સંનદ્ધસ્તુ મહાવીર્યો ગદાપાણિર્વિભીષણઃ। વૃતો યત્તૈસ્તુ સચિવૈસ્તસ્થૌ યત્ર મહાબલઃ
મહાબલવાન વિભીષણ, ગદા હાથમાં લઈને અને સંપૂર્ણ શસ્ત્રોથી સજ્જ, પોતાના ચતુર મંત્રીઓ સાથે જ્યાં મહાસેના હતી ત્યાં ઊભો રહ્યો.
ગજો ગવાક્ષો ગવયઃ શરભો ગન્ધમાદનઃ। સમન્તાત્ પરિધાવન્તો રરક્ષુર્હરિવાહિનીમ્
ગજ, ગવાક્ષ, ગવય, શરભ અને ગંધમાદન—આ બધા ચારેય બાજુ દોડી વાનર સેના ને સર્વત્ર રક્ષી રહ્યા.
તતઃ કોપપરીતાત્મા રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ। નિર્યાણં સર્વસૈન્યાનાં દ્રુતમાજ્ઞાપયત્ તદા
પછી રાવણ, રાક્ષસોના રાજા, ગુસ્સાથી ભરાઈને, પોતાના બધાં સૈનિકોને તરત જ કૂચ કરવા આદેશ આપ્યો.
એતચ્છ્રુત્વા તદા વાક્યં રાવણસ્ય મુખેરિતમ્। સહસા ભીમનિર્ઘોષમુદ્ઘુષ્ટં રજનીચરૈઃ
રાવણના મોઢેથી આવું વચન સાંભળતાં જ, રાતમાં ફરતા રાક્ષસોમાંથી અચાનક ભયાનક ગર્જના ઉઠી.
તતઃ પ્રબોધિતા ભેર્યશ્ચન્દ્રપાણ્ડુરપુષ્કરાઃ। હેમકોણૈરભિહતા રાક્ષસાનાં સમન્તતઃ
પછી ચાંદની જેવાં ફિક્કા રંગનાં અને પહોળા મુખવાળા ઢોલ રાક્ષસોએ ચારે બાજુ સુવર્ણ લાકડીઓથી વગાડ્યા.
વિનેદુશ્ચ મહાઘોષાઃ શઙ્ખાઃ શતસહસ્રશઃ। રાક્ષસાનાં સુઘોરાણાં મુખમારુતપૂરિતાઃ
અને રાક્ષસોએ પોતાના મોઢામાંથી પવન ભરાઈને, લાખો સંખ્યામાં ભયાનક શંખ વગાડ્યા.
તે બભુઃ શુભનીલાઙ્ગાઃ સશઙ્ખા રજનીચરાઃ। વિદ્યુન્મણ્ડલસંનદ્ધાઃ સબલાકા ઇવામ્બુદાઃ
શંખો ધરાવતાં, વીજળીના વળયો જેવા આભૂષણોથી શોભતા, સુંદર શ્યામ અંગવાળા તે રાતમાં ફરતા રાક્ષસો વીજળી અને વાદળવાળા મેઘો જેવા લાગતા હતા.
નિષ્પતન્તિ તતઃ સૈન્યા હૃષ્ટા રાવણચોદિતાઃ। સમયે પૂર્યમાણસ્ય વેગા ઇવ મહોદધેઃ
પછી રાવણના ઉશ્કેરવાથી ખુશ થયેલા સૈનિકો, નિર્ધારિત સમયે, મહાસાગરના ઉછળતા તરંગો જેવી ઝડપથી બહાર નીકળી પડ્યા.
તતો વાનરસૈન્યેન મુક્તો નાદઃ સમન્તતઃ। મલયઃ પૂરિતો યેન સસાનુપ્રસ્થકન્દરઃ
પછી વાનર સેનામાંથી ચારે બાજુથી એવી ગર્જના ઉઠી કે જેના ધ્વનિએ મલય પર્વતના શિખરો, ઢોળાણો અને ગુફાઓ ગુંજી ઉઠ્યા.
શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષઃ સિંહનાદસ્તરસ્વિનામ્। પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષં ચ સાગરં ચાભ્યનાદયત્
શંખ અને ઢોલના ગજ્જન, ઝડપી વાનરોના સિંહનાદ, ધરતી, આકાશ અને દરિયાને ગુંજાવી ઉઠ્યા.
ગજાનાં બૃંહિતૈઃ સાર્ધં હયાનાં હ્રેષિતૈરપિ। રથાનાં નેમિનિર્ઘોષૈ રક્ષસાં વદનસ્વનૈઃ
આ સાથે જ હાથીઓના ગર્જન, ઘોડાઓના હિંસકાર, રથના ચકરાંનો ધ્વનિ અને રાક્ષસોના મોઢેથી નીકળતી બૂમો સંભળાઈ.
એતસ્મિન્નન્તરે ઘોરઃ સંગ્રામઃ સમપદ્યત। રક્ષસાં વાનરાણાં ચ યથા દેવાસુરે પુરા
આ દરમિયાન રાક્ષસો અને વાનરો વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું, જે પ્રાચીન સમયમાં દેવો અને દાનવો વચ્ચે થયેલા યુદ્ધ જેવું હતું.
તે ગદાભિઃ પ્રદીપ્તાભિઃ શક્તિશૂલપરશ્વધૈઃ। નિજઘ્નુર્વાનરાન્ સર્વાન્ કથયન્તઃ સ્વવિક્રમાન્
તેઓએ પ્રજ્વલિત ગદા, ભાલા, ત્રિશૂલ અને કટારીઓથી વાનરોને માર્યા અને પોતાના પરાક્રમની ડંકો પીટતા હતા.
તથા વૃક્ષૈર્મહાકાયાઃ પર્વતાગ્રૈશ્ચ વાનરાઃ। નિજઘ્નુસ્તાનિ રક્ષાંસિ નખૈર્દન્તૈશ્ચ વેગિનઃ
એ જ રીતે, મહાકાય વાનરોએ વૃક્ષો અને પર્વતની ટોચોથી રાક્ષસોને માર્યા અને પોતાના નખ અને દાંતથી ઝડપથી હુમલો કર્યો.
રાજા જયતિ સુગ્રીવ ઇતિ શબ્દો મહાનભૂત્। રાજઞ્જયજયેત્યુક્ત્વા સ્વસ્વનામકથાં તતઃ
'મહારાજ સુગ્રીવને વિજય મળે!' એવી મહાન બૂમ ઉઠી. 'રાજાને વિજય, વિજય!' કહીને પછી દરેકે પોતાનું નામ બોલાવ્યું.
રાક્ષસાસ્ત્વપરે ભીમાઃ પ્રાકારસ્થા મહીં ગતાન્। વાનરાન્ ભિન્દિપાલૈશ્ચ શૂલૈશ્ચૈવ વ્યદારયન્
બીજા ભયાનક રાક્ષસો, જે કિલ્લાની દીવાલ પર ઊભેલા હતા, તેમણે જમીન પર આવેલા વાનરોને ગોળા અને ભાલાથી ઘાયલ કર્યા.
વાનરાશ્ચાપિ સંક્રુદ્ધાઃ પ્રાકારસ્થાન્ મહીં ગતાઃ। રાક્ષસાન્ પાતયામાસુઃ ખમાપ્લુત્ય સ્વબાહુભિઃ
અને ગુસ્સે ભરાયેલા વાનરો, જમીન પર આવીને, પોતાનાં હાથોથી રાક્ષસોને દીવાલ પરથી ખેંચી નીચે પાડી દીધા.
સ સમ્પ્રહારસ્તુમુલો માંસશોણિતકર્દમઃ। રક્ષસાં વાનરાણાં ચ સમ્બભૂવાદ્ભુતોપમઃ
એ યુદ્ધ એટલું ભયાનક હતું કે જ્યાં સર્વત્ર માંસ અને લોહીનો કાદવ થયો હતો, રાક્ષસો અને વાનરો વચ્ચેનું એ યુદ્ધ અદ્ભુત લાગતું હતું.
thumb|ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center યુધ્યતાં તુ તતસ્તેષાં વાનરાણાં મહાત્મનામ્। રક્ષસાં સમ્બભૂવાથ બલરોષઃ સુદારુણઃ
જ્યારે એ મહાન આત્માવાળા વાનરો લડી રહ્યા હતા, ત્યારે રાક્ષસોમાં ભયાનક બળ અને ક્રોધનો ઉછાળો આવ્યો.
તે હયૈઃ કાઞ્ચનાપીડૈર્ગજૈશ્ચાગ્નિશિખોપમૈઃ। રથૈશ્ચાદિત્યસંકાશૈઃ કવચૈશ્ચ મનોરમૈઃ
તેઓ સુવર્ણ સજાવટવાળા ઘોડા, અગ્નિ જેવી તેજસ્વી હાથીઓ, સૂર્ય સમાન ચમકતા રથો અને સુંદર કવચ પહેરીને યુદ્ધ માટે નીકળ્યા.
નિર્યયૂ રાક્ષસા વીરા નાદયન્તો દિશો દશ। રાક્ષસા ભીમકર્માણો રાવણસ્ય જયૈષિણઃ
વીર રાક્ષસો દસેય દિશામાં ગર્જના કરતા બહાર નીકળી પડ્યા. ભયાનક કામો કરનારા એ રાક્ષસો રાવણ માટે વિજય મેળવવા ઉત્સુક હતા.
વાનરાણામપિ ચમૂર્બૃહતી જયમિચ્છતામ્। અભ્યધાવત તાં સેનાં રક્ષસાં ઘોરકર્મણામ્
વિજયની ઇચ્છા ધરાવતી વાનરોની વિશાળ સેના પણ એ ભયાનક રાક્ષસોની સેના સામે દોડી આવી.
એતસ્મિન્નન્તરે તેષામન્યોન્યમભિધાવતામ્। રક્ષસાં વાનરાણાં ચ દ્વન્દ્વયુદ્ધમવર્તત
આ દરમિયાન, જ્યારે બંને પક્ષ એકબીજા સામે દોડી રહ્યા હતા, ત્યારે વાનરો અને રાક્ષસો વચ્ચે જુદી-જુદી જોડીયુદ્ધો શરૂ થઈ ગઈ.
અઙ્ગદેનેન્દ્રજિત્સાર્ધં વાલિપુત્રેણ રાક્ષસઃ। અયુધ્યત મહાતેજાસ્ત્ર્યમ્બકેણ યથાન્ધકઃ
અંગદ અને ઇન્દ્રજિત સાથે વાલીપુત્ર વીર રાક્ષસે યુદ્ધ કર્યું, જેમ અંધકાસુરે ત્ર્યંબક ભગવાન સાથે યુદ્ધ કર્યું હોય તેમ.
પ્રજઙ્ઘેન ચ સમ્પાતિર્નિત્યં દુર્ધર્ષણો રણે। જમ્બુમાલિનમારબ્ધો હનૂમાનપિ વાનરઃ
યુદ્ધમાં હંમેશા અડગ રહેતો સંપાતિ પ્રજંઘ સામે લડ્યો; અને વાનર હનુમાન જંબુમાલી પર તૂટી પડ્યો.
સંગતસ્તુ મહાક્રોધો રાક્ષસો રાવણાનુજઃ। સમરે તીક્ષ્ણવેગેન શત્રુઘ્નેન વિભીષણઃ
મહાક્રોધથી ભરેલો રાવણનો ભાઈ રાક્ષસ યુદ્ધમાં તીવ્ર ગતિથી વિભીષણ સામે આવ્યો, જેમ શત્રુઘ્ન યુદ્ધ કરે તેમ.
તપનેન ગજઃ સાર્ધં રાક્ષસેન મહાબલઃ। નિકુમ્ભેન મહાતેજા નીલોઽપિ સમયુધ્યત
મહાબલી ગજ વીર રાક્ષસ તપન સાથે લડ્યો; તો મહાતેજસ્વી નીલ પણ નિકુંભ સાથે યુદ્ધ કરવા ઊતર્યો.
વાનરેન્દ્રસ્તુ સુગ્રીવઃ પ્રઘસેન સુસંગતઃ। સંગતઃ સમરે શ્રીમાન્ વિરૂપાક્ષેણ લક્ષ્મણઃ
વાનરરાજ સુગ્રીવ પ્રઘાસ સામે યુદ્ધ કરવા જોડાયો; અને શ્રીમંત લક્ષ્મણ વિરૂપાક્ષ સામે મેદાનમાં ભીડ્યો.
અગ્નિકેતુઃ સુદુર્ધર્ષો રશ્મિકેતુશ્ચ રાક્ષસઃ। સુપ્તઘ્નો યજ્ઞકોપશ્ચ રામેણ સહ સંગતાઃ
અગ્નિકેતુ, જેને હરાવવો અઘરો છે, અને રશ્મિકેતુ રાક્ષસ, સુપ્તઘ્ન તથા યજ્ઞકોપ—આ બધા રામ સાથે યુદ્ધમાં જોડાયા.
વજ્રમુષ્ટિશ્ચ મૈન્દેન દ્વિવિદેનાશનિપ્રભઃ। રાક્ષસાભ્યાં સુઘોરાભ્યાં કપિમુખ્યૌ સમાગતૌ
વજ્રમુષ્ટિ સાથે માઇંદ અને વીજળી જેવો તેજ ધરાવતો દ્વિવિદ—આ વાનરમુખ્યો બે ભયાનક રાક્ષસો સામે ઊભા રહ્યા.