અતિષ્ઠત્ સહ મૈન્દેન દ્વિવિદેન ચ વીર્યવાન્। અઙ્ગદો દક્ષિણદ્વારં જગ્રાહ સુમહાબલઃ
એ વખતે, મેઇંદ અને દ્વિવિદ સાથે, બલવાન અંગદે દક્ષિણ દ્વારની જવાબદારી લીધી.
ઋષભેણ ગવાક્ષેણ ગજેન ગવયેન ચ। હનૂમાન્ પશ્ચિમદ્વારં રરક્ષ બલવાન્ કપિઃ
ઋષભ, ગવાક્ષ, ગજ અને ગવય સાથે, બલવાન હનુમાન પશ્ચિમ દ્વારનું રક્ષણ કરવા ઊભા રહ્યા.
પ્રમાથિપ્રઘસાભ્યાં ચ વીરૈરન્યૈશ્ચ સંગતઃ। મધ્યમે ચ સ્વયં ગુલ્મે સુગ્રીવઃ સમતિષ્ઠત
પ્રમાથિ અને પ્રઘાસા સાથે બીજા વિરો જોડાયા હતા, અને મધ્ય ભાગમાં સ્વયં સુગ્રીવ ઊભો રહ્યો.
સહ સર્વૈર્હરિશ્રેષ્ઠૈઃ સુપર્ણપવનોપમૈઃ। વાનરાણાં તુ ષટ્ત્રિંશત્કોટ્યઃ પ્રખ્યાતયૂથપાઃ
બધા શ્રેષ્ઠ વાનરો, જે ગરુડ અને પવન જેટલા ઝડપી હતા, એમણે મળીને છત્રીસ કરોડ પ્રસિદ્ધ વાનરમુખિયાઓ એકઠા થયા.
નિપીડ્યોપનિવિષ્ટાશ્ચ સુગ્રીવો યત્ર વાનરઃ। શાસનેન તુ રામસ્ય લક્ષ્મણઃ સવિભીષણઃ
સુગ્રીવ જ્યાં હતો ત્યાં બધા વાનરો ભેગા થયા અને છાવણી કરી; રામના આદેશે લક્ષ્મણ અને વિભીષણ પણ હાજર રહ્યા.
દ્વારે દ્વારે હરીણાં તુ કોટિં કોટીર્ન્યવેશયત્। પશ્ચિમેન તુ રામસ્ય સુષેણઃ સહજામ્બવાન્
દરેક દ્વારે લક્ષ્મણે એક કરોડ વાનરો ગોઠવ્યા; રામના પશ્ચિમ બાજુએ સુષેણ અને જાંબવાને સ્થાન લીધું.
અદૂરાન્મધ્યમે ગુલ્મે તસ્થૌ બહુબલાનુગઃ। તે તુ વાનરશાર્દૂલાઃ શાર્દૂલા ઇવ દંષ્ટ્રિણઃ। ગૃહીત્વા દ્રુમશૈલાગ્રાન્ હૃષ્ટા યુદ્ધાય તસ્થિરે
મધ્ય ભાગથી થોડું દૂર તેઓ પોતાના શક્તિશાળી સાથીઓ સાથે ઊભા રહ્યા; એ વાનરશ્રેષ્ઠો, દાંતવાળા વાઘ જેવાં, વૃક્ષ અને પર્વતની ટોચો પકડીને આનંદથી યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા.
સર્વે વિકૃતલાઙ્ગૂલાઃ સર્વે દંષ્ટ્રાનખાયુધાઃ। સર્વે વિકૃતચિત્રાઙ્ગાઃ સર્વે ચ વિકૃતાનનાઃ
બધાના પૂંછડા વિકૃત હતા, બધા દાંત અને નખને શસ્ત્ર તરીકે ધરાવતાં, બધાના અંગો અજીબ અને વિવિધ હતા, અને બધાના ચહેરા ભયાનક હતા.
દશનાગબલાઃ કેચિત્ કેચિદ્ દશગુણોત્તરાઃ। કેચિન્નાગસહસ્રસ્ય બભૂવુસ્તુલ્યવિક્રમાઃ
કેટલાંક દસ હાથી જેટલી તાકાત ધરાવતા, કેટલાંક એના દસ ગણા શક્તિશાળી, તો કેટલાંક હજાર હાથી જેટલી શક્તિ ધરાવતા હતા.
સન્તિ ચૌઘબલાઃ કેચિત્ કેચિચ્છતગુણોત્તરાઃ। અપ્રમેયબલાશ્ચાન્યે તત્રાસન્ હરિયૂથપાઃ
કેટલાંક મહા પ્રવાહ જેવી તાકાત ધરાવતા, કેટલાંક એના સો ગણા વધુ શક્તિશાળી, અને કેટલાક વાનરમુખિયાઓ તો અમાપ શક્તિ ધરાવતા હતા.
અદ્ભુતશ્ચ વિચિત્રશ્ચ તેષામાસીત્ સમાગમઃ। તત્ર વાનરસૈન્યાનાં શલભાનામિવોદ્ગમઃ
એમનો મેળાપ અદ્ભુત અને વિવિધ હતો; વાનરસેનાનો એ જમાવડો ટોળાં વાંગરાં ઉડતાં હોય તેમ લાગતો હતો.
પરિપૂર્ણમિવાકાશં સમ્પૂર્ણેવ ચ મેદિની। લઙ્કામુપનિવિષ્ટૈશ્ચ સમ્પતદ્ભિશ્ચ વાનરૈઃ
લંકા આસપાસ છાવણી કર્યા અને ઉછળતાં વાનરોને લીધે આકાશ અને ધરતી બંને સંપૂર્ણ ભરાઈ ગયાં હતાં.
શતં શતસહસ્રાણાં પૃતનર્ક્ષવનૌકસામ્। લઙ્કાદ્વારાણ્યુપાજગ્મુરન્યે યોદ્ધું સમન્તતઃ
લંકાના દરવાજા પાસે દરેક બાજુથી લાખો વાનરસૈનિકો યુદ્ધ માટે આવી પહોંચ્યા.
આવૃતઃ સ ગિરિઃ સર્વૈસ્તૈઃ સમન્તાત્ પ્લવઙ્ગમૈઃ। અયુતાનાં સહસ્રં ચ પુરીં તામભ્યવર્તત
એ પર્વત ચારે બાજુથી વાનરો દ્વારા ઘેરાઈ ગયો અને દસ હજાર દળો એ શહેર તરફ આગળ વધ્યાં.
વાનરૈર્બલવદ્ભિશ્ચ બભૂવ દ્રુમપાણિભિઃ। સર્વતઃ સંવૃતા લઙ્કા દુષ્પ્રવેશાપિ વાયુના
શક્તિશાળી વાનરો, હાથમાં વૃક્ષો લઈને, ચારે બાજુથી લંકાને ઘેરી લીધી, જેથી પવન પણ અંદર જઈ ન શકે.
રાક્ષસા વિસ્મયં જગ્મુઃ સહસાભિનિપીડિતાઃ। વાનરૈર્મેઘસંકાશૈઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમૈઃ
રાક્ષસો અચાનક વાનરોના ઘેરાવથી, જે મેઘ જેવા અને ઇન્દ્ર જેટલા પરાક્રમી હતા, આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
મહાઞ્છબ્દોઽભવત્ તત્ર બલૌઘસ્યાભિવર્તતઃ। સાગરસ્યેવ ભિન્નસ્ય યથા સ્યાત્ સલિલસ્વનઃ
સૈન્યના એ વિશાળ પ્રવાહના આગળ વધતાં મહાન ધ્વનિ થયો, જે તૂટેલા સાગરના ગર્જન જેવો લાગતો હતો.
તેન શબ્દેન મહતા સપ્રાકારા સતોરણા। લઙ્કા પ્રચલિતા સર્વા સશૈલવનકાનના
એ ભયાનક અવાજથી આખી લંકા—કિલ્લા, દરવાજા, પર્વતો, વનો અને બગીચા સહિત—કંપી ઉઠી.
રામલક્ષ્મણગુપ્તા સા સુગ્રીવેણ ચ વાહિની। બભૂવ દુર્ધર્ષતરા સર્વૈરપિ સુરાસુરૈઃ
રામ, લક્ષ્મણ અને સુગ્રીવના રક્ષણ હેઠળ એ સેન્ય એવુ અપરાજેય બની ગયું કે દેવો અને અસુરો પણ તેને હરાવી ન શકે.
રાઘવઃ સંનિવેશ્યૈવં સ્વસૈન્યં રક્ષસાં વધે। સમ્મન્ત્ર્ય મન્ત્રિભિઃ સાર્ધં નિશ્ચિત્ય ચ પુનઃ પુનઃ
રાઘવએ રાક્ષસોના વિનાશ માટે પોતાનું સેન્ય ગોઠવીને, પોતાના મંત્રીઓ સાથે વારંવાર ચર્ચા કરી અને વિચાર કર્યો.
આનન્તર્યમભિપ્રેપ્સુઃ ક્રમયોગાર્થતત્ત્વવિત્ । વિભીષણસ્યાનુમતે રાજધર્મમનુસ્મરન્
તત્કાળ કાર્ય કરવા ઈચ્છતા, યોગ્ય ક્રમ અને યુક્તિનું જ્ઞાન ધરાવતા અને વિભીષણની મંજૂરીથી, રાજધર્મને યાદ કર્યો.
અઙ્ગદં વાલિતનયં સમાહૂયેદમબ્રવીત્। ગત્વા સૌમ્ય દશગ્રીવં બ્રૂહિ મદ્વચનાત્ કપે
પછી તેણે વાલીપુત્ર અંગદને બોલાવીને કહ્યું: 'પ્રિય વાનર, તું જઈને મારા વચનથી દશમુખને આ કહેજે.'
લઙ્ઘયિત્વા પુરીં લઙ્કાં ભયં ત્યક્ત્વા ગતવ્યથઃ। ભ્રષ્ટશ્રીકં ગતૈશ્વર્યં મુમૂર્ષાનષ્ટચેતનમ્
'લંકાની પુરીને લાંઘી, ભય અને ચિંતા છોડીને, હવે તું તેજ અને સત્તા ગુમાવી બેઠો છે, મૃત્યુ ઇચ્છે છે અને તારી બુદ્ધિ પણ ખોવાઈ ગઈ છે.'
ઋષીણાં દેવતાનાં ચ ગન્ધર્વાપ્સરસાં તથા। નાગાનામથ યક્ષાણાં રાજ્ઞાં ચ રજનીચર
'હે રાત્રિચર, ઋષિઓ, દેવતાઓ, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, નાગો, યક્ષો અને રાજાઓમાં—'
યચ્ચ પાપં કૃતં મોહાદવલિપ્તેન રાક્ષસ। નૂનં તે વિગતો દર્પઃ સ્વયંભૂવરદાનજઃ। તસ્ય પાપસ્ય સમ્પ્રાપ્તા વ્યુષ્ટિરદ્ય દુરાસદા
'હે રાક્ષસ, તું મોહ અને અહંકારથી જે પાપ કર્યું, સ્વયંભૂના વરદાનથી મળેલું તારો ગર્વ હવે ચોક્કસપણે ગયો છે; હવે એ પાપનું ભયાનક ફળ તને મળ્યું છે.'
યસ્ય દણ્ડધરસ્તેઽહં દારાહરણકર્શિતઃ। દણ્ડં ધારયમાણસ્તુ લઙ્કાદ્વારે વ્યવસ્થિતઃ
'હું, દંડ ધારણ કરનાર, પત્ની અપહરણથી પીડાયેલો, લંકાના દ્વારે દંડ લઈને ઊભો છું.'
પદવીં દેવતાનાં ચ મહર્ષીણાં ચ રાક્ષસ। રાજર્ષીણાં ચ સર્વેષાં ગમિષ્યસિ યુધિ સ્થિરઃ
'હે રાક્ષસ, જો તું યુદ્ધમાં સ્થિર રહે તો દેવતાઓ, મહર્ષિઓ અને સર્વે રાજર્ષિઓની માર્ગે તું જશે.'
બલેન યેન વૈ સીતાં માયયા રાક્ષસાધમ। મામતિક્રમયિત્વા ત્વં હૃતવાંસ્તન્નિદર્શય
'જે બળ અને ચાલથી તું, રાક્ષસોમાં સૌથી નીચ, સીતાને અપહરણ કરી હતી, એ જ શક્તિ હવે બતાવ—તેને વટાવીશ નહિ.'
અરાક્ષસમિમં લોકં કર્તાસ્મિ નિશિતૈઃ શરૈઃ। ન ચેચ્છરણમભ્યેષિ તામાદાય તુ મૈથિલીમ્
'જો તું શરણ ન આવે અને વૈદેહીને પરત ન કરે, તો હું તીક્ષ્ણ બાણોથી આ જગતને રાક્ષસવિહિન કરી દઈશ.'
ધર્માત્મા રાક્ષસશ્રેષ્ઠઃ સમ્પ્રાપ્તોઽયં વિભીષણઃ। લઙ્કૈશ્વર્યમિદં શ્રીમાન્ ધ્રુવં પ્રાપ્નોત્યકણ્ટકમ્
'આ વિભીષણ, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ અને ધર્મનિષ્ઠ, અહીં આવી પહોંચ્યો છે; નિશ્ચિતપણે, આ મહાન આત્મા લંકાનું અડચણ વિના રાજ્ય પ્રાપ્ત કરશે.'