શ્રીમતા રાજરાજેન લઙ્કાયામભિષેચિતઃ। ત્વામસૌ પ્રતિસંરબ્ધો યુદ્ધાયૈષોઽભિવર્તતે
રાજાઓના રાજા દ્વારા લંકામાં રાજતિલક પામેલો, એ હવે યુદ્ધ માટે ઉત્સાહથી તારી સામે આવી રહ્યો છે.
તેજસા યશસા બુદ્ધ્યા બલેનાભિજનેન ચ। યઃ કપીનતિબભ્રાજ હિમવાનિવ પર્વતઃ
તેના તેજ, યશ, બુદ્ધિ, બળ અને ઉંચા વંશથી, એ વાનરોએમાં હિમાલય પર્વત જેવો પ્રકાશમાન લાગતો હતો.
કિષ્કિન્ધાં યઃ સમધ્યાસ્તે ગુહાં સગહનદ્રુમામ્। દુર્ગાં પર્વતદુર્ગમ્યાં પ્રધાનૈઃ સહ યૂથપૈઃ
જે કિષ્કિંધામાં રહે છે, જ્યાં ઘન ઝાડો વચ્ચે ગુફા છે, પહાડ જેવું દુર્ગમ કિલ્લો છે, અને મુખ્ય વાનર નેતાઓ સાથે વસે છે—
યસ્યૈષા કાઞ્ચની માલા શોભતે શતપુષ્કરા। કાન્તા દેવમનુષ્યાણાં યસ્યાં લક્ષ્મીઃ પ્રતિષ્ઠિતા
જેના ગળે આ સોનાની, સો કમળોથી શોભતી માળા છે—દેવો અને મનુષ્યોમાં જે પ્રિય છે, અને જેમાં સમૃદ્ધિ વસે છે—
એતાં માલાં ચ તારાં ચ કપિરાજ્યં ચ શાશ્વતમ્। સુગ્રીવો વાલિનં હત્વા રામેણ પ્રતિપાદિતઃ
આ માળા, તારા અને વાનરરાજ્યનું શાશ્વત સત્તા સુગ્રીવને રામે, વાલીનો વધ કર્યા પછી, આપી હતી.
શતં શતસહસ્રાણાં કોટિમાહુર્મનીષિણઃ। શતં કોટિસહસ્રાણાં શઙ્કુરિત્યભિધીયતે
બુદ્ધિશાળી લોકો કહે છે કે, લાખને કરોડ કહે છે; અને કરોડના સો થાય તેને શંકુ કહે છે.
શતં શઙ્કુસહસ્રાણાં મહાશઙ્કુરિતિ સ્મૃતઃ। મહાશઙ્કુસહસ્રાણાં શતં વૃન્દમિહોચ્યતે
શંકુના લાખને મહાશંકુ કહે છે; અને મહાશંકુના સોને અહીં વૃંદ કહેવામાં આવે છે.
શતં વૃન્દસહસ્રાણાં મહાવૃન્દમિતિ સ્મૃતમ્। મહાવૃન્દસહસ્રાણાં શતં પદ્મમિહોચ્યતે
વૃંદના લાખને મહાવૃંદ કહે છે; અને મહાવૃંદના સોને અહીં પદ્મ કહે છે.
શતં પદ્મસહસ્રાણાં મહાપદ્મમિતિ સ્મૃતમ્। મહાપદ્મસહસ્રાણાં શતં ખર્વમિહોચ્યતે
પદ્મના લાખને મહાપદ્મ કહે છે; અને મહાપદ્મના સોને અહીં ખર્વ કહે છે.
શતં ખર્વસહસ્રાણાં મહાખર્વમિતિ સ્મૃતમ્। મહાખર્વસહસ્રાણાં સમુદ્રમભિધીયતે। શતં સમુદ્રસાહસ્રમોઘ ઇત્યભિધીયતે
ખર્વના લાખને મહાખર્વ કહે છે; મહાખર્વના સોને સમુદ્ર કહે છે; અને સમુદ્રના લાખને ઓઘ કહે છે.
શતમોઘસહસ્રાણાં મહૌઘા ઇતિ વિશ્રુતઃ। એવં કોટિસહસ્રેણ શઙ્કૂનાં ચ શતેન ચ। મહાશઙ્કુસહસ્રેણ તથા વૃન્દશતેન ચ
ઓઘના લાખને મહાઓઘ કહે છે; આ રીતે કરોડો કરોડ, સો શંકુ, હજાર મહાશંકુ અને સો વૃંદ—
મહાવૃન્દસહસ્રેણ તથા પદ્મશતેન ચ। મહાપદ્મસહસ્રેણ તથા ખર્વશતેન ચ
હજાર મહાવૃંદ, સો પદ્મ, હજાર મહાપદ્મ અને સો ખર્વ—
સમુદ્રેણ ચ તેનૈવ મહૌઘેન તથૈવ ચ એષ કોટિમહૌઘેન સમુદ્રસદૃશેન ચ
અને એ સમુદ્ર, એ જ રીતે મહાઓઘ—આવો એ સંખ્યા છે, જે કરોડો મહાઓઘ અને સમુદ્ર જેટલી છે.
વિભીષણેન વીરેણ સચિવૈઃ પરિવારિતઃ। સુગ્રીવો વાનરેન્દ્રસ્ત્વાં યુદ્ધાર્થમનુવર્તતે। મહાબલવૃતો નિત્યં મહાબલપરાક્રમઃ
વીર વિભીષણ અને તેના મંત્રીઓથી ઘેરાયેલો, વાનરરાજ સુગ્રીવ તને યુદ્ધ માટે અનુસરે છે; એ હંમેશા મહાબળીઓ સાથે રહે છે અને પોતે પણ મહાબળ અને પરાક્રમ ધરાવે છે.
ઇમાં મહારાજ સમીક્ષ્ય વાહિની- મુપસ્થિતાં પ્રજ્વલિતગ્રહોપમામ્। તતઃ પ્રયત્નઃ પરમો વિધીયતાં યથા જયઃ સ્યાન્ન પરૈઃ પરાભવઃ
હે મહારાજ, આ અગ્નિ સમાન તેજસ્વી સેના અહીં એકઠી થયેલી જોઈ, હવે એ રીતે પુરુષાર્થ કરવો કે વિજય તારો થાય અને દુશ્મનથી હાર ન થાય.
thumb|એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ઓગણત્રીસમો સર્ગ સાંભળો.
શુકેન તુ સમાદિષ્ટાન્ દૃષ્ટ્વા સ હરિયૂથપાન્। લક્ષ્મણં ચ મહાવીર્યં ભુજં રામસ્ય દક્ષિણમ્
શુકે આજ્ઞા આપી ત્યારબાદ, રાવણે વાનર ચીફો, મહાવીર લક્ષ્મણ અને રામના જમણા હાથને જોયા.
સમીપસ્થં ચ રામસ્ય ભ્રાતરં ચ વિભીષણમ્। સર્વવાનરરાજં ચ સુગ્રીવં ભીમવિક્રમમ્
તેને રામના ભાઈ વિભીષણ, જે નજીક ઊભા હતા, અને બધા વાનરરાજ સુગ્રીવ, જે ભયંકર પરાક્રમી છે, પણ દેખાયા.
અઙ્ગદં ચાપિ બલિનં વજ્રહસ્તાત્મજાત્મજમ્। હનૂમન્તં ચ વિક્રાન્તં જામ્બવન્તં ચ દુર્જયમ્
તેને વાલીપુત્ર બલવાન અંગદ, પરાક્રમી હનુમાન અને અજય જાંબવાન પણ દેખાયા.
સુષેણં કુમુદં નીલં નલં ચ પ્લવગર્ષભમ્। ગજં ગવાક્ષં શરભં મૈન્દં ચ દ્વિવિદં તથા
તેને સુષેણ, કુમુદ, નીલ, વાનરશ્રેષ્ઠ નલ, ગજ, ગવાક્ષ, શરભ, મેઇંદ અને દ્વિવિદ પણ દેખાયા.
કિંચિદાવિગ્નહૃદયો જાતક્રોધશ્ચ રાવણઃ। ભર્ત્સયામાસ તૌ વીરૌ કથાન્તે શુકસારણૌ
રાવણનું મન થોડું ઉલટું પડ્યું અને ગુસ્સો આવ્યો, ત્યારે તેણે શુક અને સારણને, જેમણે વાત પૂરી કરી હતી, ધિક્કાર્યા.
અધોમુખૌ તૌ પ્રણતાવબ્રવીચ્છુકસારણૌ। રોષગદ્ગદયા વાચા સંરબ્ધં પરુષં તથા
શુક અને સારણ બંને માથું ઝુકાવી નમન કરીને ઊભા રહ્યા. રાવણે ગુસ્સાથી અવરોધાયેલી અને કડક વાણીમાં એમને ઉગ્ર શબ્દોમાં સંબોધ્યા.
ન તાવત્ સદૃશં નામ સચિવૈરુપજીવિભિઃ। વિપ્રિયં નૃપતેર્વક્તું નિગ્રહે પ્રગ્રહે પ્રભોઃ
રાજાના મંત્રીઓ કે સેવકો માટે પોતાના સ્વામી સામે કડવી કે અપ્રિય વાત કહેવી યોગ્ય નથી, એ સ્વામી દંડ આપે કે પ્રોત્સાહન આપે ત્યારે પણ.
રિપૂણાં પ્રતિકૂલાનાં યુદ્ધાર્થમભિવર્તતામ્। ઉભાભ્યાં સદૃશં નામ વક્તુમપ્રસ્તવે સ્તવમ્
યુદ્ધ માટે આવનારા દુશ્મનોની પ્રશંસા કરવી કદાચ યોગ્ય ગણાય, પણ એ પણ યોગ્ય સમયે જ કહેવાય, બિનજરૂરી સમયે નહીં.
આચાર્યા ગુરવો વૃદ્ધા વૃથા વાં પર્યુપાસિતાઃ। સારં યદ્ રાજશાસ્ત્રાણામનુજીવ્યં ન ગૃહ્યતે
તમારે ગુરુ, વડીલ અને આચાર્યની સેવા તો કરી, પણ રાજનીતિના મૂળ તત્વો તમે સમજ્યા જ નથી, એટલે એ બધું વ્યર્થ ગયું.
ગૃહીતો વા ન વિજ્ઞાતો ભારોઽજ્ઞાનસ્ય વાહ્યતે। ઈદૃશૈઃ સચિવૈર્યુક્તો મૂર્ખૈર્દિષ્ટ્યા ધરામ્યહમ્
કદાચ તમે એ શીખ્યા હશે પણ સમજ્યા નથી, એટલે અજ્ઞાનનું ભારણ ઉઠાવો છો. આવા મૂર્ખ મંત્રીઓ સાથે રહેવું પણ મારા ભાગ્યે લખાયું છે.
કિં નુ મૃત્યોર્ભયં નાસ્તિ માં વક્તું પરુષં વચઃ। યસ્ય મે શાસતો જિહ્વા પ્રયચ્છતિ શુભાશુભમ્
શું તમને મૃત્યુનો ડર નથી કે તમે મને આવી કઠોર વાતો કહો છો? હું હુકમ આપું ત્યારે પણ તમારી જીભ શુભ કે અશુભ જે હોય તે બોલી નાખે છે.
અપ્યેવ દહનં સ્પૃષ્ટ્વા વને તિષ્ઠન્તિ પાદપાઃ। રાજદણ્ડપરામૃષ્ટાસ્તિષ્ઠન્તે નાપરાધિનઃ
જંગલમાં વૃક્ષો અગ્નિથી દાઝાય છતાં ઊભાં રહે છે, પણ રાજદંડ લાગ્યા પછી દોષી માણસો ટકી શકતા નથી.
હન્યામહં ત્વિમૌ પાપૌ શત્રુપક્ષપ્રશંસિનૌ। યદિ પૂર્વોપકારૈર્મે ક્રોધો ન મૃદુતાં વ્રજેત્
આ બંને દુષ્ટો, જે દુશ્મન પક્ષની પ્રશંસા કરે છે, એમને હું મારી નાખું, જો એમની પહેલાંની સેવા યાદ કરીને મારું ગુસ્સો શાંત ન થયું હોત.
અપધ્વંસત નશ્યધ્વં સંનિકર્ષાદિતો મમ। નહિ વાં હન્તુમિચ્છામિ સ્મરામ્યુપકૃતાનિ વામ્। હતાવેવ કૃતઘ્નૌ દ્વૌ મયિ સ્નેહપરાઙ્મુખૌ
હવે મારા સામેથી દુર થાઓ, નષ્ટ થાઓ, અહીંથી હટી જાઓ! હું તમને મારવા ઇચ્છતો નથી, કેમ કે તમારી કરેલી સેવા મને યાદ છે. છતાં, તમે મારા પ્રેમથી વંચિત અને કૃતઘ્ન બની ગયા છો, એટલે મારા માટે તો મરી જ ગયા સમાન છો.