તં ભીમવેગા હરયો નારાચૈઃ ક્ષતવિક્ષતાઃ। અન્ધકારે ન દદૃશુર્મેઘૈઃ સૂર્યમિવાવૃતમ્
મકરો, જે ભયાનક તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ થયા હતા, અંધકારમાં તેને જોઈ શક્યા નહીં; જાણે વાદળોથી ઢંકાયેલો સૂર્ય દેખાતો નથી, એમ.
રામલક્ષ્મણયોરેવ સર્વદેહભિદઃ શરાન્। ભૃશમાવેશયામાસ રાવણિઃ સમિતિંજયઃ
યુદ્ધમાં વિજયી રાવણપુત્રે માત્ર રામ અને લક્ષ્મણના શરીર પર જ બાણોનો ભારે વરસાદ કર્યો.
નિરન્તરશરીરૌ તુ તાવુભૌ રામલક્ષ્મણૌ। ક્રુદ્ધેનેન્દ્રજિતા વીરૌ પન્નગૈઃ શરતાં ગતૈઃ
ક્રોધિત ઇન્દ્રજિતે, બંને વીર રામ અને લક્ષ્મણના શરીર પર, સાપ જેવા બાણોથી સતત ઘાયલ કર્યા.
તયોઃ ક્ષતજમાર્ગેણ સુસ્રાવ રુધિરં બહુ। તાવુભૌ ચ પ્રકાશેતે પુષ્પિતાવિવ કિંશુકૌ
બંનેના ઘાવમાંથી ઘણું લોહી વહ્યું, અને તેઓ ફૂલેલા કિંચુક વૃક્ષની જેમ તેજસ્વી દેખાયા.
તતઃ પર્યન્તરક્તાક્ષો ભિન્નાઞ્જનચયોપમઃ। રાવણિર્ભ્રાતરૌ વાક્યમન્તર્ધાનગતોઽબ્રવીત્
પછી રાવણપુત્ર, જેના આંખો લાલ અને કાજલના ટુકડા જેવી કાળી હતી, અદૃશ્ય રહીને બંને ભાઈઓને કહ્યું.
યુધ્યમાનમનાલક્ષ્યં શક્રોઽપિ ત્રિદશેશ્વરઃ। દ્રષ્ટુમાસાદિતું વાપિ ન શક્તઃ કિં પુનર્યુવામ્
યુદ્ધમાં મને જોઈ શકવું કે નજીક આવવું—even દેવોના રાજા ઇન્દ્ર માટે અશક્ય હતું; તો તમે બંને કેવી રીતે શકશો?
પ્રાપિતાવિષુજાલેન રાઘવૌ કઙ્કપત્રિણા। એષ રોષપરીતાત્મા નયામિ યમસાદનમ્
રાઘવો, મારા સાપ-બાણોના જાળમાં ફસાયેલા, હું ક્રોધથી ભરેલો હવે તમને યમલોકમાં મોકલી રહ્યો છું.
એવમુક્ત્વા તુ ધર્મજ્ઞૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ। નિર્બિભેદ શિતૈર્બાણૈઃ પ્રજહર્ષ નનાદ ચ
એવું કહીને, તેણે ધર્મજ્ઞ બંને ભાઈઓ રામ અને લક્ષ્મણને તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ કર્યા, અને આનંદથી ગર્જના કરી.
ભિન્નાઞ્જનચયશ્યામો વિસ્ફાર્ય વિપુલં ધનુઃ। ભૂય એવ શરાન્ ઘોરાન્ વિસસર્જ મહામૃધે
કાજલના ટુકડા જેવી કાળી, તેણે મોટું ધનુષ ખેંચી ફરીથી ભયાનક બાણો મહાયુદ્ધમાં છોડ્યા.
તતો મર્મસુ મર્મજ્ઞો મજ્જયન્ નિશિતાન્ શરાન્। રામલક્ષ્મણયોર્વીરો નનાદ ચ મુહુર્મુહુઃ
પછી, મર્મસ્થાનો પર પ્રહારો કરવાની કુશળતા ધરાવતો વીર, રામ અને લક્ષ્મણના મર્મમાં તીક્ષ્ણ બાણો ઘૂસી repeatedly ગર્જના કરતો રહ્યો.
બદ્ધૌ તુ શરબન્ધેન તાવુભૌ રણમૂર્ધનિ। નિમેષાન્તરમાત્રેણ ન શેકતુરવેક્ષિતુમ્
યુદ્ધના મધ્યમાં, બંને શર-બાંધથી બંધાઈ ગયા, અને એક પળમાં પણ એકબીજાને જોઈ શક્યા નહીં.
તતો વિભિન્નસર્વાઙ્ગૌ શરશલ્યાચિતૌ કૃતૌ। ધ્વજાવિવ મહેન્દ્રસ્ય રજ્જુમુક્તૌ પ્રકમ્પિતૌ
બંનેના બધા અંગો બાણોથી ઘાયલ અને ઢંકાઈ ગયા, અને તેઓ મહા ઇન્દ્રના ધ્વજની જેમ, જેની દોરી કપાઈ જાય, હલકાઈ ગયા.
તૌ સમ્પ્રચલિતૌ વીરૌ મર્મભેદેન કર્શિતૌ। નિપેતતુર્મહેષ્વાસૌ જગત્યાં જગતીપતી
મર્મસ્થાનોના ઘાવથી થાકી ગયેલા, બંને મહા ધનુર્ધર ધ્રુજતા અને ધરતી પર પડી ગયા—જાણે જગતના રાજાઓ પણ ધરતી પર આવી ગયા.
તૌ વીરશયને વીરૌ શયાનૌ રુધિરોક્ષિતૌ। શરવેષ્ટિતસર્વાઙ્ગાવાર્તૌ પરમપીડિતૌ
વીરોની શય્યા પર, બંને વીર લોહીથી સ્નાત, બાણોથી ઘેરાયેલા, અત્યંત પીડામાં પડ્યા હતા.
નહ્યવિદ્ધં તયોર્ગાત્રે બભૂવાઙ્ગુલમન્તરમ્। નાનિર્વિણ્ણં ન ચાધ્વસ્તમાકરાગ્રાદજિહ્મગૈઃ
બંનેના શરીર પર એક અંગુલ જેટલું પણ સ્થાન બાણોથી ઘાયલ થયા વિના નહોતું; ધનુષના ટોચથી ટોચ સુધી, બાણો અઘાત કર્યા વિના કોઈ જગ્યા નહોતી.
તૌ તુ ક્રૂરેણ નિહતૌ રક્ષસા કામરૂપિણા। અસૃક્ સુસ્રુવતુસ્તીવ્રં જલં પ્રસ્રવણાવિવ
તે ક્રૂર, રૂપ બદલતા રાક્ષસે ઘાયલ કર્યા પછી, બંનેમાંથી લોહી તીવ્ર રીતે વહ્યું—જાણે ઝરણાંમાંથી પાણી વહે છે.
પપાત પ્રથમં રામો વિદ્ધો મર્મસુ માર્ગણૈઃ। ક્રોધાદિન્દ્રજિતા યેન પુરા શક્રો વિનિર્જિતઃ
મર્મસ્થાનોમાં બાણોથી ઘાયલ થયેલા, રામ પહેલા પડ્યા—જે ઇન્દ્રજિતે ક્યારેક ક્રોધથી ઇન્દ્રને પણ હરાવ્યો હતો.
રુક્મપુઙ્ખૈઃ પ્રસન્નાગ્રૈ રજોગતિભિરાશુગૈઃ। નારાચૈરર્ધનારાચૈર્ભલ્લૈરઞ્જલિકૈરપિ। વિવ્યાધ વત્સદન્તૈશ્ચ સિંહદંષ્ટ્રૈઃ ક્ષુરૈસ્તથા
સોનાની પાંખવાળા, તીક્ષ્ણ ટોચવાળા, ઝડપી ચાલતા, વિશાળ, અર્ધ-વિશાળ, અર્ધ-ચંદ્રાકાર, હથેળી-આકાર, વાછરડા-દાંત, સિંહ-દાંત અને કટારી જેવા બાણોથી તેણે તેમને ઘાયલ કર્યા.
સ વીરશયને શિશ્યેઽવિજ્યમાવિધ્ય કાર્મુકમ્। ભિન્નમુષ્ટિપરીણાહં ત્રિનતં રુક્મભૂષિતમ્
તે ત્યાં વીરોની શય્યામાં પડ્યો હતો, તેનું મોટું ધનુષ્ય અવિજ્ય હતું, તેની પકડ તૂટી ગઈ હતી, ત્રણ વાર વળેલું અને સોનાથી શોભિત હતું.
બાણપાતાન્તરે રામં પતિતં પુરુષર્ષભમ્। સ તત્ર લક્ષ્મણો દૃષ્ટ્વા નિરાશો જીવિતેઽભવત્
બાણોની વરસાદ વચ્ચે રામ, શ્રેષ્ઠ પુરુષ, પડી ગયો ત્યારે, લક્ષ્મણએ તેને ત્યાં જોઈને જીવનની આશ છોડી દીધી.
રામં કમલપત્રાક્ષં શરણ્યં રણતોષિણમ્। શુશોચ ભ્રાતરં દૃષ્ટ્વા પતિતં ધરણીતલે
કમળની પાંદડાની જેમ આંખો ધરાવતો, સૌનો આશ્રય અને યુદ્ધમાં આનંદ આપનાર રામને જમીન પર પડેલો જોઈને, તેના ભાઈએ ખૂબ દુઃખ કર્યું.
હરયશ્ચાપિ તં દૃષ્ટ્વા સંતાપં પરમં ગતાઃ। શોકાર્તાશ્ચુક્રુશુર્ઘોરમશ્રુપૂરિતલોચનાઃ
અને વાનરોએ પણ તેને જોઈને ખૂબ જ દુઃખ અનુભવ્યું; શોકથી પીડિત થઈ, તેઓ ભયંકર રીતે રડ્યા, તેમની આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા.
બદ્ધૌ તુ તૌ વીરશયે શયાનૌ તે વાનરાઃ સમ્પરિવાર્ય તસ્થુઃ। સમાગતા વાયુસુતપ્રમુખ્યા વિષાદમાર્તાઃ પરમં ચ જગ્મુઃ
બાંધેલા અને વીરશય્યામાં પડેલા એ બંનેને વાનરો, હનુમાનની આગેવાનીમાં, ઘેર્યા અને ત્યાં એકઠા થઈ, ઊંડા દુઃખમાં ડૂબી ગયા.
thumb|ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકી રામાયણના યુદ્ધકાંડના છટ્ટીસમા સર્ગને હવે સાંભળો.
તતો દ્યાં પૃથિવીં ચૈવ વીક્ષમાણા વનૌકસઃ। દદૃશુઃ સંતતૌ બાણૈર્ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
પછી, વનવાસીઓએ આકાશ અને ધરતી તરફ નજર કરી, રામ અને લક્ષ્મણ બંને ભાઈઓને બાણોથી ઢંકાયેલા જોઈ લીધા.
વૃષ્ટ્વેવોપરતે દેવે કૃતકર્મણિ રાક્ષસે। આજગામાથ તં દેશં સસુગ્રીવો વિભીષણઃ
વરસાદ બંધ થઈ ગયો અને રાક્ષસનું કામ પૂરુ થયું ત્યારે, સુગ્રીવ સાથે વિભીષણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
નીલશ્ચ દ્વિવિદો મૈન્દઃ સુષેણઃ કુમુદોઽઙ્ગદઃ। તૂર્ણં હનુમતા સાર્ધમન્વશોચન્ત રાઘવૌ
નીલ, દ્વિવિદ, મેઇંદ, સુષેણ, કુમુદ અને અંગદ હનુમાન સાથે ઝડપથી આવ્યા અને રાઘવ ભાઈઓ માટે શોક કર્યો.
અચેષ્ટૌ મન્દનિઃશ્વાસૌ શોણિતેન પરિપ્લુતૌ। શરજાલાચિતૌ સ્તબ્ધૌ શયાનૌ શરતલ્પગૌ
એ બંને અચળ, ધીમા શ્વાસ લેતા, લોહીથી ભીંજાયેલા, બાણોના ઢગલા નીચે, શય્યામાં પડેલા, કઠોર અને નિર્જીવ દેખાતા હતા.
નિઃશ્વસન્તૌ યથા સર્પૌ નિશ્ચેષ્ટૌ મન્દવિક્રમૌ। રુધિરસ્રાવદિગ્ધાઙ્ગૌ તપનીયાવિવ ધ્વજૌ
સર્પની જેમ શ્વાસ લેતા, અચળ અને કમજોર, લોહીથી લિપ્ત શરીર ધરાવતા, તેઓ સોનાની ધ્વજની જેમ દેખાતા હતા.
તૌ વીરશયને વીરૌ શયાનૌ મન્દચેષ્ટિતૌ। યૂથપૈઃ સ્વૈઃ પરિવૃતૌ બાષ્પવ્યાકુલલોચનૈઃ
એ બંને વીર શય્યામાં પડેલા, ધીમા હલન-ચાલન સાથે, પોતાના યૂથપતિઓથી ઘેરાયેલા, જેમની આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા હતા.