શતમોઘસહસ્રાણાં મહૌઘા ઇતિ વિશ્રુતઃ। એવં કોટિસહસ્રેણ શઙ્કૂનાં ચ શતેન ચ। મહાશઙ્કુસહસ્રેણ તથા વૃન્દશતેન ચ
ઓઘના લાખને મહાઓઘ કહે છે; આ રીતે કરોડો કરોડ, સો શંકુ, હજાર મહાશંકુ અને સો વૃંદ—
મહાવૃન્દસહસ્રેણ તથા પદ્મશતેન ચ। મહાપદ્મસહસ્રેણ તથા ખર્વશતેન ચ
હજાર મહાવૃંદ, સો પદ્મ, હજાર મહાપદ્મ અને સો ખર્વ—
સમુદ્રેણ ચ તેનૈવ મહૌઘેન તથૈવ ચ એષ કોટિમહૌઘેન સમુદ્રસદૃશેન ચ
અને એ સમુદ્ર, એ જ રીતે મહાઓઘ—આવો એ સંખ્યા છે, જે કરોડો મહાઓઘ અને સમુદ્ર જેટલી છે.
વિભીષણેન વીરેણ સચિવૈઃ પરિવારિતઃ। સુગ્રીવો વાનરેન્દ્રસ્ત્વાં યુદ્ધાર્થમનુવર્તતે। મહાબલવૃતો નિત્યં મહાબલપરાક્રમઃ
વીર વિભીષણ અને તેના મંત્રીઓથી ઘેરાયેલો, વાનરરાજ સુગ્રીવ તને યુદ્ધ માટે અનુસરે છે; એ હંમેશા મહાબળીઓ સાથે રહે છે અને પોતે પણ મહાબળ અને પરાક્રમ ધરાવે છે.
ઇમાં મહારાજ સમીક્ષ્ય વાહિની- મુપસ્થિતાં પ્રજ્વલિતગ્રહોપમામ્। તતઃ પ્રયત્નઃ પરમો વિધીયતાં યથા જયઃ સ્યાન્ન પરૈઃ પરાભવઃ
હે મહારાજ, આ અગ્નિ સમાન તેજસ્વી સેના અહીં એકઠી થયેલી જોઈ, હવે એ રીતે પુરુષાર્થ કરવો કે વિજય તારો થાય અને દુશ્મનથી હાર ન થાય.
thumb|એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ઓગણત્રીસમો સર્ગ સાંભળો.
શુકેન તુ સમાદિષ્ટાન્ દૃષ્ટ્વા સ હરિયૂથપાન્। લક્ષ્મણં ચ મહાવીર્યં ભુજં રામસ્ય દક્ષિણમ્
શુકે આજ્ઞા આપી ત્યારબાદ, રાવણે વાનર ચીફો, મહાવીર લક્ષ્મણ અને રામના જમણા હાથને જોયા.
સમીપસ્થં ચ રામસ્ય ભ્રાતરં ચ વિભીષણમ્। સર્વવાનરરાજં ચ સુગ્રીવં ભીમવિક્રમમ્
તેને રામના ભાઈ વિભીષણ, જે નજીક ઊભા હતા, અને બધા વાનરરાજ સુગ્રીવ, જે ભયંકર પરાક્રમી છે, પણ દેખાયા.
અઙ્ગદં ચાપિ બલિનં વજ્રહસ્તાત્મજાત્મજમ્। હનૂમન્તં ચ વિક્રાન્તં જામ્બવન્તં ચ દુર્જયમ્
તેને વાલીપુત્ર બલવાન અંગદ, પરાક્રમી હનુમાન અને અજય જાંબવાન પણ દેખાયા.
સુષેણં કુમુદં નીલં નલં ચ પ્લવગર્ષભમ્। ગજં ગવાક્ષં શરભં મૈન્દં ચ દ્વિવિદં તથા
તેને સુષેણ, કુમુદ, નીલ, વાનરશ્રેષ્ઠ નલ, ગજ, ગવાક્ષ, શરભ, મેઇંદ અને દ્વિવિદ પણ દેખાયા.
કિંચિદાવિગ્નહૃદયો જાતક્રોધશ્ચ રાવણઃ। ભર્ત્સયામાસ તૌ વીરૌ કથાન્તે શુકસારણૌ
રાવણનું મન થોડું ઉલટું પડ્યું અને ગુસ્સો આવ્યો, ત્યારે તેણે શુક અને સારણને, જેમણે વાત પૂરી કરી હતી, ધિક્કાર્યા.
અધોમુખૌ તૌ પ્રણતાવબ્રવીચ્છુકસારણૌ। રોષગદ્ગદયા વાચા સંરબ્ધં પરુષં તથા
શુક અને સારણ બંને માથું ઝુકાવી નમન કરીને ઊભા રહ્યા. રાવણે ગુસ્સાથી અવરોધાયેલી અને કડક વાણીમાં એમને ઉગ્ર શબ્દોમાં સંબોધ્યા.
ન તાવત્ સદૃશં નામ સચિવૈરુપજીવિભિઃ। વિપ્રિયં નૃપતેર્વક્તું નિગ્રહે પ્રગ્રહે પ્રભોઃ
રાજાના મંત્રીઓ કે સેવકો માટે પોતાના સ્વામી સામે કડવી કે અપ્રિય વાત કહેવી યોગ્ય નથી, એ સ્વામી દંડ આપે કે પ્રોત્સાહન આપે ત્યારે પણ.
રિપૂણાં પ્રતિકૂલાનાં યુદ્ધાર્થમભિવર્તતામ્। ઉભાભ્યાં સદૃશં નામ વક્તુમપ્રસ્તવે સ્તવમ્
યુદ્ધ માટે આવનારા દુશ્મનોની પ્રશંસા કરવી કદાચ યોગ્ય ગણાય, પણ એ પણ યોગ્ય સમયે જ કહેવાય, બિનજરૂરી સમયે નહીં.
આચાર્યા ગુરવો વૃદ્ધા વૃથા વાં પર્યુપાસિતાઃ। સારં યદ્ રાજશાસ્ત્રાણામનુજીવ્યં ન ગૃહ્યતે
તમારે ગુરુ, વડીલ અને આચાર્યની સેવા તો કરી, પણ રાજનીતિના મૂળ તત્વો તમે સમજ્યા જ નથી, એટલે એ બધું વ્યર્થ ગયું.
ગૃહીતો વા ન વિજ્ઞાતો ભારોઽજ્ઞાનસ્ય વાહ્યતે। ઈદૃશૈઃ સચિવૈર્યુક્તો મૂર્ખૈર્દિષ્ટ્યા ધરામ્યહમ્
કદાચ તમે એ શીખ્યા હશે પણ સમજ્યા નથી, એટલે અજ્ઞાનનું ભારણ ઉઠાવો છો. આવા મૂર્ખ મંત્રીઓ સાથે રહેવું પણ મારા ભાગ્યે લખાયું છે.
કિં નુ મૃત્યોર્ભયં નાસ્તિ માં વક્તું પરુષં વચઃ। યસ્ય મે શાસતો જિહ્વા પ્રયચ્છતિ શુભાશુભમ્
શું તમને મૃત્યુનો ડર નથી કે તમે મને આવી કઠોર વાતો કહો છો? હું હુકમ આપું ત્યારે પણ તમારી જીભ શુભ કે અશુભ જે હોય તે બોલી નાખે છે.
અપ્યેવ દહનં સ્પૃષ્ટ્વા વને તિષ્ઠન્તિ પાદપાઃ। રાજદણ્ડપરામૃષ્ટાસ્તિષ્ઠન્તે નાપરાધિનઃ
જંગલમાં વૃક્ષો અગ્નિથી દાઝાય છતાં ઊભાં રહે છે, પણ રાજદંડ લાગ્યા પછી દોષી માણસો ટકી શકતા નથી.
હન્યામહં ત્વિમૌ પાપૌ શત્રુપક્ષપ્રશંસિનૌ। યદિ પૂર્વોપકારૈર્મે ક્રોધો ન મૃદુતાં વ્રજેત્
આ બંને દુષ્ટો, જે દુશ્મન પક્ષની પ્રશંસા કરે છે, એમને હું મારી નાખું, જો એમની પહેલાંની સેવા યાદ કરીને મારું ગુસ્સો શાંત ન થયું હોત.
અપધ્વંસત નશ્યધ્વં સંનિકર્ષાદિતો મમ। નહિ વાં હન્તુમિચ્છામિ સ્મરામ્યુપકૃતાનિ વામ્। હતાવેવ કૃતઘ્નૌ દ્વૌ મયિ સ્નેહપરાઙ્મુખૌ
હવે મારા સામેથી દુર થાઓ, નષ્ટ થાઓ, અહીંથી હટી જાઓ! હું તમને મારવા ઇચ્છતો નથી, કેમ કે તમારી કરેલી સેવા મને યાદ છે. છતાં, તમે મારા પ્રેમથી વંચિત અને કૃતઘ્ન બની ગયા છો, એટલે મારા માટે તો મરી જ ગયા સમાન છો.
એવમુક્તૌ તુ સવ્રીડૌ તૌ દૃષ્ટ્વા શુકસારણૌ। રાવણં જયશબ્દેન પ્રતિનન્દ્યાભિનિઃસૃતૌ
આવી રીતે રાવણના શબ્દો સાંભળીને શુક અને સારણ શરમાઈને એકબીજાને જોયા અને પછી 'જય હો' કહી બહાર નીકળી ગયા.
અબ્રવીચ્ચ દશગ્રીવઃ સમીપસ્થં મહોદરમ્। ઉપસ્થાપય મે શીઘ્રં ચારાનિતિ નિશાચરઃ। મહોદરસ્તથોક્તસ્તુ શીઘ્રમાજ્ઞાપયચ્ચરાન્
પછી દશમુખ રાવણે નજીક ઊભેલા મહોદરને કહ્યું: 'ઝડપી જાસૂસોને મારી પાસે લાવ.' મહોદરે એમના આદેશ પ્રમાણે તરત જ જાસૂસોને બોલાવ્યા.
તતશ્ચારાઃ સંત્વરિતાઃ પ્રાપ્તાઃ પાર્થિવશાસનાત્। ઉપસ્થિતાઃ પ્રાઞ્જલયો વર્ધયિત્વા જયાશિષઃ
પછી રાજાના આદેશથી જાસૂસો ઝડપથી આવ્યા, હાથ જોડીને વિજયની શુભેચ્છા આપી, અને સામે ઊભા રહ્યા.
તાનબ્રવીત્ તતો વાક્યં રાવણો રાક્ષસાધિપઃ। ચારાન્ પ્રત્યાયિકાન્ શૂરાન્ ધીરાન્ વિગતસાધ્વસાન્
પછી રાક્ષસોના રાજા રાવણે એ વિશ્વાસુ, બહાદુર, સ્થિર અને નિર્ભય જાસૂસોને કહ્યું.
ઇતો ગચ્છત રામસ્ય વ્યવસાયં પરીક્ષિતુમ્। મન્ત્રેષ્વભ્યન્તરા યેઽસ્ય પ્રીત્યા તેન સમાગતાઃ
તમે અહીંથી જાઓ અને રામના મનસૂબા જાણી આવો, જે લોકો એમના નજીક છે અને એમની વાતોમાં સામેલ છે, એમની જાણકારી મેળવો.
કથં સ્વપિતિ જાગર્તિ કિમદ્ય ચ કરિષ્યતિ। વિજ્ઞાય નિપુણં સર્વમાગન્તવ્યમશેષતઃ
રામ કેવી રીતે સુવે છે, કેવી રીતે જાગે છે અને આજે શું કરશે—આ બધું સારી રીતે જાણી, એક પણ વાત બાકી ન રાખી પાછા આવો.
ચારેણ વિદિતઃ શત્રુઃ પણ્ડિતૈર્વસુધાધિપૈઃ। યુદ્ધે સ્વલ્પેન યત્નેન સમાસાદ્ય નિરસ્યતે
જ્યારે શત્રુની ખબર જાસૂસો દ્વારા મળે છે, ત્યારે બુદ્ધિશાળી રાજાઓ થોડા જ પ્રયત્નથી યુદ્ધમાં એ શત્રુને હરાવી શકે છે.
ચારાસ્તુ તે તથેત્યુક્ત્વા પ્રહૃષ્ટા રાક્ષસેશ્વરમ્। શાર્દૂલમગ્રતઃ કૃત્વા તતશ્ચક્રુઃ પ્રદક્ષિણમ્
જાસૂસોએ 'જેમ કહો તેમ' કહી આનંદથી રાક્ષસાધિપતિનું વંદન કર્યું, આગળ વાઘને રાખીને એમણે રાવણની પરિક્રમા કરી.
તતસ્તં તુ મહાત્માનં ચારા રાક્ષસસત્તમમ્। કૃત્વા પ્રદક્ષિણં જગ્મુર્યત્ર રામઃ સલક્ષ્મણઃ
પછી તે ગુપ્તચરોએ મહાત્મા અને શ્રેષ્ઠ રાક્ષસની પરિક્રમા કરી, જ્યાં રામ અને લક્ષ્મણ હતા ત્યાં ગયા.
તે સુવેલસ્ય શૈલસ્ય સમીપે રામલક્ષ્મણૌ। પ્રચ્છન્ના દદૃશુર્ગત્વા સસુગ્રીવવિભીષણૌ
તેઓ સુવેલ પર્વતની નજીક છુપાઈને રામ, લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ અને વિભીષણને જોયા.