યદુક્તં કપિરાજેન રાવણાવરજં પ્રતિ। વાક્યં હેતુમદત્યર્થં ભવદ્ભિરપિ ચ શ્રુતમ્
કપિરાજે રાવણના નાના ભાઈ વિશે જે વાત કહી, તે અર્થસભર અને કારણયુક્ત છે—એ તમે સૌએ પણ સાંભળી છે.
સુહૃદામર્થકૃચ્છ્રેષુ યુક્તં બુદ્ધિમતા સદા। સમર્થેનોપસંદેષ્ટું શાશ્વતીં ભૂતિમિચ્છતા
મિત્રોની મદદથી મુશ્કેલીમાં સલાહ લેવી, અને કાયમી સુખ-સમૃદ્ધિ ઇચ્છે તેવા બુદ્ધિશાળી માણસ માટે હંમેશા યોગ્ય છે.
ઇત્યેવં પરિપૃષ્ટાસ્તે સ્વં સ્વં મતમતન્દ્રિતાઃ। સોપચારં તદા રામમૂચુઃ પ્રિયચિકીર્ષવઃ
આ રીતે પૂછવામાં આવતા, દરેક જણ ધ્યાનપૂર્વક અને રામને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છતા, પોતાની પોતાની વાત આદરપૂર્વક કહી.
અજ્ઞાતં નાસ્તિ તે કિંચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ રાઘવ। આત્માનં પૂજયન્ રામ પૃચ્છસ્યસ્માન્ સુહૃત્તયા
રાઘવ, ત્રણેય લોકમાં તમને કંઈ અજાણ નથી; છતાં, મિત્રતા રાખીને, તમે અમને સન્માનપૂર્વક પૂછો છો.
ત્વં હિ સત્યવ્રતઃ શૂરો ધાર્મિકો દૃઢવિક્રમઃ। પરીક્ષ્યકારી સ્મૃતિમાન્ નિસૃષ્ટાત્મા સુહૃત્સુ ચ
કારણ કે તમે વચન પાળનાર, શૂરવીર, ધર્મનિષ્ઠ, દૃઢ પરાક્રમી, વિચારપૂર્વક કાર્ય કરનાર, સ્મૃતિશક્તિશાળી, આત્મસંયમી અને મિત્રો માટે હંમેશા હિતેચ્છુક છો.
તસ્માદેકૈકશસ્તાવદ્ બ્રુવન્તુ સચિવાસ્તવ। હેતુતો મતિસમ્પન્નાઃ સમર્થાશ્ચ પુનઃ પુનઃ
તેથી તમારા સલાહકારો, જે બુદ્ધિશાળી અને સમર્થ છે, દરેકે પોતપોતું મત કારણ સાથે વારંવાર રજૂ કરે.
ઇત્યુક્તે રાઘવાયાથ મતિમાનઙ્ગદોઽગ્રતઃ। વિભીષણપરીક્ષાર્થમુવાચ વચનં હરિઃ
આ રીતે રાઘવને કહેવામાં આવ્યું ત્યારે, સમજદાર અંગદે આગળ આવી વિભીષણની પરીક્ષા માટે આ વાત કહી.
શત્રોઃ સકાશાત્ સમ્પ્રાપ્તઃ સર્વથા તર્ક્ય એવ હિ। વિશ્વાસનીયઃ સહસા ન કર્તવ્યો વિભીષણઃ
શત્રુના પક્ષમાંથી આવ્યો છે એટલે વિભીષણને ચોક્કસ શંકાસ્પદ જ માનવો જોઈએ; તરત જ વિશ્વાસ કરવો યોગ્ય નથી.
છાદયિત્વાઽઽત્મભાવં હિ ચરન્તિ શઠબુદ્ધયઃ। પ્રહરન્તિ ચ રન્ધ્રેષુ સોઽનર્થઃ સુમહાન્ ભવેત્
કપટવૃત્તિ ધરાવનારા લોકો પોતાનું સાચું સ્વરૂપ છુપાવીને ગુપ્ત રીતે વર્તે છે; તેઓ ખોટા સ્થળે ઘા કરે છે અને એથી મોટું નુકસાન થઈ શકે છે.
અર્થાનર્થૌ વિનિશ્ચિત્ય વ્યવસાયં ભજેત હ। ગુણતઃ સંગ્રહં કુર્યાદ્ દોષતસ્તુ વિસર્જયેત્
લાભ કે નુકસાન શું છે એ વિચારીને નક્કી કરવું જોઈએ; ગુણ હોય તો સ્વીકારવું અને દોષ હોય તો દૂર કરવું.
યદિ દોષો મહાંસ્તસ્મિંસ્ત્યજ્યતામવિશઙ્કિતમ્। ગુણાન્ વાપિ બહૂન્ જ્ઞાત્વા સંગ્રહઃ ક્રિયતાં નૃપ
જો તેમાં મોટો દોષ હોય તો નિર્ભયતાથી છોડી દો; અથવા તેમાં ઘણા ગુણ જાણીને સ્વીકારો, રાજન.
શરભસ્ત્વથ નિશ્ચિત્ય સાર્થં વચનમબ્રવીત્। ક્ષિપ્રમસ્મિન્ નરવ્યાઘ્ર ચારઃ પ્રતિવિધીયતામ્
પછી શરભે વિચાર કરીને અર્થપૂર્ણ વાત કહી: 'મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તરત જ તેના પર ગુપ્તચર મુકવો જોઈએ.'
પ્રણિધાય હિ ચારેણ યથાવત્ સૂક્ષ્મબુદ્ધિના। પરીક્ષ્ય ચ તતઃ કાર્યો યથાન્યાયં પરિગ્રહઃ
કારણ કે ચતુર ગુપ્તચરથી યોગ્ય રીતે તપાસ કર્યા પછી જ યોગ્ય રીતે સ્વીકાર કરવો જોઈએ.
જામ્બવાંસ્ત્વથ સમ્પ્રેક્ષ્ય શાસ્ત્રબુદ્ધ્યા વિચક્ષણઃ। વાક્યં વિજ્ઞાપયામાસ ગુણવદ્ દોષવર્જિતમ્
પછી શાસ્ત્રજ્ઞાની અને સમજદાર જાંબવાને વિચારપૂર્વક દોષરહિત અને ગુણસભર વાત રજુ કરી.
બદ્ધવૈરાચ્ચ પાપાચ્ચ રાક્ષસેન્દ્રાદ્ વિભીષણઃ। અદેશકાલે સમ્પ્રાપ્તઃ સર્વથા શંક્યતામયમ્
શત્રુતા અને રાક્ષસરાજની દુષ્ટતાને કારણે, વિભીષણ અયોગ્ય સમયે અને અયોગ્ય સ્થળે આવ્યો છે; એટલે તેને દરેક રીતે શંકાસ્પદ જ માનવો જોઈએ.
તતો મૈન્દસ્તુ સમ્પ્રેક્ષ્ય નયાપનયકોવિદઃ। વાક્યં વચનસમ્પન્નો બભાષે હેતુમત્તરમ્
પછી નીતિ અને ઉપાયમાં નિપુણ મેઇંદે વિચાર કરીને ખૂબ જ યોગ્ય અને સમજદારીભરી વાત કહી.
અનુજો નામ તસ્યૈષ રાવણસ્ય વિભીષણઃ। પૃચ્છ્યતાં મધુરેણાયં શનૈર્નરપતીશ્વર
આ વિભીષણ રાવણનો નાનો ભાઈ કહેવાય છે; રાજન, તેને ધીમે અને મીઠા શબ્દોમાં પૂછપરછ કરો.
ભાવમસ્ય તુ વિજ્ઞાય તત્ત્વતસ્તં કરિષ્યસિ। યદિ દુષ્ટો ન દુષ્ટો વા બુદ્ધિપૂર્વં નરર્ષભ
પણ પહેલા તેનું સાચું મન જાણો કે તે દુષ્ટ છે કે નહિ, સમજદારીપૂર્વક વિચારીને પછી જ યોગ્ય નિર્ણય લો, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ.
અથ સંસ્કારસમ્પન્નો હનૂમાન્ સચિવોત્તમઃ। ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણમર્થવન્મધુરં લઘુ
પછી સંસ્કારયુક્ત અને મંત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ હનુમાને મધુર, અર્થસભર અને નરમ શબ્દોમાં ટૂંકી વાત કરી.
ન ભવન્તં મતિશ્રેષ્ઠં સમર્થં વદતાં વરમ્। અતિશાયયિતું શક્તો બૃહસ્પતિરપિ બ્રુવન્
મતિમાં શ્રેષ્ઠ અને બોલવામાં પાટુ, તમને તો બોલવામાં પણ બુદ્ધિમાન બ્રુહસ્પતિ પણ હરાવી શકે નહીં.
ન વાદાન્નાપિ સંઘર્ષાન્નાધિક્યાન્ન ચ કામતઃ। વક્ષ્યામિ વચનં રાજન્ યથાર્થં રામ ગૌરવાત્
રાજા, હું રામજીના વિષયમાં જે કહું છું તે વાદ, ઝઘડો, અહંકાર કે ઇચ્છાથી નહીં, પણ માનથી સાચું કહું છું.
અર્થાનર્થનિમિત્તં હિ યદુક્તં સચિવૈસ્તવ। તત્ર દોષં પ્રપશ્યામિ ક્રિયા નહ્યુપપદ્યતે
તમારા મંત્રીઓએ લાભ કે નુકસાન ટાળવા જે કહ્યું છે તેમાં હું ખામી જોવું છું—એ પ્રમાણે કરવું યોગ્ય લાગતું નથી.
ઋતે નિયોગાત્ સામર્થ્યમવબોદ્ધું ન શક્યતે। સહસા વિનિયોગોઽપિ દોષવાન્ પ્રતિભાતિ મે
યોગ્ય આદેશ વિના ક્ષમતા જાણી શકાય નહીં; અને ઉતાવળમાં જવાબદારી આપવી પણ મને ખોટી લાગે છે.
ચારપ્રણિહિતં યુક્તં યદુક્તં સચિવૈસ્તવ। અર્થસ્યાસમ્ભવાત્ તત્ર કારણં નોપપદ્યતે
તમારા મંત્રીઓએ ગુપ્તચર મુકવાની વાત યોગ્ય છે, પણ હકીકતમાં લાભ મળવો શક્ય નથી, એટલે એનું કારણ યોગ્ય લાગતું નથી.
અદેશકાલે સમ્પ્રાપ્ત ઇત્યયં યદ્ વિભીષણઃ। વિવક્ષા તત્ર મેઽસ્તીયં તાં નિબોધ યથામતિ
અયોગ્ય સમયે અને અયોગ્ય સ્થળે વિભીષણ આવ્યો છે, એ વિષયમાં મારી એક વિચારણા છે. તમે એને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.
એષ દેશશ્ચ કાલશ્ચ ભવતીહ યથા તથા। પુરુષાત્ પુરુષં પ્રાપ્ય તથા દોષગુણાવપિ
આ સ્થળ અને સમય જેવા છે, એવા છે; માણસે માણસમાં દોષ અને ગુણ પણ તેમ જ જોવા મળે છે.
દૌરાત્મ્યં રાવણે દૃષ્ટ્વા વિક્રમં ચ તથા ત્વયિ। યુક્તમાગમનં હ્યત્ર સદૃશં તસ્ય બુદ્ધિતઃ
રાવણની દુષ્ટતા અને તમારી શૂરવીરતા જોઈને, એના વિચાર પ્રમાણે એ અહીં આવવું યોગ્ય અને યોગ્ય છે.
અજ્ઞાતરૂપૈઃ પુરુષૈઃ સ રાજન્ પૃચ્છ્યતામિતિ। યદુક્તમત્ર મે પ્રેક્ષા કાચિદસ્તિ સમીક્ષિતા
અજાણ્યા માણસો દ્વારા એને પૂછપરછ કરવી જોઈએ એવી વાતમાં, રાજા, મેં વિચાર કરીને એક મત બનાવ્યો છે.
પૃચ્છ્યમાનો વિશઙ્કેત સહસા બુદ્ધિમાન્ વચઃ। તત્ર મિત્રં પ્રદુષ્યેત મિથ્યા પૃષ્ટં સુખાગતમ્
જો કોઈને અચાનક પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે તો બુદ્ધિશાળી માણસ શંકા કરી શકે છે અને સાચા દિલથી આવેલો મિત્ર પણ ખોટી રીતે પૂછવામાં આવે તો દૂર થઈ શકે છે.
અશક્યં સહસા રાજન્ ભાવો બોદ્ધું પરસ્ય વૈ। અન્તરેણ સ્વરૈર્ભિન્નૈર્નૈપુણ્યં પશ્યતાં ભૃશમ્
રાજા, બીજાના મનનો ભાવ તાત્કાલિક જાણી શકાય એવો નથી, જો સુધી આપણે એની વાતચીતના નાજુક ફેરફારોને ધ્યાનથી ન જોયે.