રામપ્રિયાર્થં પ્રાણાનાં દયાં ન કુરુતે હરિઃ। ગજો ગવાક્ષો ગવયો નલો નીલશ્ચ વાનરઃ
રામને પ્રસન્ન કરવા માટે, આ વાનર પોતાના જીવની પણ પરવા કરતો નથી; ગજ, ગવાક્ષ, ગવય, નલ અને નીલ પણ વાનરો છે.
એકૈકમેવ યોધાનાં કોટિભિર્દશભિર્વૃતઃ। તથાન્યે વાનરશ્રેષ્ઠા વિન્ધ્યપર્વતવાસિનઃ। ન શક્યન્તે બહુત્વાત્ તુ સંખ્યાતું લઘુવિક્રમાઃ
આ દરેક યુદ્ધા દસ કરોડ વાનરોની સાથે ઘેરાયેલા છે; અને વિંધ્ય પર્વત પર વસતા બીજા શ્રેષ્ઠ વાનરો પણ છે—એટલી મોટી સંખ્યા અને ઝડપથી એમને ગણવી મુશ્કેલ છે.
સર્વે મહારાજ મહાપ્રભાવાઃ સર્વે મહાશૈલનિકાશકાયાઃ। સર્વે સમર્થાઃ પૃથિવીં ક્ષણેન કર્તું પ્રવિધ્વસ્તવિકીર્ણશૈલામ્
મહારાજ, એ બધા મહાન શક્તિ ધરાવે છે; બધાની કાયાઓ મહાપર્વત જેવી છે; અને બધા પૃથ્વીને પળમાં જ તોડી ને પર્વતોના ટુકડા ફેલાવી શકે એવી ક્ષમતા ધરાવે છે.
thumb|અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રદ્ધાપૂર્વક વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો અઠ્ઠાવીસમો સર્ગ સાંભળો.
સારણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાવણં રાક્ષસાધિપમ્। બલમાદિશ્ય તત્ સર્વં શુકો વાક્યમથાબ્રવીત્
સારણના વચન સાંભળી, રાક્ષસોના રાજા રાવણને આખી સેના બતાવીને, શુકએ પછી એમને કહ્યું.
સ્થિતાન્ પશ્યસિ યાનેતાન્ મત્તાનિવ મહાદ્વિપાન્। ન્યગ્રોધાનિવ ગાઙ્ગેયાન્ સાલાન્ હૈમવતાનિવ
તમે એ standing વાનરોને જુઓ છો? એ બધા મહા હાથીઓ જેવી મસ્તી ધરાવે છે, ગંગાના વડ જેવા, સલ અને હિમાલયના વૃક્ષો જેવા છે.
એતે દુષ્પ્રસહા રાજન્ બલિનઃ કામરૂપિણઃ। દૈત્યદાનવસંકાશા યુદ્ધે દેવપરાક્રમાઃ
રાજા, એ બધા જીતવા અઘરા, બળવાન અને ઇચ્છા પ્રમાણે રૂપ બદલવાની શક્તિ ધરાવે છે; દૈત્ય-દાનવો જેવા દેખાય છે અને યુદ્ધમાં દેવતાઓ જેટલું શૌર્ય ધરાવે છે.
એષાં કોટિસહસ્રાણિ નવ પઞ્ચ ચ સપ્ત ચ। તથા શઙ્કુસહસ્રાણિ તથા વૃન્દશતાનિ ચ
એમાં નવ, પાંચ અને સાત કરોડો વાનરો છે; એ જ રીતે હજારો શસ્ત્રો અને સૈન્યના સો સો જૂથો પણ છે.
એતે સુગ્રીવસચિવાઃ કિષ્કિન્ધાનિલયાઃ સદા। હરયો દેવગન્ધર્વૈરુત્પન્નાઃ કામરૂપિણઃ
આ બધા સુગ્રીવના મંત્રી છે, હંમેશા કિષ્કિંધામાં રહે છે; દેવો અને ગંધર્વોથી જન્મેલા અને ઇચ્છા પ્રમાણે રૂપ બદલવાની શક્તિ ધરાવે છે.
યૌ તૌ પશ્યસિ તિષ્ઠન્તૌ કુમારૌ દેવરૂપિણૌ। મૈન્દશ્ચ દ્વિવિદશ્ચૈવ તાભ્યાં નાસ્તિ સમો યુધિ
તમે standing બે યુવાન વાનરોને જુઓ છો? દેવ જેવા દેખાતા એ માઇંદ અને દ્વિવિદ છે; યુદ્ધમાં એમને કોઈ બરાબરી કરી શકે નહીં.
બ્રહ્મણા સમનુજ્ઞાતાવમૃતપ્રાશિનાવુભૌ। આશંસેતે યથા લઙ્કામેતૌ મર્દિતુમોજસા
બ્રહ્માએ અનુમતિ આપી છે અને બંને અમૃત પાન કર્યા છે; એમ માનવામાં આવે છે કે એ બંને પોતાની તાકાતથી લંકાને પીસી શકે છે.
યં તુ પશ્યસિ તિષ્ઠન્તં પ્રભિન્નમિવ કુઞ્જરમ્। યો બલાત્ ક્ષોભયેત્ ક્રુદ્ધઃ સમુદ્રમપિ વાનરઃ
જે standing વાનર તમે જુઓ છો, જે તૂટી ગયેલા હાથી જેવો લાગે છે—એ એવો વાનર છે કે ગુસ્સે થાય તો પોતાની બળથી સમુદ્રને પણ હલાવી શકે.
એષોઽભિગન્તા લઙ્કાયાં વૈદેહ્યાસ્તવ ચ પ્રભો। એનં પશ્ય પુરા દૃષ્ટં વાનરં પુનરાગતમ્
એ જ વાનર લંકામાં પ્રવેશ કરશે, વૈદેહી અને તમારા માટે, પ્રભુ; એ જ વાનર, જેને તમે પહેલાં જોયો હતો, હવે પાછો આવ્યો છે.
જ્યેષ્ઠઃ કેસરિણઃ પુત્રો વાતાત્મજ ઇતિ શ્રુતઃ। હનૂમાનિતિ વિખ્યાતો લઙ્ઘિતો યેન સાગરઃ
એ કેસરિના મોટો પુત્ર છે, પવનપુત્ર તરીકે ઓળખાય છે; હનુમાન નામે પ્રસિદ્ધ છે, અને જેણે સાગર પાર કર્યો હતો.
કામરૂપો હરિશ્રેષ્ઠો બલરૂપસમન્વિતઃ। અનિવાર્યગતિશ્ચૈવ યથા સતતગઃ પ્રભુઃ
કામરૂપ ધારણ કરી શકે છે, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ છે, બળ અને શક્તિથી ભરપૂર છે, અને તેની ગતિને કોઈ રોકી શકે તેમ નથી – જેમ પ્રભુ સદા નિરંતર આગળ વધે છે.
ઉદ્યન્તં ભાસ્કરં દૃષ્ટ્વા બાલઃ કિલ બુભુક્ષિતઃ। ત્રિયોજનસહસ્રં તુ અધ્વાનમવતીર્ય હિ
એક વખત બાળપણમાં, ઉગતા સૂર્યને જોઈને અને ભૂખ્યા થઈ, તેણે ત્રણ હજાર યોજનનું અંતર ઉતરીને પાર કર્યું હતું.
આદિત્યમાહરિષ્યામિ ન મે ક્ષુત્ પ્રતિયાસ્યતિ। ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા પુપ્લુવે બલદર્પિતઃ
તેના મનમાં નક્કી કર્યું, 'હું આદિત્યને પકડી લઈશ, નહિ તો મારી ભૂખ શાંત નહીં થાય,' અને પોતાની તાકાત પર ગર્વથી તે ઉડી પડ્યો.
અનાધૃષ્યતમં દેવમપિ દેવર્ષિરાક્ષસૈઃ। અનાસાદ્યૈવ પતિતો ભાસ્કરોદયને ગિરૌ
જે દેવને ઋષિ કે રાક્ષસ પણ પહોંચી શકતા નથી, એવા અપરાજિત દેવ સુધી પહોંચ્યા વિના, તે સૂર્યોદય સમયે પર્વત પર પડી ગયો.
પતિતસ્ય કપેરસ્ય હનુરેકા શિલાતલે। કિંચિદ્ ભિન્ના દૃઢહનુર્હનૂમાનેષ તેન વૈ
જ્યારે વાનર પડી ગયો, ત્યારે તેની એક હનુ (જડબું) પથ્થર પર થોડીક ફાટી ગઈ; તેથી તેને દૃઢ હનુ ધરાવતો હનુમાન કહેવામાં આવે છે.
સત્યમાગમયોગેન મમૈષ વિદિતો હરિઃ। નાસ્ય શક્યં બલં રૂપં પ્રભાવો વાનુભાષિતુમ્
મારા આવવાના સત્યથી, આ વાનર મને જાણીતા છે; તેની તાકાત, રૂપ અને પ્રભાવનું પૂરું વર્ણન કરવું શક્ય નથી.
એષ આશંસતે લઙ્કામેકો મથિતુમોજસા। યેન જાજ્વલ્યતેઽસૌ વૈ ધૂમકેતુસ્તવાદ્ય વૈ। લઙ્કાયાં નિહિતશ્ચાપિ કથં વિસ્મરસે કપિમ્
આ એકલો જ પોતાની તાકાતથી લંકાને ચકનાચૂર કરવાનો ઇરાદો રાખે છે; જેના કારણે આજે તારો ધ્વજ પ્રજ્વલિત છે અને જે લંકામાં છે – એવાં વાનરને તું કેમ ભૂલી શકે?
યશ્ચૈષોઽનન્તરઃ શૂરઃ શ્યામઃ પદ્મનિભેક્ષણઃ। ઇક્ષ્વાકૂણામતિરથો લોકે વિશ્રુતપૌરુષઃ
અને આ બીજો વીર, શ્યામવર્ણનો, કમળ જેવી આંખો ધરાવતો, ઇક્ષ્વાકુ વંશનો મહાન રથસ્વાર છે, જે પોતાની વીરતાથી દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ છે.
યસ્મિન્ ન ચલતે ધર્મો યો ધર્મં નાતિવર્તતે। યો બ્રાહ્મમસ્ત્રં વેદાંશ્ચ વેદ વેદવિદાં વરઃ
જેમાં ધર્મ કદી ડગતો નથી, જે ક્યારેય ધર્મથી વિમુખ થતો નથી; જે બ્રહ્માસ્ત્ર અને વેદો જાણે છે, અને વેદજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.
યો ભિન્દ્યાદ્ ગગનં બાણૈર્મેદિનીં વાપિ દારયેત્। યસ્ય મૃત્યોરિવ ક્રોધઃ શક્રસ્યેવ પરાક્રમઃ
જે તીરો વડે આકાશને ભેદી શકે, કે પૃથ્વીને પણ ફાડી શકે; જેના ક્રોધે મૃત્યુ જેવો છે અને પરાક્રમ ઇન્દ્ર જેવો છે.
યસ્ય ભાર્યા જનસ્થાનાત્ સીતા ચાપિ હૃતા ત્વયા। સ એષ રામસ્ત્વાં રાજન્ યોદ્ધું સમભિવર્તતે
જેનાં પત્ની, સીતા, તું જનસ્થાનમાંથી હરી લીધી; એ રામ છે, રાજા, જે હવે તારી સામે યુદ્ધ કરવા આવી રહ્યો છે.
યસ્યૈષ દક્ષિણે પાર્શ્વે શુદ્ધજામ્બૂનદપ્રભઃ। વિશાલવક્ષાસ્તામ્રાક્ષો નીલકુઞ્ચિતમૂર્ધજઃ
જેની દક્ષિણ બાજુએ ઊભેલો છે, શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી, પહોળા છાતીવાળો, તાંબાના જેવા નેત્રો ધરાવતો અને ઘાટા, વાંકા વાળ ધરાવતો છે—
એષો હિ લક્ષ્મણો નામ ભ્રાતુઃ પ્રિયહિતે રતઃ। નયે યુદ્ધે ચ કુશલઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ
આ લક્ષ્મણ છે, જે ભાઈના સુખ અને કલ્યાણમાં તત્પર છે, શાસન અને યુદ્ધમાં નિપુણ છે, અને બધા શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.
અમર્ષી દુર્જયો જેતા વિક્રાન્તશ્ચ જયી બલી। રામસ્ય દક્ષિણો બાહુર્નિત્યં પ્રાણો બહિશ્ચરઃ
એ ક્રોધી, અપરાજિત, વિજયી અને બલવાન છે; રામનો દક્ષિણ હાથ છે, અને હંમેશા રામના પ્રાણ તરીકે બહાર ચાલે છે.
નહ્યેષ રાઘવસ્યાર્થે જીવિતં પરિરક્ષતિ। એષૈવાશંસતે યુદ્ધે નિહન્તું સર્વરાક્ષસાન્
રાઘવના હિત માટે, એ પોતાનું જીવન પણ મૂલ્યવાન માનેતો નથી; યુદ્ધમાં એ એકલો જ બધા રાક્ષસોને નાશ કરવાનો આશય રાખે છે.
યસ્તુ સવ્યમસૌ પક્ષં રામસ્યાશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ। રક્ષોગણપરિક્ષિપ્તો રાજા હ્યેષ વિભીષણઃ
અને જે રામની ડાબી બાજુએ ઊભેલો છે, રાક્ષસોના સમૂહથી ઘેરાયેલો છે – એ છે રાજા વિભીષણ.