ સમાગમ્ય સર્ષિસઙ્ઘૈઃ સુરાસુરૈઃ
આ બેમાંથી કોઈને પણ આ બાણોની બંધથી મુક્ત કરી શકાય તેમ નથી, ભલે બધા દેવો અને ઋષિઓ ભેગા થાય.
યત્કૃતે ચિન્તયાનસ્ય શોકાર્તસ્ય પિતુર્મમ। અસ્પૃષ્ટ્વા શયનં ગાત્રૈસ્ત્રિયામા યાતિ શર્વરી
જેના કારણે મારા પિતા ચિંતામાં અને દુઃખથી પીડાય છે, અને રાતે પોતાના શરીરથી શયન પર સ્પર્શ કર્યા વિના જાગી જાય છે.
કૃત્સ્નેયં યત્કૃતે લઙ્કા નદી વર્ષાસ્વિવાકુલા। સોઽયં મૂલહરોઽનર્થઃ સર્વેષાં શમિતો મયા
જેના માટે આખી લંકા વરસાદની નદીની જેમ ગભરાઈ ગઈ છે, એ બધા માટેના આ દુઃખના મૂળને મેં સમાપ્ત કરી દીધું છે.
રામસ્ય લક્ષ્મણસ્યૈવ સર્વેષાં ચ વનૌકસામ્। વિક્રમા નિષ્ફલાઃ સર્વે યથા શરદિ તોયદાઃ
રામ, લક્ષ્મણ અને બધા વનવાસીઓની બહાદુરી હવે વ્યર્થ થઈ ગઈ છે, જેમ શરદ ઋતુના વાદળો નિષ્ફળ હોય છે.