યસ્ય પ્રસ્થં મહાત્માનો ન ત્યજન્તિ મહર્ષયઃ। સર્વકામફલા વૃક્ષાઃ સદા ફલસમન્વિતાઃ
જે પર્વતની સપાટીએ મહાન ઋષિઓ કદી છોડતા નથી અને જ્યાં સર્વ ઈચ્છિત ફળ આપતા વૃક્ષો હંમેશા ફળે છે—
મધૂનિ ચ મહાર્હાણિ યસ્મિન્ પર્વતસત્તમે। તત્રૈષ રમતે રાજન્ રમ્યે કાઞ્ચનપર્વતે
મહારાજ, એ શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, જ્યાં અતિમૂલ્યવાન મધ મળે છે, ત્યાં તે સુંદર કાંચન પર્વત પર આનંદથી રહે છે.
મુખ્યો વાનરમુખ્યાનાં કેસરી નામ યૂથપઃ। ષષ્ટિર્ગિરિસહસ્રાણિ રમ્યાઃ કાઞ્ચનપર્વતાઃ
વાનરમુખ્યોમાં મુખ્ય, કેસરિ નામનો યુથપતિ છે; તે સાઠ હજાર સુંદર કાંચન પર્વતોનો સ્વામી છે.
તેષાં મધ્યે ગિરિવરસ્ત્વમિવાનઘ રક્ષસામ્। તત્રૈકે કપિલાઃ શ્વેતાસ્તામ્રાસ્યા મધુપિઙ્ગલાઃ
હે નિર્દોષ, જેમ તમે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ છો તેમ, એ પર્વતોમાં પણ એક શ્રેષ્ઠ પર્વત છે; ત્યાં કેટલાક વાનરો પીળા, કેટલાક સફેદ, કેટલાક તાંબાના મુખવાળા અને કેટલાક મધ જેવા રંગના છે.
નિવસન્ત્યન્તિમગિરૌ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રા નખાયુધાઃ। સિંહા ઇવ ચતુર્દંષ્ટ્રા વ્યાઘ્રા ઇવ દુરાસદાઃ
આ વાનરો અંતિમ પર્વત પર વસે છે, તેમની તીક્ષ્ણ દાંત અને નખ હથિયાર છે; તેઓ સિંહ જેવા ચાર દાંતવાળા અને વાઘ જેવા ભયાનક છે, નજીક જવું મુશ્કેલ છે.
સર્વે વૈશ્વાનરસમા જ્વલદાશીવિષોપમાઃ। સુદીર્ઘાઞ્ચિતલાઙ્ગૂલા મત્તમાતઙ્ગસંનિભાઃ
બધા જ અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત છે, જ્વલંત સાપ જેવા દેખાય છે; તેમની પૂંછો ખૂબ લાંબી અને ઊંચી છે, અને તેઓ ઉદ્ધત હાથી જેવા છે.
મહાપર્વતસંકાશા મહાજીમૂતનિઃસ્વનાઃ। વૃત્તપિઙ્ગલનેત્રા હિ મહાભીમગતિસ્વનાઃ
મહાન પર્વતો જેવી કાયાઓ ધરાવનારા, મહા મેઘોની ગર્જના જેવી ધ્વનિ ધરાવનારા, ગોળ અને પીળા આંખોવાળા, અને ચાલમાં તથા અવાજમાં ભયાનક એવા—all વાનરોએ લંકા તરફ નજર કરી ઊભા હતા.
મર્દયન્તીવ તે સર્વે તસ્થુર્લઙ્કાં સમીક્ષ્ય તે। એષ ચૈષામધિપતિર્મધ્યે તિષ્ઠતિ વીર્યવાન્
એ બધા, જાણે લંકાને પીસી નાખવા તૈયાર હોય એમ, ત્યાં ઊભા રહી લંકાને નિહાળી રહ્યા હતા; અને એમના વચ્ચે એમનો શૂરવીર સ્વામી ઊભો છે.
જયાર્થી નિત્યમાદિત્યમુપતિષ્ઠતિ વીર્યવાન્। નામ્ના પૃથિવ્યાં વિખ્યાતો રાજન્ શતબલીતિ યઃ
એ વિજયની ઈચ્છાથી હંમેશા સૂર્યની પૂજા કરે છે, રાજા, અને પૃથ્વી પર શતબલી નામે પ્રસિદ્ધ છે.
એષૈવાશંસતે લઙ્કાં સ્વેનાનીકેન મર્દિતુમ્। વિક્રાન્તો બલવાન્ શૂરઃ પૌરુષે સ્વે વ્યવસ્થિતઃ
એ પોતાનો જ સેના લઈને લંકાને પીસી નાખવાની આશા રાખે છે; એ બહુ બળવાન, પરાક્રમી અને પોતાના શૌર્યમાં અડગ છે.
રામપ્રિયાર્થં પ્રાણાનાં દયાં ન કુરુતે હરિઃ। ગજો ગવાક્ષો ગવયો નલો નીલશ્ચ વાનરઃ
રામને પ્રસન્ન કરવા માટે, આ વાનર પોતાના જીવની પણ પરવા કરતો નથી; ગજ, ગવાક્ષ, ગવય, નલ અને નીલ પણ વાનરો છે.
એકૈકમેવ યોધાનાં કોટિભિર્દશભિર્વૃતઃ। તથાન્યે વાનરશ્રેષ્ઠા વિન્ધ્યપર્વતવાસિનઃ। ન શક્યન્તે બહુત્વાત્ તુ સંખ્યાતું લઘુવિક્રમાઃ
આ દરેક યુદ્ધા દસ કરોડ વાનરોની સાથે ઘેરાયેલા છે; અને વિંધ્ય પર્વત પર વસતા બીજા શ્રેષ્ઠ વાનરો પણ છે—એટલી મોટી સંખ્યા અને ઝડપથી એમને ગણવી મુશ્કેલ છે.
સર્વે મહારાજ મહાપ્રભાવાઃ સર્વે મહાશૈલનિકાશકાયાઃ। સર્વે સમર્થાઃ પૃથિવીં ક્ષણેન કર્તું પ્રવિધ્વસ્તવિકીર્ણશૈલામ્
મહારાજ, એ બધા મહાન શક્તિ ધરાવે છે; બધાની કાયાઓ મહાપર્વત જેવી છે; અને બધા પૃથ્વીને પળમાં જ તોડી ને પર્વતોના ટુકડા ફેલાવી શકે એવી ક્ષમતા ધરાવે છે.
thumb|અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રદ્ધાપૂર્વક વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો અઠ્ઠાવીસમો સર્ગ સાંભળો.
સારણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાવણં રાક્ષસાધિપમ્। બલમાદિશ્ય તત્ સર્વં શુકો વાક્યમથાબ્રવીત્
સારણના વચન સાંભળી, રાક્ષસોના રાજા રાવણને આખી સેના બતાવીને, શુકએ પછી એમને કહ્યું.
સ્થિતાન્ પશ્યસિ યાનેતાન્ મત્તાનિવ મહાદ્વિપાન્। ન્યગ્રોધાનિવ ગાઙ્ગેયાન્ સાલાન્ હૈમવતાનિવ
તમે એ standing વાનરોને જુઓ છો? એ બધા મહા હાથીઓ જેવી મસ્તી ધરાવે છે, ગંગાના વડ જેવા, સલ અને હિમાલયના વૃક્ષો જેવા છે.
એતે દુષ્પ્રસહા રાજન્ બલિનઃ કામરૂપિણઃ। દૈત્યદાનવસંકાશા યુદ્ધે દેવપરાક્રમાઃ
રાજા, એ બધા જીતવા અઘરા, બળવાન અને ઇચ્છા પ્રમાણે રૂપ બદલવાની શક્તિ ધરાવે છે; દૈત્ય-દાનવો જેવા દેખાય છે અને યુદ્ધમાં દેવતાઓ જેટલું શૌર્ય ધરાવે છે.
એષાં કોટિસહસ્રાણિ નવ પઞ્ચ ચ સપ્ત ચ। તથા શઙ્કુસહસ્રાણિ તથા વૃન્દશતાનિ ચ
એમાં નવ, પાંચ અને સાત કરોડો વાનરો છે; એ જ રીતે હજારો શસ્ત્રો અને સૈન્યના સો સો જૂથો પણ છે.
એતે સુગ્રીવસચિવાઃ કિષ્કિન્ધાનિલયાઃ સદા। હરયો દેવગન્ધર્વૈરુત્પન્નાઃ કામરૂપિણઃ
આ બધા સુગ્રીવના મંત્રી છે, હંમેશા કિષ્કિંધામાં રહે છે; દેવો અને ગંધર્વોથી જન્મેલા અને ઇચ્છા પ્રમાણે રૂપ બદલવાની શક્તિ ધરાવે છે.
યૌ તૌ પશ્યસિ તિષ્ઠન્તૌ કુમારૌ દેવરૂપિણૌ। મૈન્દશ્ચ દ્વિવિદશ્ચૈવ તાભ્યાં નાસ્તિ સમો યુધિ
તમે standing બે યુવાન વાનરોને જુઓ છો? દેવ જેવા દેખાતા એ માઇંદ અને દ્વિવિદ છે; યુદ્ધમાં એમને કોઈ બરાબરી કરી શકે નહીં.
બ્રહ્મણા સમનુજ્ઞાતાવમૃતપ્રાશિનાવુભૌ। આશંસેતે યથા લઙ્કામેતૌ મર્દિતુમોજસા
બ્રહ્માએ અનુમતિ આપી છે અને બંને અમૃત પાન કર્યા છે; એમ માનવામાં આવે છે કે એ બંને પોતાની તાકાતથી લંકાને પીસી શકે છે.
યં તુ પશ્યસિ તિષ્ઠન્તં પ્રભિન્નમિવ કુઞ્જરમ્। યો બલાત્ ક્ષોભયેત્ ક્રુદ્ધઃ સમુદ્રમપિ વાનરઃ
જે standing વાનર તમે જુઓ છો, જે તૂટી ગયેલા હાથી જેવો લાગે છે—એ એવો વાનર છે કે ગુસ્સે થાય તો પોતાની બળથી સમુદ્રને પણ હલાવી શકે.
એષોઽભિગન્તા લઙ્કાયાં વૈદેહ્યાસ્તવ ચ પ્રભો। એનં પશ્ય પુરા દૃષ્ટં વાનરં પુનરાગતમ્
એ જ વાનર લંકામાં પ્રવેશ કરશે, વૈદેહી અને તમારા માટે, પ્રભુ; એ જ વાનર, જેને તમે પહેલાં જોયો હતો, હવે પાછો આવ્યો છે.
જ્યેષ્ઠઃ કેસરિણઃ પુત્રો વાતાત્મજ ઇતિ શ્રુતઃ। હનૂમાનિતિ વિખ્યાતો લઙ્ઘિતો યેન સાગરઃ
એ કેસરિના મોટો પુત્ર છે, પવનપુત્ર તરીકે ઓળખાય છે; હનુમાન નામે પ્રસિદ્ધ છે, અને જેણે સાગર પાર કર્યો હતો.
કામરૂપો હરિશ્રેષ્ઠો બલરૂપસમન્વિતઃ। અનિવાર્યગતિશ્ચૈવ યથા સતતગઃ પ્રભુઃ
કામરૂપ ધારણ કરી શકે છે, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ છે, બળ અને શક્તિથી ભરપૂર છે, અને તેની ગતિને કોઈ રોકી શકે તેમ નથી – જેમ પ્રભુ સદા નિરંતર આગળ વધે છે.
ઉદ્યન્તં ભાસ્કરં દૃષ્ટ્વા બાલઃ કિલ બુભુક્ષિતઃ। ત્રિયોજનસહસ્રં તુ અધ્વાનમવતીર્ય હિ
એક વખત બાળપણમાં, ઉગતા સૂર્યને જોઈને અને ભૂખ્યા થઈ, તેણે ત્રણ હજાર યોજનનું અંતર ઉતરીને પાર કર્યું હતું.
આદિત્યમાહરિષ્યામિ ન મે ક્ષુત્ પ્રતિયાસ્યતિ। ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા પુપ્લુવે બલદર્પિતઃ
તેના મનમાં નક્કી કર્યું, 'હું આદિત્યને પકડી લઈશ, નહિ તો મારી ભૂખ શાંત નહીં થાય,' અને પોતાની તાકાત પર ગર્વથી તે ઉડી પડ્યો.
અનાધૃષ્યતમં દેવમપિ દેવર્ષિરાક્ષસૈઃ। અનાસાદ્યૈવ પતિતો ભાસ્કરોદયને ગિરૌ
જે દેવને ઋષિ કે રાક્ષસ પણ પહોંચી શકતા નથી, એવા અપરાજિત દેવ સુધી પહોંચ્યા વિના, તે સૂર્યોદય સમયે પર્વત પર પડી ગયો.
પતિતસ્ય કપેરસ્ય હનુરેકા શિલાતલે। કિંચિદ્ ભિન્ના દૃઢહનુર્હનૂમાનેષ તેન વૈ
જ્યારે વાનર પડી ગયો, ત્યારે તેની એક હનુ (જડબું) પથ્થર પર થોડીક ફાટી ગઈ; તેથી તેને દૃઢ હનુ ધરાવતો હનુમાન કહેવામાં આવે છે.
સત્યમાગમયોગેન મમૈષ વિદિતો હરિઃ। નાસ્ય શક્યં બલં રૂપં પ્રભાવો વાનુભાષિતુમ્
મારા આવવાના સત્યથી, આ વાનર મને જાણીતા છે; તેની તાકાત, રૂપ અને પ્રભાવનું પૂરું વર્ણન કરવું શક્ય નથી.