પ્રસૃતાશ્ચ પરે ત્રસ્તા હન્યમાના જઘન્યતઃ। અનુદ્રુતાસ્તુ રક્ષોભિઃ સિંહૈરિવ મહાદ્વિપાઃ
બીજાં ડરથી ભાગતા અને હાથ ફેલાવીને પીઠ પાછળથી મારવામાં આવ્યા, રાક્ષસો એમને એ રીતે પછડ્યા જેમ સિંહો મોટા હાથીઓને પછડે છે.
સાગરે પતિતાઃ કેચિત્ કેચિદ્ ગગનમાશ્રિતાઃ। ઋક્ષા વૃક્ષાનુપારૂઢા વાનરીં વૃત્તિમાશ્રિતાઃ
કેટલાંક દરિયામાં પડી ગયા, કેટલાંક આકાશમાં છુપાઈ ગયા; ભાલૂઓએ વાનરોની જેમ વૃક્ષો પર ચઢીને બચવાનો રસ્તો અપનાવ્યો.
સાગરસ્ય ચ તીરેષુ શૈલેષુ ચ વનેષુ ચ। પિઙ્ગલાસ્તે વિરૂપાક્ષૈ રાક્ષસૈર્બહવો હતાઃ
દરિયાના કિનારે, પર્વતોમાં અને જંગલોમાં, અનેક પીળા વાનરોને વિક્રાળ આંખવાળા રાક્ષસોએ મારી નાખ્યા.
એવં તવ હતો ભર્તા સસૈન્યો મમ સેનયા। ક્ષતજાર્દ્રં રજોધ્વસ્તમિદં ચાસ્યાહૃતં શિરઃ
આ રીતે, તારો પતિ અને તેની સેનાને મારી મારીને મારી સેનાએ જીત મેળવી છે; લોહીથી ભીંજાયેલું અને ધૂળથી ઢંકાયેલું તેનું માથું અહીં લાવાયું છે.
તતઃ પરમદુર્ધર્ષો રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ। સીતાયામુપશૃણ્વન્ત્યાં રાક્ષસીમિદમબ્રવીત્
પછી ભયંકર અને દુર્લભ રાવણે, જ્યારે સીતા સાંભળી રહી હતી, ત્યારે રાક્ષસી પાસે આ રીતે કહ્યું.
રાક્ષસં ક્રૂરકર્માણં વિદ્યુજ્જિહ્વં સમાનય। યેન તદ્રાઘવશિરઃ સંગ્રામાત્ સ્વયમાહૃતમ્
ક્રૂર કર્મો કરનાર રાક્ષસ વિદ્યુજ્ઝિહ્વાને બોલાવી લાવ, જેણે પોતે જ યુદ્ધમાં રાઘવનું માથું લાવ્યું છે.
વિદ્યુજ્જિહ્વસ્તદા ગૃહ્ય શિરસ્તત્સશરાસનમ્। પ્રણામં શિરસા કૃત્વા રાવણસ્યાગ્રતઃ સ્થિતઃ
પછી વિદ્યુજ્ઝિહ્વા એ માથું, ધનુષ્ય અને બાણ લઈને, રાવણ સામે માથું નમાવી ઊભો રહ્યો.
તમબ્રવીત્ તતો રાજા રાવણો રાક્ષસં સ્થિતમ્। વિદ્યુજ્જિહ્વં મહાજિહ્વં સમીપપરિવર્તિનમ્
પછી રાજા રાવણે, નજીક ઊભેલા મહાજિહ્વા વિદ્યુજ્ઝિહ્વાને કહ્યું.
અગ્રતઃ કુરુ સીતાયાઃ શીઘ્રં દાશરથેઃ શિરઃ। અવસ્થાં પશ્ચિમાં ભર્તુઃ કૃપણા સાધુ પશ્યતુ
દશરથપુત્રનું માથું તરત જ સીતા સામે મૂકી દે, જેથી એ દુઃખી સ્ત્રી પોતાના પતિની અંતિમ અવસ્થાને જોઈ શકે.
એવમુક્તં તુ તદ્ રક્ષઃ શિરસ્તત્ પ્રિયદર્શનમ્। ઉપનિક્ષિપ્ય સીતાયાઃ ક્ષિપ્રમન્તરધીયત
એ રીતે કહેતાં, એ રાક્ષસે તરત જ મનોહર માથું સીતા સામે મૂકી દીધું અને પછી અદૃશ્ય થઈ ગયો.
રાવણશ્ચાપિ ચિક્ષેપ ભાસ્વરં કાર્મુકં મહત્। ત્રિષુ લોકેષુ વિખ્યાતં રામસ્યૈતદિતિ બ્રુવન્
રાવણે પણ તેજસ્વી અને ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ મોટું ધનુષ્ય ફેંકી દીધું અને કહ્યું: 'આ રામનું છે.'
ઇદં તત્ તવ રામસ્ય કાર્મુકં જ્યાસમાવૃતમ્। ઇહ પ્રહસ્તેનાનીતં તં હત્વા નિશિ માનુષમ્
આ છે રામનું એ ધનુષ્ય, જે પ્રહસ્તે રાત્રે એ મનુષ્યને મારીને અહીં લાવ્યું છે, અને જે પર ઓઢાયેલું છે.
સ વિદ્યુજ્જિહ્વેન સહૈવ તચ્છિરો ધનુશ્ચ ભૂમૌ વિનિકીર્યમાણઃ। વિદેહરાજસ્ય સુતાં યશસ્વિનીં તતોઽબ્રવીત્ તાં ભવ મે વશાનુગા
વિદ્યુજ્ઝિહ્વાએ એ માથું અને ધનુષ્ય જમીન પર નાખી દીધાં; પછી તેણે વિદેહરાજની વિખ્યાત પુત્રીને કહ્યું: 'હવે મારી આજ્ઞામાં રહો.'
thumb|દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો બત્રીસમો સર્ગ સાંભળો.
સા સીતા તચ્છિરો દૃષ્ટ્વા તચ્ચ કાર્મુકમુત્તમમ્। સુગ્રીવપ્રતિસંસર્ગમાખ્યાતં ચ હનૂમતા
સીતાએ એ માથું અને ઉત્તમ ધનુષ્ય જોયું અને હનુમાન પાસેથી સુગ્રીવની મૈત્રીનો સંદેશ સાંભળ્યો.
નયને મુખવર્ણં ચ ભર્તુસ્તત્સદૃશં મુખમ્। કેશાન્ કેશાન્તદેશં ચ તં ચ ચૂડામણિં શુભમ્
તેણે પતિનું ચહેરું, ચહેરાની કાંતિ, વાળ, વાળની રેખા અને સુંદર ચૂડામણિ બધું જ પતિ જેવું જોઈને ઓળખ્યું.
એતૈઃ સર્વૈરભિજ્ઞાનૈરભિજ્ઞાય સુદુઃખિતા। વિજગર્હેઽત્ર કૈકેયીં ક્રોશન્તી કુરરી યથા
આ બધા નિશાનોથી ઓળખીને, અત્યંત દુઃખી થઈ, તેણે કુરરી પક્ષી જેવી રડતી કૈકેયીને દોષ આપ્યો.
સકામા ભવ કૈકેયિ હતોઽયં કુલનન્દનઃ। કુલમુત્સાદિતં સર્વં ત્વયા કલહશીલયા
હવે ખુશ થા, કૈકેયી, કારણ કે કુળનો આનંદદાતા મરી ગયો છે; આખું કુળ તારા ઝઘડાળુ સ્વભાવથી નાશ પામ્યું છે.
આર્યેણ કિં નુ કૈકેય્યાઃ કૃતં રામેણ વિપ્રિયમ્। યન્મયા ચીરવસનં દત્ત્વા પ્રવ્રાજિતો વનમ્
આર્ય રામે કૈકેયીને કયું દુઃખ આપ્યું હતું? મને વનવાસી વસ્ત્ર આપી, પછી તો એને જ વનમાં મોકલી દીધો.
એવમુક્ત્વા તુ વૈદેહી વેપમાના તપસ્વિની। જગામ જગતીં બાલા છિન્ના તુ કદલી યથા
આવી રીતે બોલી ને, કંપતી વૈદેહી, તપસ્વિ સ્ત્રી, કાપી નાખેલી કેળાની જેમ જમીન પર પડી ગઈ.
સા મુહૂર્તાત્ સમાશ્વસ્ય પરિલભ્યાથ ચેતનામ્। તચ્છિરઃ સમુપાસ્થાય વિલલાપાયતેક્ષણા
થોડા સમય પછી, જ્યારે એણે ફરી સંયમ મેળવ્યો, ત્યારે એ દુઃખથી આંખો પહોળી કરી, એના માથા પાસે જઈને રડવા લાગી.
હા હતાસ્મિ મહાબાહો વીરવ્રતમનુવ્રત। ઇમાં તે પશ્ચિમાવસ્થાં ગતાસ્મિ વિધવા કૃતા
હાય! મહાબાહુ, વીરવ્રત પતિ, હું તો હવે બધી રીતે બરબાદ થઈ ગઈ. તું અંતિમ અવસ્થામાં ગયો અને મને વિધવા બનાવી દીધી.
પ્રથમં મરણં નાર્યા ભર્તુર્વૈગુણ્યમુચ્યતે। સુવૃત્તઃ સાધુવૃત્તાયાઃ સંવૃત્તસ્ત્વં મમાગ્રતઃ
સ્ત્રી માટે પતિનું અપમાન એ પહેલું મૃત્યુ કહેવાય છે; તું સારા સ્વભાવવાળો, મારી સામે જ મૃત્યુ પામ્યો.
મહદ્ દુઃખં પ્રપન્નાયા મગ્નાયાઃ શોકસાગરે। યો હિ મામુદ્યતસ્ત્રાતું સોઽપિ ત્વં વિનિપાતિતઃ
હું તો દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગઈ છું; અને જે મને બચાવવા ઊભો થયો હતો, એ તું પણ હવે પડી ગયો.
સા શ્વશ્રૂર્મમ કૌસલ્યા ત્વયા પુત્રેણ રાઘવ। વત્સેનેવ યથા ધેનુર્વિવત્સા વત્સલા કૃતા
મારી સાસુ કૌશલ્યા, તારા જેવા દયાળુ પુત્રને ગુમાવી, વાછરડું ગુમાવેલી ગાય જેવી થઈ ગઈ છે.
ઉદ્દિષ્ટં દીર્ઘમાયુસ્તે દૈવજ્ઞૈરપિ રાઘવ। અનૃતં વચનં તેષામલ્પાયુરસિ રાઘવ
દૈવજ્ઞોએ તો તારું આયુષ્ય લાંબું રહેશે એવું કહ્યું હતું, પણ એ બધું ખોટું નીકળ્યું; રાઘવ, તું તો ટૂંકા આયુષ્યે જ ગયો.
અથવા નશ્યતિ પ્રજ્ઞા પ્રાજ્ઞસ્યાપિ સતસ્તવ। પચત્યેનં તથા કાલો ભૂતાનાં પ્રભવો હ્યયમ્
કેવી રીતે પણ, સમજદાર માણસની બુદ્ધિ પણ ક્યારેક ખોવાઈ જાય છે, કારણ કે સમય તો બધાને આવી રીતે ભસ્મ કરી નાખે છે.
અદૃષ્ટં મૃત્યુમાપન્નઃ કસ્માત્ ત્વં નયશાસ્ત્રવિત્। વ્યસનાનામુપાયજ્ઞઃ કુશલો હ્યસિ વર્જને
રાજનીતિ જાણનાર, દુઃખ દૂર કરવાના ઉપાય જાણનાર, તું કઈ રીતે અદૃશ્ય મૃત્યુમાં ફસાઈ ગયો?
તથા ત્વં સમ્પરિષ્વજ્ય રૌદ્રયાતિનૃશંસયા। કાલરાત્ર્યા મમાચ્છિદ્ય હૃતઃ કમલલોચન
મને ભેટી ને, ક્રૂર અને નિર્દય કાળરાત્રીએ તને મારી પાસેથી છીનવી લીધો, કમળની આંખો વાળા.
ઇહ શેષે મહાબાહો માં વિહાય તપસ્વિનીમ્। પ્રિયામિવ યથા નારીં પૃથિવીં પુરુષર્ષભ
મહાબાહુ, તું અહીં સૂઈ રહ્યો છે અને મને, તપસ્વિ સ્ત્રીને, એમ છોડી દીધો છે, જેમ કોઈ પુરુષ પોતાની પ્રિય પત્નીને છોડી પૃથ્વી છોડી દે.