ભલ્લૈશ્ચાન્યૈર્ગદાભિશ્ચ શક્તિતોમરસાયકૈઃ। અપવિદ્ધૈશ્ચાપિ રથૈસ્તથા સાંગ્રામિકૈર્હયૈઃ
કાંટાવાળા બાણો, ગદાઓ, ભાલા, તોમરા, તીરો અને યુદ્ધમાં તૂટી પડેલા રથો તથા ઘોડાઓથી મેદાન છલકાયું હતું.
નિહતૈઃ કુઞ્જરૈર્મત્તૈસ્તથા વાનરરાક્ષસૈઃ। ચક્રાક્ષયુગદણ્ડૈશ્ચ ભગ્નૈર્ધરણિસંશ્રિતૈઃ
મસ્ત હાથીઓ, પડેલા વાનરો અને રાક્ષસો, તૂટી ગયેલા રથના ચકરા, ધુરા અને યોક—all જમીન પર છવાઈ ગયા હતા.
બભૂવાયોધનં ઘોરં ગોમાયુગણસેવિતમ્। કબન્ધાનિ સમુત્પેતુર્દિક્ષુ વાનરરક્ષસામ્। વિમર્દે તુમુલે તસ્મિન્ દેવાસુરરણોપમે
યુદ્ધભૂમિ ભયાનક બની ગઈ હતી, જ્યાં શિયાળાંના ટોળાં ફરતા હતા; વાનરો અને રાક્ષસોના ધડ વિના શરીરો ચારે બાજુ ઊભા થતા હતા, એ ઘમાસાન યુદ્ધ દેવ-દૈત્યના યુદ્ધને પણ ટક્કર આપતું હતું.
નિહન્યમાના હરિપુઙ્ગવૈસ્તદા નિશાચરાઃ શોણિતગન્ધમૂર્ચ્છિતાઃ। પુનઃ સુયુદ્ધં તરસા સમાશ્રિતા દિવાકરસ્યાસ્તમયાભિકાઙ્ક્ષિણઃ
ત્યારે વાનરપુંગવોએ મારતાં, રાક્ષસો લોહીની ગંધથી ઉન્મત્ત થઈ ફરીથી જોરદાર યુદ્ધ કરવા દોડી આવ્યા, અને સૌને સૂર્યાસ્તની આતુરતા હતી.
thumb|ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center ૦૪૪ ઇન્દ્રજિતા અદૃશ્યરૂપેણ યુદ્ધરઙ્ગાગમનમ્ Your browser does not support the audio element, but here is (શ્રીરામ-હરિસીતારામમૂર્તિ-ઘનપાઠિભ્યાં વચનમ્) યુધ્યતામેવ તેષાં તુ તદા વાનરરક્ષસામ્। રવિરસ્તં ગતો રાત્રિઃ પ્રવૃત્તા પ્રાણહારિણી
જ્યારે વાનરો અને રાક્ષસો યુદ્ધ કરતાં હતાં, ત્યારે સૂર્ય અસ્ત ગયો અને રાત્રી આવી, જે જીવહાનિકારક અંધકાર લાવી.
અન્યોન્યં બદ્ધવૈરાણાં ઘોરાણં જયમિચ્છતામ્। સમ્પ્રવૃત્તં નિશાયુદ્ધં તદા વાનરરક્ષસામ્
એ સમયે, બંને પક્ષો એકબીજાથી દુશ્મનાઈ રાખી અને વિજયની ઈચ્છાથી, ભયાનક રાત્રી યુદ્ધ શરૂ થયું.
રાક્ષસોઽસીતિ હરયો વાનરોઽસીતિ રાક્ષસાઃ। અન્યોન્યં સમરે જઘ્નુસ્તસ્મિંસ્તમસિ દારુણે
રાક્ષસો બોલ્યા, 'અહીં વાનર છે!' અને વાનરો બોલ્યા, 'અહીં રાક્ષસ છે!'—એ ભયાનક અંધકારમાં બંનેએ યુદ્ધમાં એકબીજાને માર્યા.
હત દારય ચૈહીતિ કથં વિદ્રવસીતિ ચ। એવં સુતુમુલઃ શબ્દસ્તસ્મિન્ સૈન્યે તુ શુશ્રુવે
'મારો! ફાડી નાખો! ભાગો!'—આવી ભયાનક ચીસો એ સૈન્યમાં સંભળાતી હતી.
કાલાઃ કાઞ્ચનસંનાહાસ્તસ્મિંસ્તમસિ રાક્ષસાઃ। સમ્પ્રદૃશ્યન્ત શૈલેન્દ્રા દીપ્તૌષધિવના ઇવ
એ અંધકારમાં, સોનાની કવચ પહેરેલા રાક્ષસો એવી રીતે દેખાતા હતા, જાણે તેજવંત ઔષધિઓથી ભરેલા પર્વતરાજાઓ હોય.
તસ્મિંસ્તમસિ દુષ્પારે રાક્ષસાઃ ક્રોધમૂિર્ચ્છતાઃ। પરિપેતુર્મહાવેગા ભક્ષયન્તઃ પ્લવઙ્ગમાન્
એ ઘનઘોર અંધકારમાં, રાક્ષસો ક્રોધથી ભરાઈ, ભારે ઝડપથી દોડી વાનરોને ખાઈ જતા હતા.
તે હયાન્ કાઞ્ચનાપીડાન્ ધ્વજાંશ્ચાશીવિષોપમાન્। આપ્લુત્ય દશનૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ભીમકોપા વ્યદારયન્
એ ભયાનક અને ઉગ્ર રાક્ષસોએ, તીખા દાંતોથી, સોનાની મુંડીઓવાળા ઘોડા અને સાપના ધ્વજવાળા રથોને ફાડી નાખ્યા.
વાનરા બલિનો યુદ્ધેઽક્ષોભયન્ રાક્ષસીં ચમૂમ્। કુઞ્જરાન્ કુઞ્જરારોહાન્ પતાકાધ્વજિનો રથાન્
મજબૂત વાનરોએ યુદ્ધમાં રાક્ષસોની સેનાને, હાથીઓ, તેમના ચાલકો અને ધ્વજાવાળા રથો સહિત ધ્રુજાવી નાખ્યા.
ચકર્ષુશ્ચ દદંશુશ્ચ દશનૈઃ ક્રોધમૂિર્ચ્છતાઃ। લક્ષ્મણશ્ચાપિ રામશ્ચ શરૈરાશીવિષોપમૈઃ
ક્રોધથી ભરેલા વાનરો દાંતથી ખેંચતા અને કાપતા; અને લક્ષ્મણ તથા રામ પણ ઝેરી સાપ જેવા તીક્ષ્ણ બાણો ચલાવતા.
દૃશ્યાદૃશ્યાનિ રક્ષાંસિ પ્રવરાણિ નિજઘ્નતુઃ। તુરંગખુરવિધ્વસ્તં રથનેમિસમુત્થિતમ્
દેખાતા અને ન દેખાતા એવા શ્રેષ્ઠ રાક્ષસોને ધનુષ્યના બાણોથી સંહાર્યા; ઘોડાના ખુર અને રથના ચકરોથી ઉડેલા ધૂળના વાદળ ઊભા થયા.
રુરોધ કર્ણનેત્રાણિ યુધ્યતાં ધરણીરજઃ। વર્તમાને તથા ઘોરે સંગ્રામે લોમહર્ષણે। રુધિરૌઘા મહાઘોરા નદ્યસ્તત્ર વિસુસ્રુવુઃ
યુદ્ધ કરતા વીરોએ જમીન પરથી ઉડેલી ધૂળથી કાન અને આંખ બંધ થઈ ગયા; એ ભયાનક અને રોમાચક યુદ્ધમાં રક્તની ભયાનક નદીઓ વહેવા લાગી.
તતો ભેરીમૃદઙ્ગાનાં પણવાનાં ચ નિઃસ્વનઃ। શઙ્ખનેમિસ્વનોન્મિશ્રઃ સમ્બભૂવાદ્ભુતોપમઃ
પછી બેરીઓ, મૃદંગ અને પણવાંનો અવાજ, શંખ અને રથના ચકરાના ઘોષ સાથે મળી, આશ્ચર્યજનક ધ્વનિ ઊભો થયો.
હતાનાં સ્તનમાનાનાં રાક્ષસાનાં ચ નિઃસ્વનઃ। શસ્તાનાં વાનરાણાં ચ સમ્બભૂવાત્ર દારુણઃ
મરેલા અને ઘાયલ રાક્ષસો તથા ઘાયલ વાનરોના ભયાનક ચીસો ત્યાં સંભળાયા.
હતૈર્વાનરમુખ્યૈશ્ચ શક્તિશૂલપરશ્વધૈઃ। નિહતૈઃ પર્વતાકારૈ રાક્ષસૈઃ કામરૂપિભિઃ
શક્તિ, શૂળ અને કટારથી ઘાયલ થયેલા વાનરમુખ્યો અને પહાડ જેવાં આકાર ધરાવતા, માયાવાન એવા રાક્ષસો પણ ત્યાં પડેલા હતા.
શસ્ત્રપુષ્પોપહારા ચ તત્રાસીદ્ યુદ્ધમેદિની। દુર્જ્ઞેયા દુર્નિવેશા ચ શોણિતાસ્ત્રાવકર્દમા
યુદ્ધભૂમિ પર શસ્ત્રો અને બાણોના વરસાદથી ધરતી ઢંકાઈ ગઈ હતી; એ જમીન ઓળખી શકાતી નહોતી, ચાલવામાં કઠિન હતી અને લોહીના કાદવથી ભરાઈ ગઈ હતી.
સા બભૂવ નિશા ઘોરા હરિરાક્ષસહારિણી। કાલરાત્રીવ ભૂતાનાં સર્વેષાં દુરતિક્રમા
એ રાત્રિ ભયાનક બની, વાનર અને રાક્ષસ બંનેનો વિનાશ કરતી, જાણે સર્વ જીવો માટે કાળરાત્રિ આવી હોય, જેને કોઈ પાર કરી શકતો નથી.
તતસ્તે રાક્ષસાસ્તત્ર તસ્મિંસ્તમસિ દારુણે। રામમેવાભ્યવર્તન્ત સંહૃષ્ટાઃ શરવૃષ્ટિભિઃ
પછી એ ભયાનક અંધકારમાં રાક્ષસો આનંદિત થઈને બાણોની વરસાદ સાથે રામ ઉપર તૂટી પડ્યા.
તેષામાપતતાં શબ્દઃ ક્રુદ્ધાનામપિ ગર્જતામ્। ઉદ્વર્ત ઇવ સપ્તાનાં સમુદ્રાણામભૂત્ સ્વનઃ
ક્રોધિત થઈને દોડતા અને ગર્જના કરતા રાક્ષસોનો અવાજ જાણે સાત સમુદ્રો ઉછળી રહ્યા હોય એમ ગુંજી ઉઠ્યો.
તેષાં રામઃ શરૈઃ ષડ્ભિઃ ષડ્ જઘાન નિશાચરાન્। નિમેષાન્તરમાત્રેણ શરૈરગ્નિશિખોપમૈઃ
રામે એક પળમાં જ અગ્નિજીવડા જેવા છ બાણોથી છ રાક્ષસોને સંહાર્યા.
યજ્ઞશત્રુશ્ચ દુર્ધર્ષો મહાપાર્શ્વમહોદરૌ। વજ્રદંષ્ટ્રો મહાકાયસ્તૌ ચોભૌ શુકસારણૌ
યજ્ઞશત્રુ, દુર્ધર્ષ, મહાપાર્શ્વ, મહોદર, મહાકાય વજ્રદંષ્ટ્ર અને બંને શુક તથા સારણ—
તે તુ રામેણ બાણૌઘૈઃ સર્વમર્મસુ તાડિતાઃ। યુદ્ધાદપસૃતાસ્તત્ર સાવશેષાયુષોઽભવન્
રામના બાણોના મારો તેમના સર્વે અગત્યના અંગોમાં પડતાં, એ બધા યુદ્ધમાંથી પછડાઈ ગયા અને તેમનું પ્રાણ માત્ર થોડું જ બાકી રહ્યું.
નિમેષાન્તરમાત્રેણ ઘોરૈરગ્નિશિખોપમૈઃ। દિશશ્ચકાર વિમલાઃ પ્રદિશશ્ચ મહારથઃ
એક પળમાં જ મહારથીએ ભયાનક અગ્નિજીવડા જેવા બાણોથી દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ ઉજળી અને નિર્મળ કરી નાખી.
યે ત્વન્યે રાક્ષસા વીરા રામસ્યાભિમુખે સ્થિતાઃ। તેઽપિ નષ્ટાઃ સમાસાદ્ય પતઙ્ગા ઇવ પાવકમ્
રામની સામે ઊભેલા બીજા વીર રાક્ષસો પણ, જેમ પતંગિયાં અગ્નિમાં ભસ્મ થાય છે તેમ, નજીક આવતા જ નાશ પામ્યા.
સુવર્ણપુઙ્ખૈર્વિશિખૈઃ સમ્પતદ્ભિઃ સમન્તતઃ। બભૂવ રજની ચિત્રા ખદ્યોતૈરિવ શારદી
સુવર્ણપંખી બાણો ચારે બાજુ ઉડી રહ્યા હતા, એથી રાત્રિ જાણે શરદની રાત્રિમાં જ્યોત્સ્નાથી ઝગમગી ઉઠી હોય તેમ સુંદર લાગી.
રાક્ષસાનાં ચ નિનદૈર્ભેરીણાં ચૈવ નિઃસ્વનૈઃ। સા બભૂવ નિશા ઘોરા ભૂયો ઘોરતરાભવત્
રાક્ષસોના ગર્જના અને બેરીઓના ઘોષથી એ રાત્રિ વધુ ભયાનક બની, અને હજી વધારે ભયાનક બની ગઈ.
તેન શબ્દેન મહતા પ્રવૃદ્ધેન સમન્તતઃ। ત્રિકૂટઃ કંદરાકીર્ણઃ પ્રવ્યાહરદિવાચલઃ
આ બધો મહાન અને વધતો અવાજ ચારે બાજુ ફેલાયો, તો ગુફાઓથી ભરેલો ત્રિકૂટ પર્વત જાણે સ્વર્ગીય પર્વતની જેમ ગુંજી ઉઠ્યો.