એવમુક્તસ્તુ સૌમિત્રિરભ્યષિઞ્ચદ્ વિભીષણમ્। મધ્યે વાનરમુખ્યાનાં રાજાનં રાજશાસનાત્
આવી આજ્ઞા મળતાં સોમિત્રિએ વાનરમુખ્યોની વચ્ચે, રાજાના આદેશે વિભીષણને રાજતિલક કર્યો.
તં પ્રસાદં તુ રામસ્ય દૃષ્ટ્વા સદ્યઃ પ્લવઙ્ગમાઃ। પ્રચુક્રુશુર્મહાત્માનં સાધુસાધ્વિતિ ચાબ્રુવન્
રામજીની આ કૃપા જોઈ વાનરોએ તરત જ આનંદથી જયધ્વનિ કર્યો અને મહાત્માને 'શાબાશ! શાબાશ!' કહી વખાણ્યા.
અબ્રવીચ્ચ હનૂમાંશ્ચ સુગ્રીવશ્ચ વિભીષણમ્। કથં સાગરમક્ષોભ્યં તરામ વરુણાલયમ્। સૈન્યૈઃ પરિવૃતાઃ સર્વે વાનરાણાં મહૌજસામ્
પછી હનુમાન અને સુગ્રીવએ વિભીષણને પૂછ્યું: 'અમે બધા શક્તિશાળી વાનરો સાથે, અડગ એવા સમુદ્રને, જે વરુણનું નિવાસસ્થાન છે, કેવી રીતે પાર કરી શકીએ?'
ઉપાયૈરભિગચ્છામ યથા નદનદીપતિમ્। તરામ તરસા સર્વે સસૈન્યા વરુણાલયમ્
કોઈ ઉપાયથી નદીઓના સ્વામી સમુદ્ર પાસે જઈએ જેથી અમે બધા અમારી સેના સાથે ઝડપથી વરુણના આ નિવાસને પાર કરી શકીએ.
એવમુક્તસ્તુ ધર્માત્મા પ્રત્યુવાચ વિભીષણઃ। સમુદ્રં રાઘવો રાજા શરણં ગન્તુમર્હતિ
આ રીતે કહેતાં ધર્મનિષ્ઠ વિભીષણએ ઉત્તર આપ્યો: 'રાઘવ રાજાએ સમુદ્રને શરણ જવું જોઈએ.'
ખાનિતઃ સગરેણાયમપ્રમેયો મહોદધિઃ। કર્તુમર્હતિ રામસ્ય જ્ઞાતેઃ કાર્યં મહોદધિઃ
આ અપરિમિત મહાસમુદ્ર સગર દ્વારા ખોદવામાં આવ્યો છે; મહાસમુદ્રે રામના વંશજના કાર્યમાં મદદ કરવી જોઈએ.
એવં વિભીષણેનોક્તો રાક્ષસેન વિપશ્ચિતા। આજગામાથ સુગ્રીવો યત્ર રામઃ સલક્ષ્મણઃ
વિદ્વાન રાક્ષસ વિભીષણએ આમ કહ્યું ત્યારે સુગ્રીવ લક્ષ્મણ સાથે ત્યાં ગયો જ્યાં રામ હતા.
તતશ્ચાખ્યાતુમારેભે વિભીષણવચઃ શુભમ્। સુગ્રીવો વિપુલગ્રીવઃ સાગરસ્યોપવેશનમ્
પછી વિશાળ ગળાવાળા સુગ્રીવએ, સમુદ્રના કિનારે બેઠા, વિભીષણના શુભ વચનો રામજીને કહેવા લાગ્યા.
પ્રકૃત્યા ધર્મશીલસ્ય રામસ્યાસ્યાપ્યરોચત। સલક્ષ્મણં મહાતેજાઃ સુગ્રીવં ચ હરીશ્વરમ્
સ્વભાવથી જ ધર્મનિષ્ઠ રામને, તેમજ મહાબલી લક્ષ્મણ અને વાનરરાજ સુગ્રીવને પણ આ સૂચન મનગમ્યું.
સત્ક્રિયાર્થં ક્રિયાદક્ષં સ્મિતપૂર્વમભાષત। વિભીષણસ્ય મન્ત્રોઽયં મમ લક્ષ્મણ રોચતે
યોગ્ય વ્યવહાર માટે, કાર્યકુશળ રામે સ્મિત સાથે કહ્યું: 'લક્ષ્મણ, વિભીષણની આ સલાહ મને પસંદ છે.'
સુગ્રીવઃ પણ્ડિતો નિત્યં ભવાન્ મન્ત્રવિચક્ષણઃ। ઉભાભ્યાં સમ્પ્રધાર્યાર્થં રોચતે યત્ તદુચ્યતામ્
સુગ્રીવ હંમેશાં વિદ્વાન છે અને તું પણ મંત્રના વિષયમાં પારખુ છે; તમે બંને વિચાર કરીને જે યોગ્ય માનો તે કહો.
એવમુક્તૌ તતો વીરાવુભૌ સુગ્રીવલક્ષ્મણૌ। સમુદાચારસંયુક્તમિદં વચનમૂચતુઃ
આ રીતે કહેતાં, બંને વિરો સુગ્રીવ અને લક્ષ્મણે યોગ્ય શિસ્ત સાથે આ વચન કહ્યું.
કિમર્થં નૌ નરવ્યાઘ્ર ન રોચિષ્યતિ રાઘવ। વિભીષણેન યત્ તૂક્તમસ્મિન્ કાલે સુખાવહમ્
'હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ રાઘવ, વિભીષણએ આ યોગ્ય સમયે જે સુખદાયક વાત કરી છે, એ અમને કેમ ન ગમશે?'
અબદ્ધ્વા સાગરે સેતું ઘોરેઽસ્મિન્ વરુણાલયે। લઙ્કા નાસાદિતું શક્યા સેન્દ્રૈરપિ સુરાસુરૈઃ
'આ ભયાનક વરુણના નિવાસસ્થાન સમુદ્ર પર પુલ બાંધ્યા વિના, દેવો અને દૈત્યો પણ લંકા સુધી પહોંચી શકતા નથી.'
વિભીષણસ્ય શૂરસ્ય યથાર્થં ક્રિયતાં વચઃ। અલં કાલાત્યયં કૃત્વા સાગરોઽયં નિયુજ્યતામ્। યથા સૈન્યેન ગચ્છામ પુરીં રાવણપાલિતામ્
વીર વિભીષણના સાચા શબ્દોનું પાલન કરો, હવે વધુ વિલંબ ન કરો. આ સાગરને આજ્ઞા આપો જેથી આપણું સૈન્ય રાવણ શાસિત શહેર તરફ આગળ વધી શકે.
એવમુક્તઃ કુશાસ્તીર્ણે તીરે નદનદીપતેઃ। સંવિવેશ તદા રામો વેદ્યામિવ હુતાશનઃ
આ રીતે કહેવામાં આવતા, રામ ઘાસથી છવાયેલા નદીના કિનારે આવીને સુઈ ગયા, જાણે યજ્ઞવેદી પર અગ્નિ શયન કરે છે.
thumb|વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે વિંશઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર રામાયણના યુદ્ધકાંડનો વીસમો સર્ગ સાંભળો.
તતો નિવિષ્ટાં ધ્વજિનીં સુગ્રીવેણાભિપાલિતામ્। દદર્શ રાક્ષસોઽભ્યેત્ય શાર્દૂલો નામ વીર્યવાન્
પછી શક્તિશાળી રાક્ષસ શાર્દૂલ સુગ્રીવના રક્ષણ હેઠળ આવેલા સૈન્યને જોવા આવ્યો.
ચારો રાક્ષસરાજસ્ય રાવણસ્ય દુરાત્મનઃ। તાં દૃષ્ટ્વા સર્વતોઽવ્યગ્રાં પ્રતિગમ્ય સ રાક્ષસઃ
રાવણ નામના દુષ્ટ રાક્ષસરાજાનો એ ચર હતો. તેણે ચારે બાજુથી નિરાંતે બેઠેલું સૈન્ય જોયું અને પાછો ફર્યો.
આવિશ્ય લઙ્કાં વેગેન રાજાનમિદમબ્રવીત્। એષ વૈ વાનરર્ક્ષૌઘો લઙ્કાં સમભિવર્તતે
તે ઝડપથી લંકામાં પ્રવેશી રાજાને કહ્યું: 'વાંદરો અને રીંછોની મોટી સેના લંકા તરફ આવી રહી છે.'
અગાધશ્ચાપ્રમેયશ્ચ દ્વિતીય ઇવ સાગરઃ। પુત્રૌ દશરથસ્યેમૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
'દશરથના બે પુત્ર રામ અને લક્ષ્મણ, જેઓ અનંત શક્તિ ધરાવે છે, બીજા સાગર જેવા ગાઢ અને અપરિમિત છે.'
ઉત્તમૌ રૂપસમ્પન્નૌ સીતાયાઃ પદમાગતૌ। એતૌ સાગરમાસાદ્ય સંનિવિષ્ટૌ મહાદ્યુતે
'સુંદર અને તેજસ્વી એ બંને, સીતાજી સુધી પહોંચવા આવ્યા છે. હવે તેઓ સાગર કિનારે આવીને રોકાયા છે.'
બલં ચાકાશમાવૃત્ય સર્વતો દશયોજનમ્। તત્ત્વભૂતં મહારાજ ક્ષિપ્રં વેદિતુમર્હસિ
'મહારાજ, તેમનું સૈન્ય દશ યોજન સુધી આખા આકાશને ઢાંકી રહ્યું છે. તમે સાચી સ્થિતિ ઝડપથી જાણી લો.'
તવ દૂતા મહારાજ ક્ષિપ્રમર્હન્તિ વેદિતુમ્। ઉપપ્રદાનં સાન્ત્વં વા ભેદો વાત્ર પ્રયુજ્યતામ્
'મહારાજ, તમારા દૂતોએ તરત જ ખબર લાવવી જોઈએ કે અહીં દાન, મીઠાશ કે ફૂટ પાડવાની કઈ રીત અપનાવવી.'
શાર્દૂલસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ। ઉવાચ સહસા વ્યગ્રઃ સમ્પ્રધાર્યાર્થમાત્મનઃ। શુકં સાધુ તદા રક્ષો વાક્યમર્થવિદાં વરમ્
શાર્દૂલના વચન સાંભળી રાક્ષસાધિપતિ રાવણ અચાનક ચિંતિત થયો અને વિચાર કરીને અર્થજ્ઞ શુકને કહ્યું.
સુગ્રીવં બ્રૂહિ ગત્વાઽઽશુ રાજાનં વચનાન્મમ। યથાસંદેશમક્લીબં શ્લક્ષ્ણયા પરયા ગિરા
'શુક, તું જલદી જઈને રાજા સુગ્રીવને મારા વચન કહેજે, અને એ સંદેશા ખૂબ નમ્ર પણ દૃઢ રીતે, નિર્ભયતાથી કહેજે.'
ત્વં વૈ મહારાજકુલપ્રસૂતો મહાબલશ્ચર્ક્ષરજઃસુતશ્ચ। ન કશ્ચનાર્થસ્તવ નાસ્ત્યનર્થ- સ્તથાપિ મે ભ્રાતૃસમો હરીશ
'તુ મહારાજકુલમાં જન્મેલો, મહાબળવાન અને ઋક્ષરાજનો પુત્ર છે; તને કોઈ દુઃખ કે અછત નથી, છતાં હરીરાજ, તું મને ભાઈ જેવો પ્રિય છે.'
અહં યદ્યહરં ભાર્યાં રાજપુત્રસ્ય ધીમતઃ। કિં તત્ર તવ સુગ્રીવ કિષ્કિન્ધાં પ્રતિ ગમ્યતામ્
'જો મેં બુદ્ધિમાન રાજપુત્રની પત્નીને અપહરણ કરી હોય, તો એમાં તારો શું સંબંધ, સુગ્રીવ? તું કિષ્કિંધા પાછો જા.'
નહીયં હરિભિર્લઙ્કા પ્રાપ્તું શક્યા કથંચન। દેવૈરપિ સગન્ધર્વૈઃ કિં પુનર્નરવાનરૈઃ
'લંકા વાંદરો દ્વારા ક્યારેય પામી શકાતી નથી; દેવો કે ગંધર્વો પણ નહિ, તો મનુષ્યો કે વાંદરો તો શું વાત.'
સ તદા રાક્ષસેન્દ્રેણ સંદિષ્ટો રજનીચરઃ। શુકો વિહંગમો ભૂત્વા તૂર્ણમાપ્લુત્ય ચામ્બરમ્
પછી રાક્ષસરાજે જે આદેશ આપ્યો, તે મુજબ રાત્રિમાં ફરતો શુક પક્ષી બની ઝડપથી આકાશમાં ઉડી ગયો.