સા મુહૂર્તાત્ સમાશ્વસ્ય પરિલભ્યાથ ચેતનામ્। તચ્છિરઃ સમુપાસ્થાય વિલલાપાયતેક્ષણા
થોડા સમય પછી, જ્યારે એણે ફરી સંયમ મેળવ્યો, ત્યારે એ દુઃખથી આંખો પહોળી કરી, એના માથા પાસે જઈને રડવા લાગી.
હા હતાસ્મિ મહાબાહો વીરવ્રતમનુવ્રત। ઇમાં તે પશ્ચિમાવસ્થાં ગતાસ્મિ વિધવા કૃતા
હાય! મહાબાહુ, વીરવ્રત પતિ, હું તો હવે બધી રીતે બરબાદ થઈ ગઈ. તું અંતિમ અવસ્થામાં ગયો અને મને વિધવા બનાવી દીધી.
પ્રથમં મરણં નાર્યા ભર્તુર્વૈગુણ્યમુચ્યતે। સુવૃત્તઃ સાધુવૃત્તાયાઃ સંવૃત્તસ્ત્વં મમાગ્રતઃ
સ્ત્રી માટે પતિનું અપમાન એ પહેલું મૃત્યુ કહેવાય છે; તું સારા સ્વભાવવાળો, મારી સામે જ મૃત્યુ પામ્યો.
મહદ્ દુઃખં પ્રપન્નાયા મગ્નાયાઃ શોકસાગરે। યો હિ મામુદ્યતસ્ત્રાતું સોઽપિ ત્વં વિનિપાતિતઃ
હું તો દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગઈ છું; અને જે મને બચાવવા ઊભો થયો હતો, એ તું પણ હવે પડી ગયો.
સા શ્વશ્રૂર્મમ કૌસલ્યા ત્વયા પુત્રેણ રાઘવ। વત્સેનેવ યથા ધેનુર્વિવત્સા વત્સલા કૃતા
મારી સાસુ કૌશલ્યા, તારા જેવા દયાળુ પુત્રને ગુમાવી, વાછરડું ગુમાવેલી ગાય જેવી થઈ ગઈ છે.
ઉદ્દિષ્ટં દીર્ઘમાયુસ્તે દૈવજ્ઞૈરપિ રાઘવ। અનૃતં વચનં તેષામલ્પાયુરસિ રાઘવ
દૈવજ્ઞોએ તો તારું આયુષ્ય લાંબું રહેશે એવું કહ્યું હતું, પણ એ બધું ખોટું નીકળ્યું; રાઘવ, તું તો ટૂંકા આયુષ્યે જ ગયો.
અથવા નશ્યતિ પ્રજ્ઞા પ્રાજ્ઞસ્યાપિ સતસ્તવ। પચત્યેનં તથા કાલો ભૂતાનાં પ્રભવો હ્યયમ્
કેવી રીતે પણ, સમજદાર માણસની બુદ્ધિ પણ ક્યારેક ખોવાઈ જાય છે, કારણ કે સમય તો બધાને આવી રીતે ભસ્મ કરી નાખે છે.
અદૃષ્ટં મૃત્યુમાપન્નઃ કસ્માત્ ત્વં નયશાસ્ત્રવિત્। વ્યસનાનામુપાયજ્ઞઃ કુશલો હ્યસિ વર્જને
રાજનીતિ જાણનાર, દુઃખ દૂર કરવાના ઉપાય જાણનાર, તું કઈ રીતે અદૃશ્ય મૃત્યુમાં ફસાઈ ગયો?
તથા ત્વં સમ્પરિષ્વજ્ય રૌદ્રયાતિનૃશંસયા। કાલરાત્ર્યા મમાચ્છિદ્ય હૃતઃ કમલલોચન
મને ભેટી ને, ક્રૂર અને નિર્દય કાળરાત્રીએ તને મારી પાસેથી છીનવી લીધો, કમળની આંખો વાળા.
ઇહ શેષે મહાબાહો માં વિહાય તપસ્વિનીમ્। પ્રિયામિવ યથા નારીં પૃથિવીં પુરુષર્ષભ
મહાબાહુ, તું અહીં સૂઈ રહ્યો છે અને મને, તપસ્વિ સ્ત્રીને, એમ છોડી દીધો છે, જેમ કોઈ પુરુષ પોતાની પ્રિય પત્નીને છોડી પૃથ્વી છોડી દે.
અર્ચિતં સતતં યત્નાદ્ ગન્ધમાલ્યૈર્મયા તવ। ઇદં તે મત્પ્રિયં વીર ધનુઃ કાઞ્ચનભૂષિતમ્
હે વીર, તારા માટે હું જે ધનુષ્ય સુગંધ અને ફૂલો વડે હંમેશાં પૂજતી હતી, એ સોનાથી શોભિત ધનુષ્ય હવે તને અર્પણ કરું છું.
પિત્રા દશરથેન ત્વં શ્વશુરેણ મમાનઘ। સર્વૈશ્ચ પિતૃભિઃ સાર્ધં નૂનં સ્વર્ગે સમાગતઃ
પાપરહિત, તું તો મારા પિતાસમાન દશરથ અને બધા પૂર્વજ સાથે સ્વર્ગમાં મળી ગયો છે.
દિવિ નક્ષત્રભૂતં ચ મહત્કર્મકૃતં તથા। પુણ્યં રાજર્ષિવંશં ત્વમાત્મનઃ સમુપેક્ષસે
તારા પુણ્યશાળી રાજવંશને, જે આકાશમાં તારાઓની જેમ તેજસ્વી છે અને મહાન કાર્યો માટે જાણીતો છે, તું તો હવે અવગણાવી દીધો છે.
કિં માં ન પ્રેક્ષસે રાજન્ કિં વા ન પ્રતિભાષસે। બાલાં બાલેન સમ્પ્રાપ્તાં ભાર્યાં માં સહચારિણીમ્
રાજા, તું મને કેમ નથી જુએતો? કેમ નથી બોલતો? હું તો તારી બાળપણની સાથી, તારી યુવાન પત્ની છું.
સંશ્રુતં ગૃહ્ણતા પાણિં ચરિષ્યામીતિ યત્ ત્વયા। સ્મર તન્નામ કાકુત્સ્થ નય મામપિ દુઃખિતામ્
કકુત્સ્થ, તું મારા હાથ પકડીને જે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે, 'હું તારી સાથે જીવન વિતાવીશ,' એ યાદ કર. હવે દુઃખી મને પણ સાથે લઈ જા.
કસ્માન્મામપહાય ત્વં ગતો ગતિમતાં વર। અસ્માલ્લોકાદમું લોકં ત્યક્ત્વા મામપિ દુઃખિતામ્
શક્તિશાળી, તું આ લોક છોડીને પરલોકમાં ગયો, પણ મને કેમ અહીં દુઃખમાં એકલી છોડી દીધું?
કલ્યાણૈ રુચિરં ગાત્રં પરિષ્વક્તં મયૈવ તુ। ક્રવ્યાદૈસ્તચ્છરીરં તે નૂનં વિપરિકૃષ્યતે
તારું એ સુંદર શરીર, જેને મેં માત્ર પ્રેમથી વળગી લીધું હતું, હવે ચોક્કસપણે જંગલી પ્રાણીઓ દ્વારા ફાડી નાખવામાં આવી રહ્યું છે.
અગ્નિષ્ટોમાદિભિર્યજ્ઞૈરિષ્ટવાનાપ્તદક્ષિણૈઃ। અગ્નિહોત્રેણ સંસ્કારં કેન ત્વં ન તુ લપ્સ્યસે
તમે અગ્નિષ્ટોમ અને અન્ય યજ્ઞો પુર્ણ દાન સાથે કર્યા, પણ હવે તારા અંતિમ સંસ્કાર માટે અગ્નિહોત્ર કોણ કરશે?
પ્રવ્રજ્યામુપપન્નાનાં ત્રયાણામેકમાગતમ્। પરિપ્રેક્ષ્યતિ કૌસલ્યા લક્ષ્મણં શોકલાલસા
શોકમાં ડૂબેલી કૌશલ્યા, જેઓ ત્રણે વનમાં ગયા હતાં, તેમાં માત્ર એક લક્ષ્મણને પાછા આવતો જોઈ શકશે.
સ તસ્યાઃ પરિપૃચ્છન્ત્યા વધં મિત્રબલસ્ય તે। તવ ચાખ્યાસ્યતે નૂનં નિશાયાં રાક્ષસૈર્વધમ્
જ્યારે તે તારા મિત્રોની સેના ના વિનાશ વિશે પૂછશે, ત્યારે લક્ષ્મણ ચોક્કસ રાત્રે રાક્ષસો દ્વારા તારી હત્યા કેવી રીતે થઈ એ કહેશે.
સા ત્વાં સુપ્તં હતં જ્ઞાત્વા માં ચ રક્ષોગૃહં ગતામ્। હૃદયેનાવદીર્ણેન ન ભવિષ્યતિ રાઘવ
હે રાઘવ, જ્યારે તે જાણશે કે તું ઊંઘતો હતો ત્યારે મારાયો અને હું રાક્ષસોના ઘરે લઈ જવામાં આવી, ત્યારે એના તૂટી ગયેલા હૃદય સાથે કૌશલ્યા જીવતી નહીં રહે.
મમ હેતોરનાર્યાયા અનઘઃ પાર્થિવાત્મજઃ। રામઃ સાગરમુત્તીર્ય વીર્યવાન્ ગોષ્પદે હતઃ
મારા કારણે, અયોગ્ય સ્ત્રીને લીધે, નિર્દોષ રાજપુત્ર રામ, જેણે પોતાની શક્તિએ સમુદ્ર પાર કર્યો હતો, એ ગાયના પગલાની ખાડીમાં જેમ મર્યો.
અહં દાશરથેનોઢા મોહાત્ સ્વકુલપાંસની। આર્યપુત્રસ્ય રામસ્ય ભાર્યા મૃત્યુરજાયત
હું દશરથપુત્રની પત્ની બની, પણ મોહમાં પડીને મારા કુટુંબ માટે કલંક બની; આર્યપુત્ર રામની પત્ની બનીને મેં જ તેના મૃત્યુનું કારણ બની.
નૂનમન્યાં મયા જાતિં વારિતં દાનમુત્તમમ્। યાહમદ્યૈવ શોચામિ ભાર્યા સર્વાતિથેરિહ
ખરેખર, કોઈ ઉત્તમ દાન કે પુણ્યકર્મ મેં પૂર્વજન્મે અટકાવ્યું હશે, એટલે આજે હું સર્વોત્તમ પતિની પત્ની બની દુઃખ ભોગવી રહી છું.
સાધુ ઘાતય માં ક્ષિપ્રં રામસ્યોપરિ રાવણ। સમાનય પતિં પત્ન્યા કુરુ કલ્યાણમુત્તમમ્
હે રાવણ, રામના શરીર પાસે જ મને તરત મારી નાખ; પતિ-પત્નીને એક કરી દે અને શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ કર.
ઇતીવ દુઃખસંતપ્તા વિલલાપાયતેક્ષણા। ભર્તુઃ શિરો ધનુશ્ચૈવ દદર્શ જનકાત્મજા
આ રીતે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ જનકનંદિની સીતા રડવા લાગી અને તેણે પતિનું માથું અને ધનુષ જોયું.
એવં લાલપ્યમાનાયાં સીતાયાં તત્ર રાક્ષસઃ। અભિચક્રામ ભર્તારમનીકસ્થઃ કૃતાઞ્જલિઃ
જ્યારે સીતા આ રીતે રડી રહી હતી, ત્યારે રાક્ષસ જોડેલા હાથથી તેના પતિ પાસે ગયો.
વિજયસ્વાર્યપુત્રેતિ સોઽભિવાદ્ય પ્રસાદ્ય ચ। ન્યવેદયદનુપ્રાપ્તં પ્રહસ્તં વાહિનીપતિમ્
'વિજય મેળવો, આર્યપુત્ર' એમ વંદન કરીને, તેણે પ્રસન્ન કરી, પ્રહસ્ત નામના સેના પ્રમુખ આવી પહોંચ્યા છે એમ જાણ કર્યુ.
અમાત્યૈઃ સહિતઃ સર્વૈઃ પ્રહસ્તસ્ત્વામુપસ્થિતઃ। તેન દર્શનકામેન અહં પ્રસ્થાપિતઃ પ્રભો
પ્રહસ્ત બધા મંત્રીઓ સાથે તારી પાસે આવ્યા છે; તેઓ તારો દર્શન કરવા ઈચ્છે છે, તેથી મને અહીં મોકલવામાં આવ્યો છે, હે પ્રભુ.
નૂનમસ્તિ મહારાજ રાજભાવાત્ ક્ષમાન્વિત। કિંચિદાત્યયિકં કાર્યં તેષાં ત્વં દર્શનં કુરુ
હે મહારાજ, ચોક્કસ રાજધર્મને યોગ્ય અને ધીરજ માંગતું કોઈ અગત્યનું કાર્ય છે; તું તેમને મળજે.