thumb|એકવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકવિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકવીસમો અધ્યાય સાંભળો.
તતઃ સાગરવેલાયાં દર્ભાનાસ્તીર્ય રાઘવઃ। અઞ્જલિં પ્રાઙ્મુખઃ કૃત્વા પ્રતિશિશ્યે મહોદધેઃ
પછી, દરિયાના કાંઠે રાઘવએ દર્ભ ઘાસ પાથરી, પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, હાથ જોડીને મહાસમુદ્રની સામે સૂઈ ગયો.
બાહું ભુજઙ્ગભોગાભમુપધાયારિસૂદનઃ। જાતરૂપમયૈશ્ચૈવ ભૂષણૈર્ભૂષિતં પુરા
શત્રુઓના વિનાશક, જેનું હાથ સાપની વળાંક જેવું છે, અને શુદ્ધ સોનાના આભૂષણોથી શોભાયમાન છે,
મણિકાઞ્ચનકેયૂરમુક્તાપ્રવરભૂષણૈઃ। ભુજૈઃ પરમનારીણામભિમૃષ્ટમનેકધા
મણિ અને સોનાની કયૂર અને ઉત્તમ મુક્તાના ગહનાથી શોભાયમાન, જે ભવ્ય સ્ત્રીઓના હાથથી વારંવાર સ્પર્શાયું છે,
ચન્દનાગુરુભિશ્ચૈવ પુરસ્તાદભિસેવિતમ્। બાલસૂર્યપ્રકાશૈશ્ચ ચન્દનૈરુપશોભિતમ્
જે હાથ અગાઉ ચંદન અને અગરથી સુગંધિત કરવામાં આવ્યું છે, અને ઉગતા સૂર્યની કિરણો જેવું તેજ ધરાવતું ચંદન લગાડવામાં આવ્યું છે,
શયને ચોત્તમાઙ્ગેન સીતાયાઃ શોભિતં પુરા। તક્ષકસ્યેવ સમ્ભોગં ગઙ્ગાજલનિષેવિતમ્
જે હાથ પહેલાં સીતાજીના ઉત્તમ અંગથી શોભાયમાન થયેલું, તક્ષકના આનંદ જેવું અને ગંગાજળ છાંટવામાં આવ્યું છે,
સંયુગે યુગસંકાશં શત્રૂણાં શોકવર્ધનમ્। સુહૃદાં નન્દનં દીર્ઘં સાગરાન્તવ્યપાશ્રયમ્
યુદ્ધમાં, જે યુગના અંત જેવું ભયાનક છે, દુશ્મનોનું દુઃખ વધારનાર, મિત્રોને આનંદ આપનાર, લાંબું અને દરિયાના કિનારે આરામ પામેલું છે,
અસ્યતા ચ પુનઃ સવ્યં જ્યાઘાતવિહતત્વચમ્। દક્ષિણો દક્ષિણં બાહું મહાપરિઘસંનિભમ્
પછી, ડાબું હાથ, જે ધનુષ્યની દોરીથી ચામડી પર નિશાન પડેલું છે, અને જમણું હાથ, મોટાં લોખંડના દંડ જેવું છે,
ગોસહસ્રપ્રદાતારં હ્યુપધાય ભુજં મહત્। અદ્ય મે તરણં વાથ મરણં સાગરસ્ય વા
એ મહાન હાથ, જે હજારો ગાય આપનાર છે, તેના પર આરામ કરીને રામે કહ્યું: 'આજે તો હું દરિયો પાર કરીશ, નહિ તો મરીશ.'
ઇતિ રામો ધૃતિં કૃત્વા મહાબાહુર્મહોદધિમ્। અધિશિષ્યે ચ વિધિવત્ પ્રયતો નિયતો મુનિઃ
આ રીતે, વિશાળ બાહુવાળો રામ, દૃઢ નિશ્ચય કરીને, મહાસમુદ્રની સામે યોગ્ય રીતે, શ્રદ્ધા અને નિયમથી, મુનિ જેવો સૂઈ ગયો.
તસ્ય રામસ્ય સુપ્તસ્ય કુશાસ્તીર્ણે મહીતલે। નિયમાદપ્રમત્તસ્ય નિશાસ્તિસ્રોઽભિજગ્મતુઃ
રામ જ્યારે કુશ ઘાસ પાથરેલી ધરતી પર, સંપૂર્ણ નિયમ અને સતર્કતાથી સૂઈ રહ્યો હતો, ત્યારે ત્રણ રાતો વીતી ગઈ.
સ ત્રિરાત્રોષિતસ્તત્ર નયજ્ઞો ધર્મવત્સલઃ। ઉપાસત તદા રામઃ સાગરં સરિતાં પતિમ્
ત્યાં, ધર્મપ્રેમી અને નીતિગ્ન રામે ત્રણ રાતો સુધી તપ કરીને, નદીઓના સ્વામી એવા દરિયાની પૂજા કરી.
ન ચ દર્શયતે રૂપં મન્દો રામસ્ય સાગરઃ। પ્રયતેનાપિ રામેણ યથાર્હમભિપૂજિતઃ
છતાં પણ, રામે શ્રદ્ધાથી અને યોગ્ય રીતે પૂજા કરી હોવા છતાં, આળસુ દરિયો પોતાનું સ્વરૂપ દેખાડતો નથી.
સમુદ્રસ્ય તતઃ ક્રુદ્ધો રામો રક્તાન્તલોચનઃ। સમીપસ્થમુવાચેદં લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્
પછી, રામે ક્રોધથી આંખો લાલ કરીને, નજીક ઊભેલા શુભલક્ષણ વાળા લક્ષ્મણને કહ્યું.
અવલેપઃ સમુદ્રસ્ય ન દર્શયતિ યઃ સ્વયમ્। પ્રશમશ્ચ ક્ષમા ચૈવ આર્જવં પ્રિયવાદિતા
સમુદ્રનો અહંકાર છે, એટલે તે પોતે દેખાતો નથી; શાંતિ, ક્ષમા, સીધાઈ અને મીઠી વાણી—
અસામર્થ્યફલા હ્યેતે નિર્ગુણેષુ સતાં ગુણાઃ। આત્મપ્રશંસિનં દુષ્ટં ધૃષ્ટં વિપરિધાવકમ્
—આ સારા ગુણો માત્ર યોગ્ય લોકોમાં ફળ આપે છે, નિર્જન અને દુષ્ટમાં નહિ; જે પોતાનો વખાણ કરે છે, દુષ્ટ છે, ઉદ્ધત છે અને અણઘડ છે—
સર્વત્રોત્સૃષ્ટદણ્ડં ચ લોકઃ સત્કુરુતે નરમ્। ન સામ્ના શક્યતે કીર્તિર્ન સામ્ના શક્યતે યશઃ
—એવા માણસને જ જગત માન આપે છે, જે બધે દંડ આપે છે; માત્ર મીઠા વચનથી પ્રતિષ્ઠા કે યશ મળતું નથી.
પ્રાપ્તું લક્ષ્મણ લોકેઽસ્મિઞ્જયો વા રણમૂર્ધનિ। અદ્ય મદ્બાણનિર્ભગ્નૈર્મકરૈર્મકરાલયમ્
લક્ષ્મણ, આ દુનિયામાં યુદ્ધમાં વિજય મેળવવો હોય તો માત્ર નમ્રતાથી નહિ મળે; આજે હું મારા બાણોથી મકરો અને derenુ નિવાસસ્થાન તોડી નાખીશ.
નિરુદ્ધતોયં સૌમિત્રે પ્લવદ્ભિઃ પશ્ય સર્વતઃ। ભોગિનાં પશ્ય ભોગાનિ મયા ભિન્નાનિ લક્ષ્મણ
હે સૌમિત્રે, ચારે બાજુએ પાણી કેવી રીતે ઉછળી રહેલું છે, તે જોઈને, મારા દ્વારા તૂટી ગયેલા સર્પોના દેહો પણ જો, લક્ષ્મણ.
મહાભોગાનિ મત્સ્યાનાં કરિણાં ચ કરાનિહ। સશઙ્ખશુક્તિકાજાલં સમીનમકરં તથા
અહીં મોટા માછલીઓના શરીરો અને હાથીઓના સુંડ, સાથે શંખ અને શુક્તિકાના જૂથો, અને વિવિધ પ્રકારની માછલીઓ તથા મકર પણ જોવા મળે છે.
અદ્ય યુદ્ધેન મહતા સમુદ્રં પરિશોષયે। ક્ષમયા હિ સમાયુક્તં મામયં મકરાલયઃ
આજે હું મહાન યુદ્ધથી આ સમુદ્રને સુકવી નાખીશ; કારણ કે મકરોથી ભરેલો આ સમુદ્ર મારી સહનશક્તિને નબળાઈ સમજી બેઠો છે.
ચાપમાનય સૌમિત્રે શરાંશ્ચાશીવિષોપમાન્। સમુદ્રં શોષયિષ્યામિ પદ્ભ્યાં યાન્તુ પ્લવંગમાઃ
હે સૌમિત્રે, મારું ધનુષ્ય અને ઝેરી સર્પ જેવાં બાણ લાવ; હું આ સમુદ્રને સુકવી નાખીશ—અને વાનરોએ પગે ચાલીને પાર કરવો જોઈએ.
અદ્યાક્ષોભ્યમપિ ક્રુદ્ધઃ ક્ષોભયિષ્યામિ સાગરમ્। વેલાસુ કૃતમર્યાદં સહસ્રોર્મિસમાકુલમ્
આજે, ભલે આ સમુદ્ર અડગ છે, પણ મારા ક્રોધથી હું તેને ધ્રુજી દઈશ, જેની કિનારે મર્યાદા છે અને હજારો તરંગોથી ભરેલો છે.
નિર્મર્યાદં કરિષ્યામિ સાયકૈર્વરુણાલયમ્। મહાર્ણવં ક્ષોભયિષ્યે મહાદાનવસંકુલમ્
મારા બાણોથી હું સમુદ્રની મર્યાદા તોડી નાખીશ અને મહાદૈત્યોથી ભરેલા મહાસાગરને હલાવી દઈશ.
એવમુક્ત્વા ધનુષ્પાણિઃ ક્રોધવિસ્ફારિતેક્ષણઃ। બભૂવ રામો દુર્ધર્ષો યુગાન્તાગ્નિરિવ જ્વલન્
આ રીતે બોલીને, ધનુષ્ય હાથમાં લઈને અને ક્રોધથી આંખો લાલ કરી, રામ અપરાજેય બની ગયા, જાણે યુગના અંતે જ્વલતા અગ્નિ હોય.
સમ્પીડ્ય ચ ધનુર્ઘોરં કમ્પયિત્વા શરૈર્જગત્। મુમોચ વિશિખાનુગ્રાન્ વજ્રાનિવ શતક્રતુઃ
રામે ભયાનક ધનુષ્ય ખેંચ્યું, પોતાના બાણોથી જગતને ધ્રુજાવી દીધું અને ભયાનક બાણ છોડ્યા, જાણે ઇન્દ્રે વજ્ર ફેંક્યા હોય.
તે જ્વલન્તો મહાવેગાસ્તેજસા સાયકોત્તમાઃ। પ્રવિશન્તિ સમુદ્રસ્ય જલં વિત્રસ્તપન્નગમ્
તે તેજસ્વી અને ઝડપી બાણો, સમુદ્રના પાણીમાં ઘૂસી ગયા અને અંદરના સર્પોને ભયભીત કરી દીધા.
તોયવેગઃ સમુદ્રસ્ય સમીનમકરો મહાન્। સ બભૂવ મહાઘોરઃ સમારુતરવસ્તથા
મોટા માછલીઓ અને મકરોથી ભરેલો મહાસાગર, પવનના ગર્જન સાથે ભયાનક રીતે ઉછળી ઊઠ્યો.
મહોર્મિમાલાવિતતઃ શઙ્ખશુક્તિસમાવૃતઃ। સધૂમઃ પરિવૃત્તોર્મિઃ સહસાસીન્મહોદધિઃ
મહાસાગર, વિશાળ તરંગોની પાંખી અને શંખ-શુક્તિથી ઢંકાયેલો, ધૂમ્ર અને ઘુમરાટ પાણી સાથે અચાનક ભયાનક બની ગયો.
વ્યથિતાઃ પન્નગાશ્ચાસન્ દીપ્તાસ્યા દીપ્તલોચનાઃ। દાનવાશ્ચ મહાવીર્યાઃ પાતાલતલવાસિનઃ
દહકતા મોઢા અને અગ્નિ સમાન આંખો ધરાવતા સર્પો અને પાતાળમાં વસતા મહાવીર દૈત્યો—all ભયભીત થઈ ગયા.