અગાધશ્ચાપ્રમેયશ્ચ દ્વિતીય ઇવ સાગરઃ। પુત્રૌ દશરથસ્યેમૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
'દશરથના બે પુત્ર રામ અને લક્ષ્મણ, જેઓ અનંત શક્તિ ધરાવે છે, બીજા સાગર જેવા ગાઢ અને અપરિમિત છે.'
ઉત્તમૌ રૂપસમ્પન્નૌ સીતાયાઃ પદમાગતૌ। એતૌ સાગરમાસાદ્ય સંનિવિષ્ટૌ મહાદ્યુતે
'સુંદર અને તેજસ્વી એ બંને, સીતાજી સુધી પહોંચવા આવ્યા છે. હવે તેઓ સાગર કિનારે આવીને રોકાયા છે.'
બલં ચાકાશમાવૃત્ય સર્વતો દશયોજનમ્। તત્ત્વભૂતં મહારાજ ક્ષિપ્રં વેદિતુમર્હસિ
'મહારાજ, તેમનું સૈન્ય દશ યોજન સુધી આખા આકાશને ઢાંકી રહ્યું છે. તમે સાચી સ્થિતિ ઝડપથી જાણી લો.'
તવ દૂતા મહારાજ ક્ષિપ્રમર્હન્તિ વેદિતુમ્। ઉપપ્રદાનં સાન્ત્વં વા ભેદો વાત્ર પ્રયુજ્યતામ્
'મહારાજ, તમારા દૂતોએ તરત જ ખબર લાવવી જોઈએ કે અહીં દાન, મીઠાશ કે ફૂટ પાડવાની કઈ રીત અપનાવવી.'
શાર્દૂલસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ। ઉવાચ સહસા વ્યગ્રઃ સમ્પ્રધાર્યાર્થમાત્મનઃ। શુકં સાધુ તદા રક્ષો વાક્યમર્થવિદાં વરમ્
શાર્દૂલના વચન સાંભળી રાક્ષસાધિપતિ રાવણ અચાનક ચિંતિત થયો અને વિચાર કરીને અર્થજ્ઞ શુકને કહ્યું.
સુગ્રીવં બ્રૂહિ ગત્વાઽઽશુ રાજાનં વચનાન્મમ। યથાસંદેશમક્લીબં શ્લક્ષ્ણયા પરયા ગિરા
'શુક, તું જલદી જઈને રાજા સુગ્રીવને મારા વચન કહેજે, અને એ સંદેશા ખૂબ નમ્ર પણ દૃઢ રીતે, નિર્ભયતાથી કહેજે.'
ત્વં વૈ મહારાજકુલપ્રસૂતો મહાબલશ્ચર્ક્ષરજઃસુતશ્ચ। ન કશ્ચનાર્થસ્તવ નાસ્ત્યનર્થ- સ્તથાપિ મે ભ્રાતૃસમો હરીશ
'તુ મહારાજકુલમાં જન્મેલો, મહાબળવાન અને ઋક્ષરાજનો પુત્ર છે; તને કોઈ દુઃખ કે અછત નથી, છતાં હરીરાજ, તું મને ભાઈ જેવો પ્રિય છે.'
અહં યદ્યહરં ભાર્યાં રાજપુત્રસ્ય ધીમતઃ। કિં તત્ર તવ સુગ્રીવ કિષ્કિન્ધાં પ્રતિ ગમ્યતામ્
'જો મેં બુદ્ધિમાન રાજપુત્રની પત્નીને અપહરણ કરી હોય, તો એમાં તારો શું સંબંધ, સુગ્રીવ? તું કિષ્કિંધા પાછો જા.'
નહીયં હરિભિર્લઙ્કા પ્રાપ્તું શક્યા કથંચન। દેવૈરપિ સગન્ધર્વૈઃ કિં પુનર્નરવાનરૈઃ
'લંકા વાંદરો દ્વારા ક્યારેય પામી શકાતી નથી; દેવો કે ગંધર્વો પણ નહિ, તો મનુષ્યો કે વાંદરો તો શું વાત.'
સ તદા રાક્ષસેન્દ્રેણ સંદિષ્ટો રજનીચરઃ। શુકો વિહંગમો ભૂત્વા તૂર્ણમાપ્લુત્ય ચામ્બરમ્
પછી રાક્ષસરાજે જે આદેશ આપ્યો, તે મુજબ રાત્રિમાં ફરતો શુક પક્ષી બની ઝડપથી આકાશમાં ઉડી ગયો.
સ ગત્વા દૂરમધ્વાનમુપર્યુપરિ સાગરમ્। સંસ્થિતો હ્યમ્બરે વાક્યં સુગ્રીવમિદમબ્રવીત્
તે સાગર ઉપર ઊંચે ઉડીને લાંબું અંતર કાપી, આકાશમાં ઊભો રહી સુગ્રીવને સંદેશો સંભળાવ્યો.
સર્વમુક્તં યથાઽઽદિષ્ટં રાવણેન દુરાત્મના। તત્ પ્રાપયન્તં વચનં તૂર્ણમાપ્લુત્ય વાનરાઃ
રાવણના આદેશ મુજબ બધું બોલાયું; એ સંદેશો પહોંચાડતા વાંદરો તરત જ આગળ ધસી આવ્યા.
પ્રાપદ્યન્ત તદા ક્ષિપ્રં લોપ્તું હન્તું ચ મુષ્ટિભિઃ। સર્વૈઃ પ્લવંગૈઃ પ્રસભં નિગૃહીતો નિશાચરઃ
પછી બધા વાનરોએ ઝડપથી તેની ઉપર તૂટી પડ્યા, તેને પકડવા અને મુઠીઓથી મારવા લાગ્યા; એ રાત્રિચર જોરથી વાનરોએ પકડી લીધો.
ગગનાદ્ ભૂતલે ચાશુ પ્રતિગૃહ્યાવતારિતઃ। વાનરૈઃ પીડ્યમાનસ્તુ શુકો વચનમબ્રવીત્
વાનરોએ તેને આકાશમાંથી ખેંચી જમીન પર ઉતારી લીધો, અને તેમના મારથી પીડાતો શુક બોલ્યો.
ન દૂતાન્ ઘ્નન્તિ કાકુત્સ્થ વાર્યન્તાં સાધુ વાનરાઃ। યસ્તુ હિત્વા મતં ભર્તુઃ સ્વમતં સમ્પ્રધારયેત્। અનુક્તવાદી દૂતઃ સન્ સ દૂતો વધમર્હતિ
હે કકુત્સ્થકુળના વંશજ, દૂતને મારવામાં આવતો નથી; વાનરો, તમે પોતાને રોકો. પણ જો દૂત પોતાના સ્વામીની ઈચ્છા છોડીને પોતાનું મન ચલાવે, કે જે કહેવું ન હોય એ બોલે, તો એવો દૂત મૃત્યુને પાત્ર છે.
શુકસ્ય વચનં રામઃ શ્રુત્વા તુ પરિદેવિતમ્। ઉવાચ માવધિષ્ટેતિ ઘ્નતઃ શાખામૃગર્ષભાન્
શુકના આ દુઃખભર્યા શબ્દો સાંભળી, રામે વાનરોને કહ્યું: 'એને મારો નહીં.'
સુગ્રીવ સત્ત્વસમ્પન્ન મહાબલપરાક્રમ। કિં મયા ખલુ વક્તવ્યો રાવણો લોકરાવણઃ
હે સુગ્રીવ, તું પરાક્રમી અને ધૈર્યવાન છે, તો પછી મને રાવણને શું કહેવું પડે? એ તો આખા જગતને દુઃખ આપનાર છે.
સ એવમુક્તઃ પ્લવગાધિપસ્તદા પ્લવંગમાનામૃષભો મહાબલઃ। ઉવાચ વાક્યં રજનીચરસ્ય ચારં શુકં શુદ્ધમદીનસત્ત્વઃ
આ રીતે કહેતા વાનરોએ મહાબલી સુગ્રીવે, જે વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ હતો, નિર્દોષ અને નિર્ભય મનથી રાત્રિચર શુકને કહ્યું.
ન મેઽસિ મિત્રં ન તથાનુકમ્પ્યો ન ચોપકર્તાસિ ન મે પ્રિયોઽસિ। અરિશ્ચ રામસ્ય સહાનુબન્ધ- સ્તતોઽસિ વાલીવ વધાર્હ વધ્યઃ
તું ન તો મારો મિત્ર છે, ન દયા કરવા યોગ્ય છે, ન તું ક્યારેય મદદ કરી છે, ન તું મને પ્રિય છે; તું રામનો દુશ્મન અને દુશ્મનોનો સાથી છે, એટલે વાલી જેવો તું પણ મૃત્યુને લાયક છે.
નિહન્મ્યહં ત્વાં સસુતં સબન્ધું સજ્ઞાતિવર્ગં રજનીચરેશ। લઙ્કાં ચ સર્વાં મહતા બલેન સર્વૈઃ કરિષ્યામિ સમેત્ય ભસ્મ
હે રાત્રિચર રાજા, હું તને, તારા પુત્રોને, સંબંધીઓને અને જ્ઞાતિઓને મારી નાખીશ; અને મારી મોટી સેના સાથે આખી લંકાને રાખમાં ફેરવી દઈશ.
ન મોક્ષ્યસે રાવણ રાઘવસ્ય સુરૈઃ સહેન્દ્રૈરપિ મૂઢ ગુપ્તઃ। અન્તર્હિતઃ સૂર્યપથં ગતોઽપિ તથૈવ પાતાલમનુપ્રવિષ્ટઃ। ગિરીશપાદામ્બુજસંગતો વા હતોઽસિ રામેણ સહાનુજસ્ત્વમ્
હે રાવણ, તું દેવો અને ઇન્દ્રથી પણ બચાવ પામે તો પણ રાઘવથી બચી શકીશ નહીં; તું છુપાઈ જા, સૂર્યમાર્ગે જા, પાતાળમાં ઉતરી જા, કે શિવના ચરણોમાં આશ્રય લે, તું અને તારો ભાઈ રામના હાથો માર્યા જશો.
તસ્ય તે ત્રિષુ લોકેષુ ન પિશાચં ન રાક્ષસમ્। ત્રાતારં નાનુપશ્યામિ ન ગન્ધર્વં ન ચાસુરમ્
ત્રણે લોકમાં તને બચાવનાર કોઈ નથી—ન પિશાચ, ન રાક્ષસ, ન ગંધર્વ, ન અસુર—કોઈ પણ નહીં.
અવધીસ્ત્વં જરાવૃદ્ધં ગૃધ્રરાજં જટાયુષમ્। કિં નુ તે રામસાંનિધ્યે સકાશે લક્ષ્મણસ્ય ચ। હૃતા સીતા વિશાલાક્ષી યાં ત્વં ગૃહ્ય ન બુધ્યસે
તમે વૃદ્ધ જટાયુને મારી નાખ્યો, પણ હવે રામ અને લક્ષ્મણ સામે તું શું કરીશ? તું વિશાળનેત્ર સીતાને હરણ કરી છે, પણ તને ખબર નથી કે તું કોને લઈ ગયો છે.
મહાબલં મહાત્માનં દુરાધર્ષં સુરૈરપિ। ન બુધ્યસે રઘુશ્રેષ્ઠં યસ્તે પ્રાણાન્ હરિષ્યતિ
તને ખબર નથી કે એ મહાબલી, મહાત્મા, દેવો માટે પણ અપરાજિત એવા રઘુકુળના શ્રેષ્ઠ રામ છે, જે તારો પ્રાણ લઈ જશે.
તતોઽબ્રવીદ્ વાલિસુતોઽપ્યઙ્ગદો હરિસત્તમઃ। નાયં દૂતો મહારાજ ચારકઃ પ્રતિભાતિ મે
પછી વાલીપુત્ર અંગદ, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ, બોલ્યો: 'મહારાજ, મને તો એ દૂત કે ચર નથી લાગતો.'
તુલિતં હિ બલં સર્વમનેન તવ તિષ્ઠતા। ગૃહ્યતાં માગમલ્લઙ્કામેતદ્ધિ મમ રોચતે
કારણ કે એ અહીં ઊભો રહીને તારી બધી તાકાત તોલી રહ્યો છે; મહાબલી, તેને પકડી લો, એ જ મને યોગ્ય લાગે છે.
તતો રાજ્ઞા સમાદિષ્ટાઃ સમુત્પત્ય વલીમુખાઃ। જગૃહુશ્ચ બબન્ધુશ્ચ વિલપન્તમનાથવત્
પછી રાજાના આદેશથી વાનરસેનાના મુખ્યોએ ઉછળીને તેને પકડી લીધો અને બાંધી નાખ્યો, એ અનાથ જેવો રડતો રહ્યો.
શુકસ્તુ વાનરૈશ્ચણ્ડૈસ્તત્ર તૈઃ સમ્પ્રપીડિતઃ। વ્યાચુક્રોશ મહાત્માનં રામં દશરથાત્મજમ્। લુપ્યેતે મે બલાત્ પક્ષૌ ભિદ્યેતે મે તથાક્ષિણી
શુકને ત્યાં ક્રોધી વાનરોએ બહુ પીડાવ્યો, તો તેણે દશરથપુત્ર રામને પોકાર્યું: 'મારા પાંખો જોરથી ખેંચી લેવાય છે, મારી આંખો પણ ફોડી નાખે છે.'
યાં ચ રાત્રિં મરિષ્યામિ જાયે રાત્રિં ચ યામહમ્। એતસ્મિન્નન્તરે કાલે યન્મયા હ્યશુભં કૃતમ્। સર્વં તદુપપદ્યેથા જહ્યાં ચેદ્ યદિ જીવિતમ્
જે રાત્રે હું મરીશ અને જે રાત્રે હું જન્મ્યો, એ બંને વચ્ચે મેં જે પણ દુષ્કર્મ કર્યા હોય, જો મારું જીવતુ જવું હોય તો એ બધું મારા પર આવી પડે.
નાઘાતયત્ તદા રામઃ શ્રુત્વા તત્પરિદેવિતમ્। વાનરાનબ્રવીદ્ રામો મુચ્યતાં દૂત આગતઃ
એવી તેની દુઃખભરી રડણ સાંભળી, રામે તેને મારવાનો આદેશ આપ્યો નહીં; વાનરોને કહ્યું: 'આ આવ્યો દૂત છે, તેને છોડી દો.'