પ્રેક્ષમાણાશ્ચમૂં તાં ચ બભૂવુર્ભયવિહ્વલાઃ। તે તુ ધર્માત્મના દૃષ્ટા રાક્ષસેન્દ્રેણ રાક્ષસાઃ
તે સેના જોતા જ તેઓ ડરી ગયા અને ગભરાઈ ગયા; પણ ધર્માત્મા વિભીષણે તેમને જોઈ લીધા.
વિભીષણેન તત્રસ્થા નિગૃહીતા યદૃચ્છયા। શાર્દૂલો ગ્રાહિતસ્ત્વેકઃ પાપોઽયમિતિ રાક્ષસઃ
ત્યાં હાજર વિભીષણે તેમને અચાનક પકડી લીધા; એક રાક્ષસને પકડીને કહ્યું, 'આ દોષી છે.'
મોચિતઃ સોઽપિ રામેણ વધ્યમાનઃ પ્લવંગમૈઃ। આનૃશંસ્યેન રામેણ મોચિતા રાક્ષસાઃ પરે
પછી રામે દયાથી, વાનરો દ્વારા મારવામાં આવતો હતો તે રાક્ષસને પણ છોડ્યો અને બીજાં રાક્ષસોને પણ મુક્ત કર્યા.
વાનરૈરર્દિતાસ્તે તુ વિક્રાન્તૈર્લઘુવિક્રમૈઃ। પુનર્લઙ્કામનુપ્રાપ્તાઃ શ્વસન્તો નષ્ટચેતસઃ
વિક્રમી અને ઝડપી વાનરો દ્વારા પીડાયેલા તે ગુપ્તચરો હાંફતા અને ગભરાયેલા ફરીથી લંકા પાછા ફર્યા.
thumb|ત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણનાં યુદ્ધકાંડનો ત્રીસમો સર્ગ સાંભળો.
તતસ્તમક્ષોભ્યબલં લઙ્કાધિપતયે ચરાઃ। સુવેલે રાઘવં શૈલે નિવિષ્ટં પ્રત્યવેદયન્
પછી ગુપ્તચરોએ લંકાના રાજાને જાણ કર્યુ કે રામ પોતાની અડગ સેના સાથે સુવેલ પર્વત પર રોકાયા છે.
ચારાણાં રાવણઃ શ્રુત્વા પ્રાપ્તં રામં મહાબલમ્। જાતોદ્વેગોઽભવત્ કિંચિચ્છાર્દૂલં વાક્યમબ્રવીત્
ગુપ્તચરો પાસેથી જાણ્યા પછી કે શક્તિશાળી રામ આવી ગયા છે, રાવણ થોડો ચિંતિત થયો અને શાર્દૂલને કહ્યું.
અયથાવચ્ચ તે વર્ણો દીનશ્ચાસિ નિશાચર। નાસિ કચ્ચિદમિત્રાણાં ક્રુદ્ધાનાં વશમાગતઃ
તારો દેખાવ યોગ્ય નથી અને તું દુઃખી લાગે છે, રાત્રિમાં ફરનાર; ક્યાંક દુશ્મનોના હાથમાં તો નથી પડ્યો ને?
ઇતિ તેનાનુશિષ્ટસ્તુ વાચં મન્દમુદીરયન્। તદા રાક્ષસશાર્દૂલં શાર્દૂલો ભયવિક્લવઃ
આવી રીતે રાવણે કહ્યું ત્યારે, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા શાર્દૂલે ડરીને ધીમે ધીમે જવાબ આપ્યો.
ન તે ચારયિતું શક્યા રાજન્ વાનરપુઙ્ગવાઃ। વિક્રાન્તા બલવન્તશ્ચ રાઘવેણ ચ રક્ષિતાઃ
રાજા, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકો ગુપ્તચરાઈ કરી શકાતા નથી; તેઓ બહાદુર, શક્તિશાળી છે અને રાઘવ દ્વારા રક્ષાયેલા છે.
નાપિ સમ્ભાષિતું શક્યાઃ સમ્પ્રશ્નોઽત્ર ન લભ્યતે। સર્વતો રક્ષ્યતે પન્થા વાનરૈઃ પર્વતોપમૈઃ
અને એમની સાથે વાત પણ કરી શકાતી નથી; અહીં કોઈ પૂછપરછ શક્ય નથી. બધે વાનરો, પર્વત જેવા, રસ્તા રક્ષે છે.
પ્રવિષ્ટમાત્રે જ્ઞાતોઽહં બલે તસ્મિન્ વિચારિતે। બલાદ્ ગૃહીતો રક્ષોભિર્બહુધાસ્મિ વિચારિતઃ
જ્યારે હું સેના માં પ્રવેશ્યો અને મને ઓળખી લીધો, ત્યારે રાક્ષસોએ મને પકડીને ઘણી રીતે પૂછપરછ કરી.
જાનુભિર્મુષ્ટિભિર્દન્તૈસ્તલૈશ્ચાભિહતો ભૃશમ્। પરિણીતોઽસ્મિ હરિભિર્બલમધ્યે અમર્ષણૈઃ
મને વાનરોએ ઘૂંટણ, મુઠ્ઠી, દાંત અને હાથથી ઘણી જોરથી માર્યો અને સેના વચ્ચે ઘસેડ્યો.
પરિણીય ચ સર્વત્ર નીતોઽહં રામસંસદિ। રુધિરસ્રાવિદીનાઙ્ગો વિહ્વલશ્ચલિતેન્દ્રિયઃ
હું બધે ઘસડાયો અને અંતે રામની સભામાં લાવવામાં આવ્યો, લોહી વહી રહ્યું હતું, શરીર દુર્બળ અને ઇન્દ્રિયો ગભરાયેલી.
હરિભિર્વધ્યમાનશ્ચ યાચમાનઃ કૃતાઞ્જલિઃ। રાઘવેણ પરિત્રાતો મા મેતિ ચ યદૃચ્છયા
વાનરો મારતા હતા ત્યારે હું હાથ જોડીને વિનંતી કરી; ત્યારે રાઘવે દયાથી કહ્યું, 'આને મારશો નહીં' અને મને બચાવી લીધો.
એષ શૈલશિલાભિસ્તુ પૂરયિત્વા મહાર્ણવમ્। દ્વારમાશ્રિત્ય લઙ્કાયા રામસ્તિષ્ઠતિ સાયુધઃ
હવે રામ, શિલાઓ અને પર્વતો નાખી મહાસાગર પુરીને, લંકાના દ્વારે શસ્ત્રધારી ઊભા છે.
ગરુડવ્યૂહમાસ્થાય સર્વતો હરિભિર્વૃતઃ। માં વિસૃજ્ય મહાતેજા લઙ્કામેવાતિવર્તતે
ગરુડની જેમ વ્યૂહ રચી, ચારે બાજુ વાનરોથી ઘેરાયેલા મહાતેજસ્વી રામે મને છોડીને સીધો લંકા તરફ આગળ વધ્યો છે.
પુરા પ્રાકારમાયાતિ ક્ષિપ્રમેકતરં કુરુ। સીતાં વાપિ પ્રયચ્છાશુ યુદ્ધં વાપિ પ્રદીયતામ્
એRampart સુધી પહોંચે એ પહેલાં જલ્દીથી એક નિર્ણય લઈ લે—કે તો સીતા પરત આપ, અથવા તો યુદ્ધ માટે તૈયાર થા.
મનસા તત્ તદા પ્રેક્ષ્ય તચ્છ્રુત્વા રાક્ષસાધિપઃ। શાર્દૂલં સુમહદ્વાક્યમથોવાચ સ રાવણઃ
આ વાત સાંભળી અને વિચારીને રાક્ષસોના રાજા રાવણે શાર્દૂલને મોટા શબ્દોમાં કહ્યું:
યદિ માં પ્રતિયુધ્યન્તે દેવગન્ધર્વદાનવાઃ। નૈવ સીતાં પ્રદાસ્યામિ સર્વલોકભયાદપિ
દેવતાઓ, ગંધર્વો કે દાનવો—even બધા લોકોથી ડરે તો પણ હું કદી સીતા પાછી આપતો નથી.
એવમુક્ત્વા મહાતેજા રાવણઃ પુનરબ્રવીત્। ચરિતા ભવતા સેના કેઽત્ર શૂરાઃ પ્લવંગમાઃ
આવું કહીને મહાતેજસ્વી રાવણે ફરી પૂછ્યું: 'તમે સૈન્યને જોઈ લીધું છે, તો આ વાનરોમાં કોણ-કોણ શૂરવીર છે?'
કિંપ્રભાઃ કીદૃશાઃ સૌમ્ય વાનરા યે દુરાસદાઃ। કસ્ય પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ તત્ત્વમાખ્યાહિ રાક્ષસ
'એ સૌમ્ય, આ વાનરો કેવી રીતે દેખાય છે, કયા પ્રકારના છે અને કોણ-કોણ દુર્લંઘ્ય છે? એ બધા કોણના પુત્ર અને પૌત્ર છે? સાચું-સાચું કહો રાક્ષસ.'
તથાત્ર પ્રતિપત્સ્યામિ જ્ઞાત્વા તેષાં બલાબલમ્। અવશ્યં ખલુ સંખ્યાનં કર્તવ્યં યુદ્ધમિચ્છતા
'મને એમના બળ-અબળ ખબર પડી જાય પછી હું યોગ્ય રીતે વ્યવહાર કરીશ. યુદ્ધ ઇચ્છનારને એમની સંખ્યા જાણવી જ પડે.'
અથૈવમુક્તઃ શાર્દૂલો રાવણેનોત્તમશ્ચરઃ। ઇદં વચનમારેભે વક્તું રાવણસંનિધૌ
આ રીતે રાવણના પ્રશ્ન પછી ઉત્તમ ગુપ્તચર શાર્દૂલે રાવણની હાજરીમાં બોલવાનું શરૂ કર્યું.
અથર્ક્ષરજસઃ પુત્રો યુધિ રાજન્ સુદુર્જયઃ। ગદ્ગદસ્યાથ પુત્રોઽત્ર જામ્બવાનિતિ વિશ્રુતઃ
'મહારાજ, અહીં અર્ક અને રજસનો પુત્ર છે, જે યુદ્ધમાં અપરાજિત છે. અને અહીં ગદગદનો પુત્ર, પ્રસિદ્ધ જાંબવાન છે.'
ગદ્ગદસ્યાથ પુત્રોઽન્યો ગુરુપુત્રઃ શતક્રતોઃ। કદનં યસ્ય પુત્રેણ કૃતમેકેન રક્ષસામ્
'અહીં ગદગદનો બીજો પુત્ર પણ છે, જે શતક્રતુના ગુરુપુત્ર છે. એમના પુત્રે એકલા જ અનેક રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો છે.'
સુષેણશ્ચાત્ર ધર્માત્મા પુત્રો ધર્મસ્ય વીર્યવાન્। સૌમ્યઃ સોમાત્મજશ્ચાત્ર રાજન્ દધિમુખઃ કપિઃ
'અહીં ધર્મના પુત્ર, પરાક્રમી અને ધર્મનિષ્ઠ સુષેણ છે. અને મહારાજ, અહીં સોમપુત્ર, સૌમ્ય દધિમુખ વાનર પણ છે.'
સુમુખો દુર્મુખશ્ચાત્ર વેગદર્શી ચ વાનરઃ। મૃત્યુર્વાનરરૂપેણ નૂનં સૃષ્ટઃ સ્વયંભુવા
અહીં સુમુખ અને દુર્મુખ છે, અને ઝડપથી દોડતો વેગદર્શી વાનર છે; એવું લાગે છે કે સ્વયંભૂએ મરણને વાનર રૂપે પેદા કર્યો છે.
પુત્રો હુતવહસ્યાત્ર નીલઃ સેનાપતિઃ સ્વયમ્। અનિલસ્ય તુ પુત્રોઽત્ર હનૂમાનિતિ વિશ્રુતઃ
અહીં અગ્નિપુત્ર નિલ છે, જે સૈન્યપતિ છે; અને અહીં પવનપુત્ર, પ્રસિદ્ધ હનુમાન છે.
નપ્તા શક્રસ્ય દુર્ધર્ષો બલવાનઙ્ગદો યુવા। મૈન્દશ્ચ દ્વિવિદશ્ચોભૌ બલિનાવશ્વિસમ્ભવૌ
અહીં ઇન્દ્રનો પૌત્ર, અપરાજેય અને બલવાન યુવાન અંગદ છે; અને બંને અશ્વિનીકુમારના પુત્ર, મૈંદ અને દ્વિવિદ, બલવાન છે.