ન મોક્ષ્યસે રાવણ રાઘવસ્ય સુરૈઃ સહેન્દ્રૈરપિ મૂઢ ગુપ્તઃ। અન્તર્હિતઃ સૂર્યપથં ગતોઽપિ તથૈવ પાતાલમનુપ્રવિષ્ટઃ। ગિરીશપાદામ્બુજસંગતો વા હતોઽસિ રામેણ સહાનુજસ્ત્વમ્
હે રાવણ, તું દેવો અને ઇન્દ્રથી પણ બચાવ પામે તો પણ રાઘવથી બચી શકીશ નહીં; તું છુપાઈ જા, સૂર્યમાર્ગે જા, પાતાળમાં ઉતરી જા, કે શિવના ચરણોમાં આશ્રય લે, તું અને તારો ભાઈ રામના હાથો માર્યા જશો.
તસ્ય તે ત્રિષુ લોકેષુ ન પિશાચં ન રાક્ષસમ્। ત્રાતારં નાનુપશ્યામિ ન ગન્ધર્વં ન ચાસુરમ્
ત્રણે લોકમાં તને બચાવનાર કોઈ નથી—ન પિશાચ, ન રાક્ષસ, ન ગંધર્વ, ન અસુર—કોઈ પણ નહીં.
અવધીસ્ત્વં જરાવૃદ્ધં ગૃધ્રરાજં જટાયુષમ્। કિં નુ તે રામસાંનિધ્યે સકાશે લક્ષ્મણસ્ય ચ। હૃતા સીતા વિશાલાક્ષી યાં ત્વં ગૃહ્ય ન બુધ્યસે
તમે વૃદ્ધ જટાયુને મારી નાખ્યો, પણ હવે રામ અને લક્ષ્મણ સામે તું શું કરીશ? તું વિશાળનેત્ર સીતાને હરણ કરી છે, પણ તને ખબર નથી કે તું કોને લઈ ગયો છે.
મહાબલં મહાત્માનં દુરાધર્ષં સુરૈરપિ। ન બુધ્યસે રઘુશ્રેષ્ઠં યસ્તે પ્રાણાન્ હરિષ્યતિ
તને ખબર નથી કે એ મહાબલી, મહાત્મા, દેવો માટે પણ અપરાજિત એવા રઘુકુળના શ્રેષ્ઠ રામ છે, જે તારો પ્રાણ લઈ જશે.
તતોઽબ્રવીદ્ વાલિસુતોઽપ્યઙ્ગદો હરિસત્તમઃ। નાયં દૂતો મહારાજ ચારકઃ પ્રતિભાતિ મે
પછી વાલીપુત્ર અંગદ, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ, બોલ્યો: 'મહારાજ, મને તો એ દૂત કે ચર નથી લાગતો.'
તુલિતં હિ બલં સર્વમનેન તવ તિષ્ઠતા। ગૃહ્યતાં માગમલ્લઙ્કામેતદ્ધિ મમ રોચતે
કારણ કે એ અહીં ઊભો રહીને તારી બધી તાકાત તોલી રહ્યો છે; મહાબલી, તેને પકડી લો, એ જ મને યોગ્ય લાગે છે.
તતો રાજ્ઞા સમાદિષ્ટાઃ સમુત્પત્ય વલીમુખાઃ। જગૃહુશ્ચ બબન્ધુશ્ચ વિલપન્તમનાથવત્
પછી રાજાના આદેશથી વાનરસેનાના મુખ્યોએ ઉછળીને તેને પકડી લીધો અને બાંધી નાખ્યો, એ અનાથ જેવો રડતો રહ્યો.
શુકસ્તુ વાનરૈશ્ચણ્ડૈસ્તત્ર તૈઃ સમ્પ્રપીડિતઃ। વ્યાચુક્રોશ મહાત્માનં રામં દશરથાત્મજમ્। લુપ્યેતે મે બલાત્ પક્ષૌ ભિદ્યેતે મે તથાક્ષિણી
શુકને ત્યાં ક્રોધી વાનરોએ બહુ પીડાવ્યો, તો તેણે દશરથપુત્ર રામને પોકાર્યું: 'મારા પાંખો જોરથી ખેંચી લેવાય છે, મારી આંખો પણ ફોડી નાખે છે.'
યાં ચ રાત્રિં મરિષ્યામિ જાયે રાત્રિં ચ યામહમ્। એતસ્મિન્નન્તરે કાલે યન્મયા હ્યશુભં કૃતમ્। સર્વં તદુપપદ્યેથા જહ્યાં ચેદ્ યદિ જીવિતમ્
જે રાત્રે હું મરીશ અને જે રાત્રે હું જન્મ્યો, એ બંને વચ્ચે મેં જે પણ દુષ્કર્મ કર્યા હોય, જો મારું જીવતુ જવું હોય તો એ બધું મારા પર આવી પડે.
નાઘાતયત્ તદા રામઃ શ્રુત્વા તત્પરિદેવિતમ્। વાનરાનબ્રવીદ્ રામો મુચ્યતાં દૂત આગતઃ
એવી તેની દુઃખભરી રડણ સાંભળી, રામે તેને મારવાનો આદેશ આપ્યો નહીં; વાનરોને કહ્યું: 'આ આવ્યો દૂત છે, તેને છોડી દો.'
thumb|એકવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકવિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકવીસમો અધ્યાય સાંભળો.
તતઃ સાગરવેલાયાં દર્ભાનાસ્તીર્ય રાઘવઃ। અઞ્જલિં પ્રાઙ્મુખઃ કૃત્વા પ્રતિશિશ્યે મહોદધેઃ
પછી, દરિયાના કાંઠે રાઘવએ દર્ભ ઘાસ પાથરી, પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, હાથ જોડીને મહાસમુદ્રની સામે સૂઈ ગયો.
બાહું ભુજઙ્ગભોગાભમુપધાયારિસૂદનઃ। જાતરૂપમયૈશ્ચૈવ ભૂષણૈર્ભૂષિતં પુરા
શત્રુઓના વિનાશક, જેનું હાથ સાપની વળાંક જેવું છે, અને શુદ્ધ સોનાના આભૂષણોથી શોભાયમાન છે,
મણિકાઞ્ચનકેયૂરમુક્તાપ્રવરભૂષણૈઃ। ભુજૈઃ પરમનારીણામભિમૃષ્ટમનેકધા
મણિ અને સોનાની કયૂર અને ઉત્તમ મુક્તાના ગહનાથી શોભાયમાન, જે ભવ્ય સ્ત્રીઓના હાથથી વારંવાર સ્પર્શાયું છે,
ચન્દનાગુરુભિશ્ચૈવ પુરસ્તાદભિસેવિતમ્। બાલસૂર્યપ્રકાશૈશ્ચ ચન્દનૈરુપશોભિતમ્
જે હાથ અગાઉ ચંદન અને અગરથી સુગંધિત કરવામાં આવ્યું છે, અને ઉગતા સૂર્યની કિરણો જેવું તેજ ધરાવતું ચંદન લગાડવામાં આવ્યું છે,
શયને ચોત્તમાઙ્ગેન સીતાયાઃ શોભિતં પુરા। તક્ષકસ્યેવ સમ્ભોગં ગઙ્ગાજલનિષેવિતમ્
જે હાથ પહેલાં સીતાજીના ઉત્તમ અંગથી શોભાયમાન થયેલું, તક્ષકના આનંદ જેવું અને ગંગાજળ છાંટવામાં આવ્યું છે,
સંયુગે યુગસંકાશં શત્રૂણાં શોકવર્ધનમ્। સુહૃદાં નન્દનં દીર્ઘં સાગરાન્તવ્યપાશ્રયમ્
યુદ્ધમાં, જે યુગના અંત જેવું ભયાનક છે, દુશ્મનોનું દુઃખ વધારનાર, મિત્રોને આનંદ આપનાર, લાંબું અને દરિયાના કિનારે આરામ પામેલું છે,
અસ્યતા ચ પુનઃ સવ્યં જ્યાઘાતવિહતત્વચમ્। દક્ષિણો દક્ષિણં બાહું મહાપરિઘસંનિભમ્
પછી, ડાબું હાથ, જે ધનુષ્યની દોરીથી ચામડી પર નિશાન પડેલું છે, અને જમણું હાથ, મોટાં લોખંડના દંડ જેવું છે,
ગોસહસ્રપ્રદાતારં હ્યુપધાય ભુજં મહત્। અદ્ય મે તરણં વાથ મરણં સાગરસ્ય વા
એ મહાન હાથ, જે હજારો ગાય આપનાર છે, તેના પર આરામ કરીને રામે કહ્યું: 'આજે તો હું દરિયો પાર કરીશ, નહિ તો મરીશ.'
ઇતિ રામો ધૃતિં કૃત્વા મહાબાહુર્મહોદધિમ્। અધિશિષ્યે ચ વિધિવત્ પ્રયતો નિયતો મુનિઃ
આ રીતે, વિશાળ બાહુવાળો રામ, દૃઢ નિશ્ચય કરીને, મહાસમુદ્રની સામે યોગ્ય રીતે, શ્રદ્ધા અને નિયમથી, મુનિ જેવો સૂઈ ગયો.
તસ્ય રામસ્ય સુપ્તસ્ય કુશાસ્તીર્ણે મહીતલે। નિયમાદપ્રમત્તસ્ય નિશાસ્તિસ્રોઽભિજગ્મતુઃ
રામ જ્યારે કુશ ઘાસ પાથરેલી ધરતી પર, સંપૂર્ણ નિયમ અને સતર્કતાથી સૂઈ રહ્યો હતો, ત્યારે ત્રણ રાતો વીતી ગઈ.
સ ત્રિરાત્રોષિતસ્તત્ર નયજ્ઞો ધર્મવત્સલઃ। ઉપાસત તદા રામઃ સાગરં સરિતાં પતિમ્
ત્યાં, ધર્મપ્રેમી અને નીતિગ્ન રામે ત્રણ રાતો સુધી તપ કરીને, નદીઓના સ્વામી એવા દરિયાની પૂજા કરી.
ન ચ દર્શયતે રૂપં મન્દો રામસ્ય સાગરઃ। પ્રયતેનાપિ રામેણ યથાર્હમભિપૂજિતઃ
છતાં પણ, રામે શ્રદ્ધાથી અને યોગ્ય રીતે પૂજા કરી હોવા છતાં, આળસુ દરિયો પોતાનું સ્વરૂપ દેખાડતો નથી.
સમુદ્રસ્ય તતઃ ક્રુદ્ધો રામો રક્તાન્તલોચનઃ। સમીપસ્થમુવાચેદં લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્
પછી, રામે ક્રોધથી આંખો લાલ કરીને, નજીક ઊભેલા શુભલક્ષણ વાળા લક્ષ્મણને કહ્યું.
અવલેપઃ સમુદ્રસ્ય ન દર્શયતિ યઃ સ્વયમ્। પ્રશમશ્ચ ક્ષમા ચૈવ આર્જવં પ્રિયવાદિતા
સમુદ્રનો અહંકાર છે, એટલે તે પોતે દેખાતો નથી; શાંતિ, ક્ષમા, સીધાઈ અને મીઠી વાણી—
અસામર્થ્યફલા હ્યેતે નિર્ગુણેષુ સતાં ગુણાઃ। આત્મપ્રશંસિનં દુષ્ટં ધૃષ્ટં વિપરિધાવકમ્
—આ સારા ગુણો માત્ર યોગ્ય લોકોમાં ફળ આપે છે, નિર્જન અને દુષ્ટમાં નહિ; જે પોતાનો વખાણ કરે છે, દુષ્ટ છે, ઉદ્ધત છે અને અણઘડ છે—
સર્વત્રોત્સૃષ્ટદણ્ડં ચ લોકઃ સત્કુરુતે નરમ્। ન સામ્ના શક્યતે કીર્તિર્ન સામ્ના શક્યતે યશઃ
—એવા માણસને જ જગત માન આપે છે, જે બધે દંડ આપે છે; માત્ર મીઠા વચનથી પ્રતિષ્ઠા કે યશ મળતું નથી.
પ્રાપ્તું લક્ષ્મણ લોકેઽસ્મિઞ્જયો વા રણમૂર્ધનિ। અદ્ય મદ્બાણનિર્ભગ્નૈર્મકરૈર્મકરાલયમ્
લક્ષ્મણ, આ દુનિયામાં યુદ્ધમાં વિજય મેળવવો હોય તો માત્ર નમ્રતાથી નહિ મળે; આજે હું મારા બાણોથી મકરો અને derenુ નિવાસસ્થાન તોડી નાખીશ.
નિરુદ્ધતોયં સૌમિત્રે પ્લવદ્ભિઃ પશ્ય સર્વતઃ। ભોગિનાં પશ્ય ભોગાનિ મયા ભિન્નાનિ લક્ષ્મણ
હે સૌમિત્રે, ચારે બાજુએ પાણી કેવી રીતે ઉછળી રહેલું છે, તે જોઈને, મારા દ્વારા તૂટી ગયેલા સર્પોના દેહો પણ જો, લક્ષ્મણ.
મહાભોગાનિ મત્સ્યાનાં કરિણાં ચ કરાનિહ। સશઙ્ખશુક્તિકાજાલં સમીનમકરં તથા
અહીં મોટા માછલીઓના શરીરો અને હાથીઓના સુંડ, સાથે શંખ અને શુક્તિકાના જૂથો, અને વિવિધ પ્રકારની માછલીઓ તથા મકર પણ જોવા મળે છે.