તાં રત્નપૂર્ણાં બહુસંવિધાનાં પ્રાસાદમાલાભિરલંકૃતાં ચ। પુરીં મહાયન્ત્રકવાટમુખ્યાં દદર્શ રામો મહતા બલેન
રામે પોતાની વિશાળ સેના સાથે એ શહેરને જોયું, જે રત્નોથી ભરેલું હતું, સુંદર રીતે ગોઠવાયેલું હતું, મહેલોની પંક્તિઓથી શોભિત હતું અને મોટા યંત્રવાળા દ્વારોથી સજ્જ હતું.
thumb|ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રદ્ધાપૂર્વક યદ્ધકાંડના ચાળીસમા સર્ગને સાંભળો. મહાન વાલ્મીકી રામાયણમાં, યદ્ધકાંડનો આ ચાળીસમો સર્ગ છે.
તતો રામઃ સુવેલાગ્રં યોજનદ્વયમણ્ડલમ્। ઉપારોહત્ સસુગ્રીવો હરિયૂથૈઃ સમન્વિતઃ
પછી રામ સુવેલ પર્વતની ટોચ પર પહોંચ્યા, જે બે યોજન જેટલું વિસ્તૃત હતું, અને તેમના સાથે સુગ્રીવ તથા વાનર સેના પણ હતી.
સ્થિત્વા મુહૂર્તં તત્રૈવ દિશો દશ વિલોકયન્। ત્રિકૂટશિખરે રમ્યે નિર્મિતાં વિશ્વકર્મણા
ત્યાં થોડો સમય ઊભા રહીને, દસે દિશાઓમાં નજર ફેરવી, રામે ત્રિકૂટ પર્વતની સુંદર શિખર પર વિશ્વકર્માએ બનાવેલું શહેર જોયું.
દદર્શ લઙ્કાં સુન્યસ્તાં રમ્યકાનનશોભિતામ્। તસ્ય ગોપુરશૃઙ્ગસ્થં રાક્ષસેન્દ્રં દુરાસદમ્
રામે લંકાને જોયું, જે સુંદર બાગો વડે શોભાયમાન અને સુશોભિત હતી, અને તેના ગોપુરની ટોચ પર ઊભેલા, દુર્ગમ એવા રાક્ષસ રાજાને જોયો.
શ્વેતચામરપર્યન્તં વિજયચ્છત્રશોભિતમ્। રક્તચન્દનસંલિપ્તં રત્નાભરણભૂષિતમ્
રાવણને તેણે જોયો, જે સફેદ ચામરોથી ઘેરાયેલો હતો, વિજયના છત્રથી શોભતો હતો, લાલ ચંદનથી લિપ્ત અને રત્નોના આભૂષણોથી સજ્જ હતો.
નીલજીમૂતસંકાશં હેમસંછાદિતામ્બરમ્। ઐરાવતવિષાણાગ્રૈરુત્કૃષ્ટકિણવક્ષસમ્
તે રાવણ કાળી મેઘ જેવી કાયામાં, સોનાની વસ્ત્રોમાં, અને એરાવતના દાંતની નિશાનીથી છાતી પર શોભતો હતો.
શશલોહિતરાગેણ સંવીતં રક્તવાસસા। સંધ્યાતપેન સંછન્નં મેઘરાશિમિવામ્બરે
તે ખરગોષના લોહી જેવી લાલ વસ્ત્ર પહેરેલો, સાંજના તેજથી આવરાયેલો, આકાશમાં મેઘના સમૂહ જેવો લાગતો હતો.
પશ્યતાં વાનરેન્દ્રાણાં રાઘવસ્યાપિ પશ્યતઃ। દર્શનાદ્ રાક્ષસેન્દ્રસ્ય સુગ્રીવઃ સહસોત્થિતઃ
જ્યારે વાનર રાજાઓ અને રાઘવ પણ જોઈ રહ્યા હતા, ત્યારે સુગ્રીવ રાક્ષસ રાજાને જોઈને અચાનક ઊભો થયો.
ક્રોધવેગેન સંયુક્તઃ સત્ત્વેન ચ બલેન ચ। અચલાગ્રાદથોત્થાય પુપ્લુવે ગોપુરસ્થલે
ક્રોધ, બલ અને ધૈર્યથી ભરાઈ, તે પર્વતની ટોચ પરથી સીધો ગોપુરના મંચ પર કૂદી ગયો.
સ્થિત્વા મુહૂર્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય નિર્ભયેનાન્તરાત્મના। તૃણીકૃત્ય ચ તદ્ રક્ષઃ સોઽબ્રવીત્ પરુષં વચઃ
ત્યાં થોડો સમય ઊભો રહી, નિર્ભયતાથી આસપાસ જોયું અને એ રાક્ષસને અણગમતાં, કડક શબ્દોમાં બોલ્યો.
લોકનાથસ્ય રામસ્ય સખા દાસોઽસ્મિ રાક્ષસ। ન મયા મોક્ષ્યસેઽદ્ય ત્વં પાર્થિવેન્દ્રસ્ય તેજસા
રાક્ષસ, હું લોકનાથ રામનો મિત્ર અને દાસ છું; આજે, એ મહારાજાના તેજ downstairs, તું મારા હાથથી બચી શકીશ નહીં.
ઇત્યુક્ત્વા સહસોત્પત્ય પુપ્લુવે તસ્ય ચોપરિ। આકૃષ્ય મુકુટં ચિત્રં પાતયામાસ તદ્ ભુવિ
આ રીતે બોલીને, તે અચાનક ઉપર કૂદ્યો અને રાવણનું સુંદર મુકડો પકડીને જમીન પર ફેંકી દીધું.
સમીક્ષ્ય તૂર્ણમાયાન્તં બભાષે તં નિશાચરઃ। સુગ્રીવસ્ત્વં પરોક્ષં મે હીનગ્રીવો ભવિષ્યસિ
તેને ઝડપથી આવતો જોઈ, રાત્રિમાં ફરતો રાક્ષસ બોલ્યો: 'તું સુગ્રીવ છે, મને ખબર છે! હવે તારો ગળું કાપી નાખીશ.'
ઇત્યુક્ત્વોત્થાય તં ક્ષિપ્રં બાહુભ્યામાક્ષિપત્ તલે। કન્દુવત્ સ સમુત્થાય બાહુભ્યામાક્ષિપદ્ધરિઃ
આ બોલીને, તે ઝડપથી ઊભો થયો અને બન્ને હાથથી તેને જમીન પર ફટકાર્યો; પણ સુગ્રીવ શેરડીની ડાળ જેવી ઊભો થયો અને પોતાના હાથથી પ્રહાર કર્યો.
પરસ્પરં સ્વેદવિદિગ્ધગાત્રૌ પરસ્પરં શોણિતરક્તદેહૌ। પરસ્પરં શ્લિષ્ટનિરુદ્ધચેષ્ટૌ પરસ્પરં શાલ્મલિકિંશુકાવિવ
બન્નેના શરીર પસીનાથી ભીંજાયેલા, લોહીથી રંજાયેલા, એકબીજાને જકડીને, એકબીજાની ચળવળ અટકાવી, શાલમલી અને કિમશુક વૃક્ષોની જેમ એકબીજામાં ગૂંથાઈ ગયા.
મુષ્ટિપ્રહારૈશ્ચ તલપ્રહારૈ- રરત્નિઘાતૈશ્ચ કરાગ્રઘાતૈઃ। તૌ ચક્રતુર્યુદ્ધમસહ્યરૂપં મહાબલૌ રાક્ષસવાનરેન્દ્રૌ
મુઠી, તાળી, કોણી અને હાથના કિનારા વડે મારકાટ કરતાં, એ બે મહાબલી — વાનરરાજ અને રાક્ષસરાજે અસહ્ય યુદ્ધ કર્યું.
કૃત્વા નિયુદ્ધં ભૃશમુગ્રવેગૌ કાલં ચિરં ગોપુરવેદિમધ્યે। ઉત્ક્ષિપ્ય ચોત્ક્ષિપ્ય વિનમ્ય દેહૌ પાદક્રમાદ્ ગોપુરવેદિલગ્નૌ
મજબૂત ઝડપથી અને ભારે યુદ્ધ કરીને, લાંબા સમય સુધી ગોપુરના મંચ વચ્ચે સંઘર્ષ કર્યો; એકબીજાને ઉઠાવી, ફેંકી, વાળીને, પગથી દબાવીને ગોપુરના મંચ પર ચોંટાડી દીધા.
અન્યોન્યમાપીડ્ય વિલગ્નદેહૌ તૌ પેતતુઃ સાલનિખાતમધ્યે। ઉત્પેતતુર્ભૂમિતલં સ્પૃશન્તૌ સ્થિત્વા મુહૂર્તં ત્વભિનિઃશ્વસન્તૌ
બન્ને એકબીજાને મજબૂતીથી પકડીને, શરીર એકમાં એક વળી ગયા, અને સાલ વૃક્ષોના વચ્ચે પડી ગયા. પછી જમીનને સ્પર્શ કરતાં ઊભા થયા અને થોડો સમય ભારે શ્વાસ લેતાં ઊભા રહ્યા.
આલિઙ્ગ્ય ચાલિઙ્ગ્ય ચ બાહુયોક્ત્રૈઃ સંયોજયામાસતુરાહવે તૌ। સંરમ્ભશિક્ષાબલસમ્પ્રયુક્તૌ સુચેરતુઃ સમ્પ્રતિ યુદ્ધમાર્ગૈઃ
યુદ્ધમાં બન્ને એકબીજાને બાહુઓથી વળીને પકડી રહ્યા. પોતાની સંપૂર્ણ કળા, શિક્ષણ અને બળ લગાવીને, હવે યુદ્ધના બધા રસ્તાઓ અજમાવીને લડી રહ્યા.
શાર્દૂલસિંહાવિવ જાતદંષ્ટ્રૌ ગજેન્દ્રપોતાવિવ સમ્પ્રયુક્તૌ। સંહત્ય સંવેદ્ય ચ તૌ કરાભ્યાં તૌ પેતતુર્વૈ યુગપદ્ ધરાયામ્
શેર અને સિંહ જેમ દાંત બતાવે, અને બે મહાબલી હાથીઓ જેમ અથડાય, એમ બન્ને હાથથી એકબીજાને દબાવીને, એકસાથે જમીન પર પડી ગયા.
ઉદ્યમ્ય ચાન્યોન્યમધિક્ષિપન્તૌ સંચક્રમાતે બહુ યુદ્ધમાર્ગે। વ્યાયામશિક્ષાબલસમ્પ્રયુક્તૌ ક્લમં ન તૌ જગ્મતુરાશુ વીરૌ
બન્ને એકબીજાને ઉઠાવીને ફેંકતા અને અનેક રીતે યુદ્ધના માર્ગે ફરતા, પોતાની કસરત અને શક્તિથી, એ બે વીરોએ જરા પણ થાક અનુભવ્યો નહીં.
બાહૂત્તમૈર્વારણવારણાભૈ- ર્નિવારયન્તૌ પરવારણાભૌ। ચિરેણ કાલેન ભૃશં પ્રયુદ્ધૌ સંચેરતુર્મણ્ડલમાર્ગમાશુ
મોટા હાથીના સુંડ જેવી બાહુઓથી, એકબીજાના પ્રહાર રોકતા, લાંબા અને ભારે યુદ્ધ પછી, બન્ને ઝડપથી યુદ્ધભૂમિમાં ફરવા લાગ્યા.
તૌ પરસ્પરમાસાદ્ય યત્તાવન્યોન્યસૂદને। માર્જારાવિવ ભક્ષાર્થેઽવતસ્થાતે મુહુર્મુહુઃ
બન્ને એકબીજાને મળીને, આખી તાકાતથી એકબીજાને હરાવવાનો પ્રયાસ કરતા, વારંવાર એમ ઊભા રહ્યા જેમ બે બિલાડીઓ ખોરાક માટે લડે.
મણ્ડલાનિ વિચિત્રાણિ સ્થાનાનિ વિવિધાનિ ચ। ગોમૂત્રકાણિ ચિત્રાણિ ગતપ્રત્યાગતાનિ ચ
બન્ને વિવિધ પ્રકારના વળાંકો, અલગ અલગ સ્થિતિઓ અને ગાયના મૂત્ર જેવાં ચિત્રવટ ચળવળો કરીને, આગળ-પાછળ થતા, અનેક રીતે યુદ્ધ કરતા.
તિરશ્ચીનગતાન્યેવ તથા વક્રગતાનિ ચ। પરિમોક્ષં પ્રહારાણાં વર્જનં પરિધાવનમ્
ક્યારેક આડા, ક્યારેક વાંકાં ચાલતા, પ્રહારોથી બચતા અને એકબીજાની આસપાસ દોડતા.
અભિદ્રવણમાપ્લાવમવસ્થાનં સવિગ્રહમ્। પરાવૃત્તમપાવૃત્તમપદ્રુતમવપ્લુતમ્
ક્યારેક દોડતા, ક્યારેક કૂદતા, ક્યારેક સ્થિર રહીને સામનો કરતા, ક્યારેક પાછા ફરતા, ક્યારેક દૂર જતાં, ક્યારેક ભાગતા અને ક્યારેક ઊંચકાઈ જતા.
ઉપન્યસ્તમપન્યસ્તં યુદ્ધમાર્ગવિશારદૌ। તૌ વિચેરતુરન્યોન્યં વાનરેન્દ્રશ્ચ રાવણઃ
યુદ્ધના માર્ગમાં નિપુણ બન્ને, ક્યારેક આગળ વધતા, ક્યારેક પાછા હટતા, વાનરરાજ અને રાવણ એકબીજાની આસપાસ ફરતા.
એતસ્મિન્નન્તરે રક્ષો માયાબલમથાત્મનઃ। આરબ્ધુમુપસમ્પેદે જ્ઞાત્વા તં વાનરાધિપઃ
આ દરમિયાન, રાક્ષસે વાનરરાજને ઓળખીને, પોતાની માયાની શક્તિ વાપરવા તૈયાર થયો.
ઉત્પપાત તદાઽઽકાશં જિતકાશી જિતક્લમઃ। રાવણઃ સ્થિત એવાત્ર હરિરાજેન વઞ્ચિતઃ
પછી રાવણ, જે આકાશને જીતેલો અને થાક વિના હતો, આકાશમાં ઉડી ગયો, પણ વાનરરાજ દ્વારા છેતરાઈને ત્યાં જ અટકી ગયો.