કારણૈર્બહુભી રાજન્ ન દાસ્યે શબલાં તવ। વસિષ્ઠેનૈવમુક્તસ્તુ વિશ્વામિત્રોઽબ્રવીત્ તદા
હે રાજા, અનેક કારણોસર હું શબલાને તને નહીં આપું; વશિષ્ઠજીએ આમ કહ્યું ત્યારે વિશ્વામિત્રે આગળ કહ્યું.
સંરબ્ધતરમત્યર્થં વાક્યં વાક્યવિશારદઃ। હૈરણ્યકક્ષગ્રૈવેયાન્ સુવર્ણાઙ્કુશભૂષિતાન્
વાક્યકૌશલ્યમાં પારંગત અને ખૂબ ઉત્સાહભેર, તેણે કહ્યું: 'હું તને સોનાની સાંકળ અને સોનાના અંકુશથી સજ્જ, ગળામાં સોનાની માળા પહેરાવેલા હાથીઓ આપીશ.'
દદામિ કુઞ્જરાણાં તે સહસ્રાણિ ચતુર્દશ। હૈરણ્યાનાં રથાનાં ચ શ્વેતાશ્વાનાં ચતુર્યુજામ્
હું તને ચૌદ હજાર એવા સોનાના હાથીઓ આપીશ, અને સોનાથી બનેલા, ચાર સફેદ ઘોડાઓ જોડાયેલા રથો પણ આપીશ.
દદામિ તે શતાન્યષ્ટૌ કિંકિણીકવિભૂષિતાન્। હયાનાં દેશજાતાનાં કુલજાનાં મહૌજસામ્। સહસ્રમેકં દશ ચ દદામિ તવ સુવ્રત
હું તને આઠસો ઘોડા આપીશ, જેમના ગળામાં ઝાંઝર બંધાયેલ છે, જે ઉત્તમ વંશના અને બળવાન છે; અને વધુ એક હજાર દસ ઘોડા પણ તને આપીશ, હે ધીરજવાન.
નાનાવર્ણવિભક્તાનાં વયઃસ્થાનાં તથૈવ ચ। દદામ્યેકાં ગવાં કોટિં શબલા દીયતાં મમ
વિવિધ રંગ અને ઉંમરના ગાયોની એક કરોડ તને આપીશ; બસ, એ ચિતરંગ ગાય મને આપી દે.
યાવદિચ્છસિ રત્નાનિ હિરણ્યં વા દ્વિજોત્તમ। તાવદ્ દદામિ તે સર્વં દીયતાં શબલા મમ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તને જેટલા રત્નો કે જેટલું સોનું જોઈએ તેટલું બધું હું આપીશ; પણ એ ચિતરંગ ગાય મને આપી દે.
એવમુક્તસ્તુ ભગવાન્ વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા। ન દાસ્યામીતિ શબલાં પ્રાહ રાજન્ કથંચન
વિશ્વામિત્રે આ રીતે વિનંતી કરતાં પણ, પૂજ્ય વશિષ્ઠજીએ રાજાને સ્પષ્ટ કહ્યું: 'હું એ ચિતરંગ ગાય ક્યારેય નહીં આપું.'
એતદેવ હિ મે રત્નમેતદેવ હિ મે ધનમ્। એતદેવ હિ સર્વસ્વમેતદેવ હિ જીવિતમ્
મારે માટે એ જ મારો ખજાનો છે, એ જ મારો ધન છે; એ જ મારું સર્વસ્વ છે, એ જ મારું જીવન છે.
દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ યજ્ઞાશ્ચૈવાપ્તદક્ષિણાઃ। એતદેવ હિ મે રાજન્ વિવિધાશ્ચ ક્રિયાસ્તથા
દર મહિને અમાવાસ્યા અને પૂર્ણિમાના યજ્ઞો, અને બધી વિધિવત્ કરેલી ક્રિયાઓ—હે રાજા, એ બધું મારું છે, તેમજ અન્ય વિવિધ વિધિઓ પણ.
અતોમૂલાઃ ક્રિયાઃ સર્વા મમ રાજન્ ન સંશયઃ। બહુના કિં પ્રલાપેન ન દાસ્યે કામદોહિનીમ્
મારી બધી ધાર્મિક ક્રિયાઓ એ ગાય પર આધાર રાખે છે, હે રાજા, એમાં શંકા નથી; વધારે શું વાત કરું? હું એ કામધેનુ ગાય ક્યારેય નહીં આપું.
thumb|ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રદ્ધાપૂર્વક ચોપનમો અધ્યાય સાંભળો.
કામધેનું વસિષ્ઠોઽપિ યદા ન ત્યજતે મુનિઃ। તદાસ્ય શબલાં રામ વિશ્વામિત્રોઽન્વકર્ષત
જ્યારે મહર્ષિ વશિષ્ઠે કામધેનુ ગાય આપવાનો ઇનકાર કર્યો, ત્યારે વિશ્વામિત્રએ એ ચિતરંગ ગાય ખેંચવાની કોશિશ કરી, હે રામ.
નીયમાના તુ શબલા રામ રાજ્ઞા મહાત્મના। દુઃખિતા ચિન્તયામાસ રુદન્તી શોકકર્શિતા
મહાન રાજા દ્વારા ખેંચાતી એ ચિતરંગ ગાય ખૂબ દુઃખી થઈ, રડતી અને ચિંતામાં ગરકાવ થઈ ગઈ.
પરિત્યક્તા વસિષ્ઠેન કિમહં સુમહાત્મના। યાહં રાજભૃતૈર્દીના હ્રિયેય ભૃશદુઃખિતા
'મહાન આત્માવાળા વશિષ્ઠે મને કેમ ત્યજી દીધી? હું તો રાજાના સેવકો દ્વારા દુઃખી થઈને ખેંચાઈ રહી છું.'
કિં મયાપકૃતં તસ્ય મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ। યન્મામનાગસં દૃષ્ટ્વા ભક્તાં ત્યજતિ ધાર્મિકઃ
'મહાન ઋષિ, જે મહાત્મા છે, તેમને મેં એવું શું બગાડ્યું કે, નિર્દોષ અને ભક્તિભર્યા હોવા છતાં, ધર્મનિષ્ઠ હોવા છતાં, તેઓ મને ત્યજી રહ્યા છે?'
ઇતિ સંચિન્તયિત્વા તુ નિઃશ્વસ્ય ચ પુનઃ પુનઃ। જગામ વેગેન તદા વસિષ્ઠં પરમૌજસમ્
આવી રીતે વિચાર કરીને અને વારંવાર ઉચ્છ્વાસ કરીને, એ ગાય ઝડપથી મહાબળવાન વશિષ્ઠ પાસે પહોંચી.
નિર્ધૂય તાંસ્તદા ભૃત્યાન્ શતશઃ શત્રુસૂદન। જગામાનિલવેગેન પાદમૂલં મહાત્મનઃ
એ ગાયે રાજાના સેંકડો સેવકોને હટાવી દીધા અને પવનની ઝડપે મહાત્મા વશિષ્ઠના પગ પાસે પહોંચી.
શબલા સા રુદન્તી ચ ક્રોશન્તી ચેદમબ્રવીત્। વસિષ્ઠસ્યાગ્રતઃ સ્થિત્વા રુદન્તી મેઘનિઃસ્વના
એ ચિતરંગ ગાય રડતી અને બૂમો પાડી, વશિષ્ઠ સામે ઊભી રહી અને મેઘના ગર્જન જેવી અવાજે બોલી.
ભગવન્ કિં પરિત્યક્તા ત્વયાહં બ્રહ્મણઃ સુત। યસ્માદ્ રાજભટા માં હિ નયન્તે ત્વત્સકાશતઃ
'હે પૂજ્ય, બ્રહ્માજીના પુત્ર, તમે મને કેમ ત્યજી દીધી કે, રાજાના સૈનિકો મને તમારા પાસેથી લઈ જઈ રહ્યા છે?'
એવમુક્તસ્તુ બ્રહ્મર્ષિરિદં વચનમબ્રવીત્। શોકસંતપ્તહૃદયાં સ્વસારમિવ દુઃખિતામ્
આ રીતે કહેતાં, બ્રહ્મર્ષિએ દુઃખથી ભરાયેલા હૃદયવાળી, પોતાની બહેન જેવી લાગતી શોકગ્રસ્ત શબલાને કહ્યું.
ન ત્વાં ત્યજામિ શબલે નાપિ મેઽપકૃતં ત્વયા। એષ ત્વાં નયતે રાજા બલાન્મત્તો મહાબલઃ
શબલે, હું તને છોડતો નથી અને તું પણ ક્યારેય મારું કોઈ અપકાર કર્યું નથી. પણ આ મહાબલવાન રાજા તને મારી પાસે થી બળજબરીથી લઈ જાય છે.
નહિ તુલ્યં બલં મહ્યં રાજા ત્વદ્ય વિશેષતઃ। બલી રાજા ક્ષત્રિયશ્ચ પૃથિવ્યાઃ પતિરેવ ચ
મારી તાકાત રાજાની તુલનામાં, ખાસ કરીને આજે, સમાન નથી. રાજા બલવાન છે, ક્ષત્રિય છે અને ધરતીનો સ્વામી પણ છે.
ઇયમક્ષૌહિણી પૂર્ણા ગજવાજિરથાકુલા। હસ્તિધ્વજસમાકીર્ણા તેનાસૌ બલવત્તરઃ
આ આખી સેના, જેમાં હાથી, ઘોડા અને રથો ભરેલા છે, ધ્વજોથી શોભાયમાન છે, એના કારણે એ વધુ બલવાન બન્યો છે.
એવમુક્તા વસિષ્ઠેન પ્રત્યુવાચ વિનીતવત્। વચનં વચનજ્ઞા સા બ્રહ્મર્ષિમતુલપ્રભમ્
વશિષ્ઠજી દ્વારા આવું કહેવામાં આવતાં, વાણીમાં નિપુણ અને વિનમ્ર શબલાએ તેજસ્વી બ્રહ્મર્ષિને જવાબ આપ્યો.
ન બલં ક્ષત્રિયસ્યાહુર્બ્રાહ્મણા બલવત્તરાઃ। બ્રહ્મન્ બ્રહ્મબલં દિવ્યં ક્ષાત્રાચ્ચ બલવત્તરમ્
ક્ષત્રિયની તાકાત વધારે છે એવું કોઈ કહેતું નથી; બ્રાહ્મણની દિવ્ય શક્તિ તો ક્ષત્રિયની તુલનામાં વધુ જ છે, બ્રહ્મન.
અપ્રમેયં બલં તુભ્યં ન ત્વયા બલવત્તરઃ। વિશ્વામિત્રો મહાવીર્યસ્તેજસ્તવ દુરાસદમ્
તમારી તાકાત તો અપરિમિત છે; વિશ્વામિત્ર મહાવીર છે, પણ એ તમારી તાકાત કરતાં વધારે નથી—તમારું તેજ તો અપરાજેય છે.
નિયુઙ્ક્ષ્વ માં મહાતેજસ્ત્વં બ્રહ્મબલસમ્ભૃતામ્। તસ્ય દર્પં બલં યત્નં નાશયામિ દુરાત્મનઃ
હે મહાતેજસ્વી, બ્રાહ્મણ શક્તિથી ભરપૂર મને આદેશ આપો; હું એ દુષ્ટના અહંકાર, બળ અને પ્રયત્નને નાશ કરી દઈશ.
ઇત્યુક્તસ્તુ તયા રામ વસિષ્ઠસ્તુ મહાયશાઃ। સૃજસ્વેતિ તદોવાચ બલં પરબલાર્દનમ્
હે રામ, એના દ્વારા આવું કહેવામાં આવતાં, પ્રસિદ્ધ વશિષ્ઠજીએ કહ્યું: 'તારી શક્તિ છોડ, દુશ્મનના બળને નાશ કરનારી.'
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા સુરભિઃ સાસૃજત્ તદા। તસ્યા હુંભારવોત્સૃષ્ટાઃ પહ્લવાઃ શતશો નૃપ
એના શબ્દો સાંભળીને, સુરભીએ પોતાના ગર્જનાથી એ સમયે સૈકડો પ્હલવો પેદા કર્યા, હે રાજા.
નાશયન્તિ બલં સર્વં વિશ્વામિત્રસ્ય પશ્યતઃ। સ રાજા પરમક્રુદ્ધઃ ક્રોધવિસ્ફારિતેક્ષણઃ
એ પ્હલવો વિશ્વામિત્રની આખી સેના તેની આંખો સામે નાશ કરી નાખે છે; રાજા અત્યંત ક્રોધિત થઈ, તેની આંખો ગુસ્સાથી લાલ થઈ ગઈ.