તદાપ્રભૃતિ કાકુત્સ્થ પિતૃદેવાઃ સમાગતાઃ। અફલાન્ ભુઞ્જતે મેષાન્ ફલૈસ્તેષામયોજયન્
ત્યાંથી, હે કકુત્સ્થ, પિતૃદેવતાઓ ફળહીન મેષ ભોજન કરે છે અને એનું ફળ તેમને મળે છે.
ઇન્દ્રસ્તુ મેષવૃષણસ્તદાપ્રભૃતિ રાઘવ। ગૌતમસ્ય પ્રભાવેણ તપસા ચ મહાત્મનઃ
અને ત્યારથી, હે રાઘવ, ગૌતમના તપ અને શક્તિથી ઇન્દ્રને મેષના વૃષણ મળ્યા છે.
તદાગચ્છ મહાતેજ આશ્રમં પુણ્યકર્મણઃ। તારયૈનાં મહાભાગામહલ્યાં દેવરૂપિણીમ્
હવે, મહાન તેજવાળા, તું એ પુણ્યશાળી ઋષિના આશ્રમમાં જા અને આ અત્યંત ભાગ્યશાળી, દેવતાસમાન રૂપવાળી અહલ્યાને મુક્ત કર.
વિશ્વામિત્રવચઃ શ્રુત્વા રાઘવઃ સહલક્ષ્મણઃ। વિશ્વામિત્રં પુરસ્કૃત્ય આશ્રમં પ્રવિવેશ હ
વિશ્વામિત્રના શબ્દો સાંભળીને, રાઘવ અને લક્ષ્મણ સાથે, વિશ્વામિત્રને આગળ રાખીને આશ્રમમાં પ્રવેશ્યા.
દદર્શ ચ મહાભાગાં તપસા દ્યોતિતપ્રભામ્। લોકૈરપિ સમાગમ્ય દુર્નિરીક્ષ્યાં સુરાસુરૈઃ
તેણે એ મહાભાગ્યવતીને જોયી, જે તપસ્યાથી તેજસ્વી બની હતી, જેને દેવો અને દાનવો પણ એકઠા થઈને જોઈ શકતા નહોતા.
પ્રયત્નાન્નિર્મિતાં ધાત્રા દિવ્યાં માયામયીમિવ। ધૂમેનાભિપરીતાંગીં દીપ્તામગ્નિશિખામિવ
જેમ સર્જનહારે મહેનતથી બનાવેલી, દિવ્ય અને માયામયી જેવી, ધૂમ્રવાળું શરીર ધરાવતી, પ્રજ્વલિત અગ્નિશિખા જેવી જણાતી હતી.
સતુષારાવૃતાં સાભ્રાં પૂર્ણચન્દ્રપ્રભામિવ। મધ્યેઽમ્ભસો દુરાધર્ષાં દીપ્તાં સૂર્યપ્રભામિવ
જેમ તુષાર અને વાદળોથી ઢંકાયેલી પૂર્ણચંદ્રની કાંતિ હોય, તેમ જળમધ્યે તેજસ્વી અને દુર્લભ, પ્રખર સૂર્યપ્રભા જેવી દેખાતી હતી.
સા હિ ગૌતમવાક્યેન દુર્નિરીક્ષ્યા બભૂવ હ। ત્રયાણામપિ લોકાનાં યાવદ્ રામસ્ય દર્શનમ્। શાપસ્યાન્તમુપાગમ્ય તેષાં દર્શનમાગતા
ગૌતમના શબ્દોથી એ ત્રણેય લોક માટે અદૃશ્ય બની ગઈ હતી, પણ જ્યારે રામે તેને જોયા, ત્યારે શ્રાપનો અંત આવ્યો અને એ સૌને દેખાવા લાગી.
રાઘવૌ તુ તદા તસ્યાઃ પાદૌ જગૃહતુર્મુદા। સ્મરન્તી ગૌતમવચઃ પ્રતિજગ્રાહ સા હિ તૌ
પછી રાઘુવંશીઓએ આનંદપૂર્વક તેના પગ પકડ્યા; ગૌતમના વચનને સ્મરીને, અહલ્યાએ તેમને સ્વીકાર્યા.
પાદ્યમર્ઘ્યં તથાઽઽતિથ્યં ચકાર સુસમાહિતા। પ્રતિજગ્રાહ કાકુત્સ્થો વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા
એ મનથી સ્થિર રહીને પાદ્ય, અર્જ્ય અને યથાયોગ્ય આથિથ્ય આપ્યું; કકુત્સ્થએ પણ વિધિ પ્રમાણે તે સ્વીકાર્યું.
પુષ્પવૃષ્ટિર્મહત્યાસીદ્ દેવદુન્દુભિનિઃસ્વનૈઃ। ગન્ધર્વાપ્સરસાં ચૈવ મહાનાસીત્ સમુત્સવઃ
મહાન પુષ્પવર્ષા થઈ, દેવદુંદુભિના ઘોષ સાથે; ગંધર્વો અને અપ્સરાઓમાં પણ વિશાળ ઉત્સવ થયો.
સાધુ સાધ્વિતિ દેવાસ્તામહલ્યાં સમપૂજયન્। તપોબલવિશુદ્ધાઙ્ગીં ગૌતમસ્ય વશાનુગામ્
દેવતાઓએ 'શાબાશ, શાબાશ' કહી અહલ્યાની પ્રશંસા કરી, જે તપસ્યાના બળે શુદ્ધ શરીરવાળી અને ગૌતમના આદેશમાં ચાલનારી હતી.
ગૌતમોઽપિ મહાતેજા અહલ્યાસહિતઃ સુખી। રામં સમ્પૂજ્ય વિધિવત્ તપસ્તેપે મહાતપાઃ
મહાન તેજસ્વી ગૌતમ પણ અહલ્યાની સાથે ખુશ થયા; તેમણે વિધિપૂર્વક રામનું સન્માન કરીને ફરી તપસ્યા શરૂ કરી.
રામોઽપિ પરમાં પૂજાં ગૌતમસ્ય મહામુનેઃ। સકાશાદ્ વિધિવત્ પ્રાપ્ય જગામ મિથિલાં તતઃ
રામે પણ મહાન ઋષિ ગૌતમ પાસેથી યોગ્ય વિધિ અનુસાર સર્વોચ્ચ સન્માન મેળવ્યું અને પછી મિથિલા તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
thumb|પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડનો પચાસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
તતઃ પ્રાગુત્તરાં ગત્વા રામઃ સૌમિત્રિણા સહ। વિશ્વામિત્રં પુરસ્કૃત્ય યજ્ઞવાટમુપાગમત્
પછી રામે, સૌમિત્ર સાથે, વિશ્વામિત્રને આગળ રાખીને પૂર્વ-ઉત્તર દિશામાં જઈ યજ્ઞસ્થળે પહોંચ્યા.
રામસ્તુ મુનિશાર્દૂલમુવાચ સહલક્ષ્મણઃ। સાધ્વી યજ્ઞસમૃદ્ધિર્હિ જનકસ્ય મહાત્મનઃ
રામે લક્ષ્મણ સાથે મહાન ઋષિને કહ્યું: 'મહાત્મા જનકની યજ્ઞસંપન્નતા ખરેખર પ્રશંસનીય છે.'
બહૂનીહ સહસ્રાણિ નાનાદેશનિવાસિનામ્। બ્રાહ્મણાનાં મહાભાગ વેદાધ્યયનશાલિનામ્
અહીં અનેક પ્રદેશોમાંથી આવેલા, વેદઅભ્યાસમાં તત્પર, હજારો ભાગ્યશાળી બ્રાહ્મણો છે.
ઋષિવાટાશ્ચ દૃશ્યન્તે શકટીશતસંકુલાઃ। દેશો વિધીયતાં બ્રહ્મન્ યત્ર વત્સ્યામહે વયમ્
અહીં ઋષિઓના આશ્રમો પણ દેખાય છે, જે સૈકડો ગાડીઓથી ભરેલા છે; હે બ્રાહ્મણ, અમારે રહેવું હોય તેવું સ્થાન નક્કી કરો.
રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ। નિવાસમકરોદ્ દેશે વિવિક્તે સલિલાન્વિતે
રામના વચન સાંભળીને મહાન મুনি વિશ્વામિત્રે પાણીવાળા એક એકાંત સ્થળે નિવાસની વ્યવસ્થા કરી.
વિશ્વામિત્રમનુપ્રાપ્તં શ્રુત્વા નૃપવરસ્તદા। શતાનન્દં પુરસ્કૃત્ય પુરોહિતમનિન્દિતઃ
વિશ્વામિત્રજી આવ્યા છે એ સાંભળીને, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ અને નિર્દોષ રાજા, પોતાના મુખ્ય પુજારી શતાનંદજીને આગળ રાખીને, બહાર આવ્યા.
ઋત્વિજોઽપિ મહાત્માનસ્ત્વર્ઘ્યમાદાય સત્વરમ્। પ્રત્યુજ્જગામ સહસા વિનયેન સમન્વિતઃ
મહાન આત્માવાળા યજ્ઞકર્મ કરનાર પંડિતો પણ તરત જ અર્જ્ય લઈને, વિનમ્રતાપૂર્વક ઝડપથી તેમને મળવા ગયા.
વિશ્વામિત્રાય ધર્મેણ દદૌ ધર્મપુરસ્કૃતમ્। પ્રતિગૃહ્ય તુ તાં પૂજાં જનકસ્ય મહાત્મનઃ
જનક મહારાજે ધર્મ પ્રમાણે વિશ્વામિત્રજીને માનપૂર્વક ભેટ આપી; અને મહાન આત્માવાળા જનકની એ પૂજા વિશ્વામિત્રજીએ સ્વીકારી.
પપ્રચ્છ કુશલં રાજ્ઞો યજ્ઞસ્ય ચ નિરામયમ્। સ તાંશ્ચાથ મુનીન્ પૃષ્ટ્વા સોપાધ્યાયપુરોધસઃ
પછી તેમણે રાજાના સુખ-દુઃખ અને યજ્ઞની નિરામયતા વિશે પૂછ્યું; અને ઉપાધ્યાય તથા પુજારીઓ સહિત ત્યાં આવેલા ઋષિઓનું પણ સુખ પૂછ્યું.
યથાર્હમૃષિભિઃ સર્વૈઃ સમાગચ્છત્ પ્રહૃષ્ટવત્। અથ રાજા મુનિશ્રેષ્ઠં કૃતાઞ્જલિરભાષત
પછી તેઓ બધાં ઋષિઓને યોગ્ય રીતે આનંદપૂર્વક મળ્યા; ત્યારબાદ રાજાએ હાથ જોડીને મહાન ઋષિ સાથે વાત કરી.
આસને ભગવાનાસ્તાં સહૈભિર્મુનિપુંગવૈઃ। જનકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નિષસાદ મહામુનિઃ
જનકના વચન સાંભળીને, મહાન ઋષિ અને બીજા મહાન ઋષિઓ સાથે બેઠા.
પુરોધા ઋત્વિજશ્ચૈવ રાજા ચ સહમન્ત્રિભિઃ। આસનેષુ યથાન્યાયમુપવિષ્ટાઃ સમન્તતઃ
પુજારી, યજ્ઞકર્મ કરનાર અને રાજા પોતાના મંત્રીઓ સાથે, યોગ્ય રીતે આસન પર બેસી ગયા.
દૃષ્ટ્વા સ નૃપતિસ્તત્ર વિશ્વામિત્રમથાબ્રવીત્। અદ્ય યજ્ઞસમૃદ્ધિર્મે સફલા દૈવતૈઃ કૃતા
વિશ્વામિત્રજીને ત્યાં જોઈને રાજાએ કહ્યું: 'આજે મારા યજ્ઞની સફળતા દેવતાઓ દ્વારા પૂર્ણ થઈ.'
અદ્ય યજ્ઞફલં પ્રાપ્તં ભગવદ્દર્શનાન્મયા। ધન્યોઽસ્મ્યનુગૃહીતોઽસ્મિ યસ્ય મે મુનિપુંગવઃ
આજે હું યજ્ઞનું ફળ પામ્યો છું, કારણ કે ભગવાનના દર્શનથી હું ધન્ય અને કૃપાપાત્ર થયો છું, મારા માટે મહાન ઋષિ આવ્યા છે.
યજ્ઞોપસદનં બ્રહ્મન્ પ્રાપ્તોઽસિ મુનિભિઃ સહ। દ્વાદશાહં તુ બ્રહ્મર્ષે દીક્ષામાહુર્મનીષિણઃ
હે બ્રાહ્મણ, તમે ઋષિઓ સાથે યજ્ઞસ્થળે પધાર્યા છો; વિદ્વાનો કહે છે કે દીક્ષા બાર દિવસ ચાલે છે, હે મહાન ઋષિ.