રાઘવસ્ય પ્રિયાર્થં તુ સુતરાં વીર્યશાલિનામ્। હરીણાં કર્મચેષ્ટાભિસ્તુતોષ રઘુનન્દનઃ
રાઘવના આનંદ માટે, વીર વાનરોના કાર્યો અને પ્રયત્નોથી રઘુકુળનંદન ખૂબ પ્રસન્ન થયા.
thumb|ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ચોઅવીસમો સર્ગ સાંભળો.
સા વીરસમિતી રાજ્ઞા વિરરાજ વ્યવસ્થિતા। શશિના શુભનક્ષત્રા પૌર્ણમાસીવ શારદી
રાજાએ ગોઠવેલી વીર સભા એવી તેજસ્વી લાગી કે જાણે શુભ નક્ષત્રોથી શોભાયમાન શરદપૂનમની રાત્રિ હોય.
પ્રચચાલ ચ વેગેન ત્રસ્તા ચૈવ વસુંધરા। પીડ્યમાના બલૌઘેન તેન સાગરવર્ચસા
એ મહાસેનાના બળથી, જે સાગર જેટલું તેજ ધરાવતું હતું, ધરતી જોરથી ધ્રુજી ઉઠી અને ભયથી કાંપી ઉઠી.
તતઃ શુશ્રુવુરાક્રુષ્ટં લઙ્કાયાં કાનનૌકસઃ। ભેરીમૃદઙ્ગસંઘુષ્ટં તુમુલં લોમહર્ષણમ્
પછી લંકાના જંગલમાં રહેતા લોકોએ ભયાનક અને રોમાંચક અવાજ સાંભળ્યો, જેમાં ઢોલ અને મૃદંગની ગૂંજ હતી.
બભૂવુસ્તેન ઘોષેણ સંહૃષ્ટા હરિયૂથપાઃ। અમૃષ્યમાણાસ્તદ્ ઘોષં વિનેદુર્ઘોષવત્તરમ્
એ અવાજથી વાનર યુથપતિઓ આનંદિત થયા; એ અવાજ સહન ન કરી શકતા, તેઓ વધુ જોરથી ગર્જના કરવા લાગ્યા.
રાક્ષસાસ્તત્ પ્લવંગાનાં શુશ્રુવુસ્તેઽપિ ગર્જિતમ્। નર્દતામિવ દૃપ્તાનાં મેઘાનામમ્બરે સ્વનમ્
રાક્ષસોએ પણ વાનરોની ગર્જના સાંભળી, જે આકાશમાં ગર્વીલા વાદળોની ગૂંજ જેવી હતી.
દૃષ્ટ્વા દાશરથિર્લઙ્કાં ચિત્રધ્વજપતાકિનીમ્। જગામ મનસા સીતાં દૂૂયમાનેન ચેતસા
દશરથપુત્ર રામે લંકાને વિવિધ ધ્વજ અને પટાકાથી શોભાયમાન જોઈ, મનમાં સીતાનું સ્મરણ કર્યું અને હૃદયમાં ઉથલપાથલ અનુભવ્યો.
અત્ર સા મૃગશાવાક્ષી રાવણેનોપરુધ્યતે। અભિભૂતા ગ્રહેણેવ લોહિતાઙ્ગેન રોહિણી
અહીં એ મૃગશાવાક્ષી સ્ત્રી રાવણના કષ્ટમાં છે, જેમ લોહિતાંગ ગ્રહથી રોહિણી overcome થાય છે.
દીર્ઘમુષ્ણં ચ નિઃશ્વસ્ય સમુદ્વીક્ષ્ય ચ લક્ષ્મણમ્। ઉવાચ વચનં વીરસ્તત્કાલહિતમાત્મનઃ
રામે લાંબી અને ગરમ ઉછાસ કાઢી, લક્ષ્મણ તરફ જોઈ, અને એ ક્ષણે પોતાના માટે યોગ્ય શબ્દો કહ્યું.
આલિખન્તીમિવાકાશમુત્થિતાં પશ્ય લક્ષ્મણ। મનસેવ કૃતાં લઙ્કાં નગાગ્રે વિશ્વકર્મણા
લક્ષ્મણ, જુઓ, લંકા આકાશમાં દોરેલી જેવી લાગે છે, જાણે વિશ્વકર્માએ માત્ર મનમાં જ બનાવેલી હોય, પર્વતની ટોચ પર ઉભી છે.
વિમાનૈર્બહુભિર્લઙ્કા સંકીર્ણા રચિતા પુરા। વિષ્ણોઃ પદમિવાકાશં છાદિતં પાણ્ડુભિર્ઘનૈઃ
લંકા અનેક મહેલોથી ભરેલી છે, જે પુરાતન સમયમાં બનાવવામાં આવી, અને આકાશમાં વિષ્ણુના સ્થાન જેવી લાગે છે, ફિક્કી વાદળોથી ઢંકાયેલી.
પુષ્પિતૈઃ શોભિતા લઙ્કા વનૈશ્ચિત્રરથોપમૈઃ। નાનાપતગસંઘુષ્ટફલપુષ્પોપગૈઃ શુભૈઃ
લંકા ફૂલોવાળી વનોથી શોભાયમાન છે, જે ચિત્રરથ જેવી લાગે છે, અનેક પક્ષીઓની ગૂંજ અને સુંદર ફળ-ફૂલો સાથે.
પશ્ય મત્તવિહંગાનિ પ્રલીનભ્રમરાણિ ચ। કોકિલાકુલખણ્ડાનિ દોધવીતિ શિવોઽનિલઃ
જુઓ, ઉન્મત્ત પક્ષીઓ અને ભમરો ફૂલોમાં છુપાયેલા છે, કોયલોથી ભરેલા વનखंडો છે, અને શીતળ, શુભ પવન વહે છે.
ઇતિ દાશરથી રામો લક્ષ્મણં સમભાષત। બલં ચ તત્ર વિભજચ્છાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા
એ રીતે દશરથપુત્ર રામે લક્ષ્મણ સાથે વાત કરી, અને પછી શાસ્ત્ર પ્રમાણે સેના વિભાજિત કરી.
શશાસ કપિસેનાં તાં બલાદાદાય વીર્યવાન્। અઙ્ગદઃ સહ નીલેન તિષ્ઠેદુરસિ દુર્જયઃ
વીર અંગદે નિલ સાથે મળીને વાનર સેના પર અધિકાર લીધો અને આગળ અવિજય બનીને ઊભા રહ્યા.
તિષ્ઠેદ્ વાનરવાહિન્યા વાનરૌઘસમાવૃતઃ। આશ્રિતો દક્ષિણં પાર્શ્વમૃષભો નામ વાનરઃ
વાનર સેના ના જમણા બાજુ, અનેક વાનરોની વચ્ચે, ઋષભ નામનો વાનર ઊભો રહ્યો.
ગન્ધહસ્તીવ દુર્ધર્ષસ્તરસ્વી ગન્ધમાદનઃ। તિષ્ઠેદ્ વાનરવાહિન્યાઃ સવ્યં પાર્શ્વમધિષ્ઠિતઃ
ગંધમદન ઝડપથી અને અપ્રતિરોધ્ય, જંગલી હાથી જેવો, વાનર સેના ના ડાબા બાજુ ઊભો રહ્યો.
મૂર્ધ્નિ સ્થાસ્યામ્યહં યત્તો લક્ષ્મણેન સમન્વિતઃ। જામ્બવાંશ્ચ સુષેણશ્ચ વેગદર્શી ચ વાનરઃ
હું પોતે લક્ષ્મણ, જાંબવંત, સુશેન અને ઝડપથી ચાલતા વેગદર્શી સાથે મધ્યમાં ચિંતનપૂર્વક ઊભો રહીશ.
ઋક્ષમુખ્યા મહાત્માનઃ કુક્ષિં રક્ષન્તુ તે ત્રયઃ। જઘનં કપિસેનાયાઃ કપિરાજોઽભિરક્ષતુ। પશ્ચાર્ધમિવ લોકસ્ય પ્રચેતાસ્તેજસા વૃતઃ
ભાલુઓના ત્રણ મહાન નેતાઓ સેના ના મધ્ય ભાગની રક્ષા કરે, અને વાનર રાજા પાછળના ભાગની રક્ષા કરે, જેમ તેજથી ઘેરાયેલું જલના દેવ.
સુવિભક્તમહાવ્યૂહા મહાવાનરરક્ષિતા। અનીકિની સા વિબભૌ યથા દ્યૌઃ સાભ્રસમ્પ્લવા
સેના સારી રીતે ગોઠવાઈ, મહાન વાનરો દ્વારા રક્ષિત, વાદળોથી ભરેલા આકાશ જેવી તેજથી ઝળહળી.
પ્રગૃહ્ય ગિરિશૃઙ્ગાણિ મહતશ્ચ મહીરુહાન્। આસેદુર્વાનરા લઙ્કાં મિમર્દયિષવો રણે
પર્વતની શિખરો અને મોટા વૃક્ષો પકડીને, વાનરો લંકા તરફ આગળ વધ્યા, યુદ્ધમાં તેને ચકનાચૂર કરવા ઉત્સુક.
શિખરૈર્વિકિરામૈનાં લઙ્કાં મુષ્ટિભિરેવ વા। ઇતિ સ્મ દધિરે સર્વે મનાંસિ હરિપુઙ્ગવાઃ
બધા વાનરવીરોના મનમાં આવી ગૂંજી ઉઠ્યું કે, 'અમે તો પર્વતોના શિખરો કે આપણા મુઠીઓથી પણ લંકાને ચૂર કરી નાખીશું.'
તતો રામો મહાતેજાઃ સુગ્રીવમિદમબ્રવીત્। સુવિભક્તાનિ સૈન્યાનિ શુક એષ વિમુચ્યતામ્
પછી તેજસ્વી રામે સુગ્રીવને કહ્યું: 'હમારા સૈન્ય સારી રીતે ગોઠવાઈ ગયા છે; હવે આ શુકને છોડો.'
રામસ્ય તુ વચઃ શ્રુત્વા વાનરેન્દ્રો મહાબલઃ। મોચયામાસ તં દૂતં શુકં રામસ્ય શાસનાત્
રામના આ શબ્દો સાંભળી, બલવાન વાનરરાજ સુગ્રીવે રામના આદેશે દૂત શુકને મુક્ત કરી દીધો.
રાવણઃ પ્રહસન્નેવ શુકં વાક્યમુવાચ હ। કિમિમૌ તે સિતૌ પક્ષૌ લૂનપક્ષશ્ચ દૃશ્યસે
રાવણે હસતાં-હસતાં શુકને કહ્યું: 'તારા પાંખો સફેદ કેમ દેખાય છે? અને તું તો એમ લાગે છે કે પાંખો ઉખડાઈ ગયા હોય.'
કચ્ચિન્નાનેકચિત્તાનાં તેષાં ત્વં વશમાગતઃ। તતઃ સ ભયસંવિગ્નસ્તેન રાજ્ઞાભિચોદિતઃ। વચનં પ્રત્યુવાચેદં રાક્ષસાધિપમુત્તમમ્
શું તું ઘણા વિચારોવાળાઓના વશમાં આવી ગયો છે? ત્યારે એ રાજાએ ડરાવતાં, ભયથી ગભરાઈને, શુકે રાક્ષસાધિપતિને જવાબ આપ્યો.
સાગરસ્યોત્તરે તીરેઽબ્રુવં તે વચનં તથા। યથા સંદેશમક્લિષ્ટં સાન્ત્વયન્ શ્લક્ષ્ણયા ગિરા
સાગરના ઉત્તર કાંઠે, મેં તારી વાત એ જ રીતે, મીઠા અને શાંત શબ્દોમાં કહી, જેમ તું કહ્યું હતું.
ક્રુદ્ધૈસ્તૈરહમુત્પ્લુત્ય દૃષ્ટમાત્રઃ પ્લવંગમૈઃ। ગૃહીતોઽસ્મ્યપિ ચારબ્ધો હન્તું લોપ્તું ચ મુષ્ટિભિઃ
પણ જ્યારે ગુસ્સાવાળા વાનરોને હું દેખાયો, ત્યારે હું ઉડી ગયો, છતાં તેઓએ મને પકડી લીધો અને મુઠીઓથી મારવા અને પીડા આપવાની કોશિશ કરી.
ન તે સંભાષિતું શક્યાઃ સમ્પ્રશ્નોઽત્ર ન વિદ્યતે। પ્રકૃત્યા કોપનાસ્તીક્ષ્ણા વાનરા રાક્ષસાધિપ
તેમની સાથે વાતચીત શક્ય નથી, ત્યાં કોઈ પ્રશ્નોત્તર થતું નથી; રાક્ષસાધિપતિ, વાનરો સ્વભાવથી જ ગુસ્સાવાળા અને તીખા છે.