પ્રણિધી રાક્ષસેન્દ્રસ્ય રાવણસ્ય ભવેદયમ્। અનુપ્રવિશ્ય સોઽસ્માસુ ભેદં કુર્યાન્ન સંશયઃ
આ માણસ રાવણનો ગુપ્તચર હોઈ શકે છે; એ આપણા વચ્ચે આવીને ચોક્કસ રીતે ફૂટ પાડવાનો પ્રયાસ કરશે, એમાં શંકા નથી.
અથ વા સ્વયમેવૈષ છિદ્રમાસાદ્ય બુદ્ધિમાન્। અનુપ્રવિશ્ય વિશ્વસ્તે કદાચિત્ પ્રહરેદપિ
અથવા, આ બુદ્ધિશાળી માણસ પોતે કોઈ ખોટું સ્થાન શોધીને, આપણું વિશ્વાસ જીતીને, ક્યારેક હુમલો પણ કરી શકે છે.
મિત્રાટવિબલં ચૈવ મૌલભૃત્યબલં તથા। સર્વમેતદ્ બલં ગ્રાહ્યં વર્જયિત્વા દ્વિષદ્બલમ્
મિત્રો, વનવાસી અને વફાદાર સેવકોની તાકાત સ્વીકારવી જોઈએ, પણ દુશ્મનના બળને હંમેશા દૂર રાખવું જોઈએ.
પ્રકૃત્યા રાક્ષસો હ્યેષ ભ્રાતામિત્રસ્ય વૈ પ્રભો। આગતશ્ચ રિપુઃ સાક્ષાત્ કથમસ્મિંશ્ચ વિશ્વસેત્
પ્રભુ, એ સ્વભાવથી રાક્ષસ છે અને તમારા દુશ્મનનો ભાઈ છે; અને એ અહીં ખુદ દુશ્મન બનીને આવ્યો છે—અહીં એ પર કેવી રીતે વિશ્વાસ કરી શકાય?
રાવણસ્યાનુજો ભ્રાતા વિભીષણ ઇતિ શ્રુતઃ। ચતુર્ભિઃ સહ રક્ષોભિર્ભવન્તં શરણં ગતઃ
કહવામાં આવે છે કે વિભીષણ રાવણનો નાનો ભાઈ છે; એ ચાર રાક્ષસો સાથે તમારી શરણમાં આવ્યો છે.
રાવણેન પ્રણીતં હિ તમવેહિ વિભીષણમ્। તસ્યાહં નિગ્રહં મન્યે ક્ષમં ક્ષમવતાં વર
આ વિભીષણને રાવણ દ્વારા મોકલાયેલો માનો; મારા મત પ્રમાણે, એને રોકવું યોગ્ય છે, ધૈર્યવાનોમાં શ્રેષ્ઠ.
રાક્ષસો જિહ્મયા બુદ્ધ્યા સંદિષ્ટોઽયમિહાગતઃ। પ્રહર્તું માયયા છન્નો વિશ્વસ્તે ત્વયિ ચાનઘ
આ રાક્ષસ, ખોટા ઇરાદા સાથે મોકલાયો છે, માયાથી છુપાઈને અહીં આવ્યો છે, અને નિર્દોષ, તમે વિશ્વાસ કરો ત્યારે હુમલો કરવા તૈયાર છે.
વધ્યતામેષ તીવ્રેણ દણ્ડેન સચિવૈઃ સહ। રાવણસ્ય નૃશંસસ્ય ભ્રાતા હ્યેષ વિભીષણઃ
આ વિભીષણ, ક્રૂર રાવણનો ભાઈ છે, એને અને એના સાથીઓને કડક સજા આપવી જોઈએ.
એવમુક્ત્વા તુ તં રામં સંરબ્ધો વાહિનીપતિઃ। વાક્યજ્ઞો વાક્યકુશલં તતો મૌનમુપાગમત્
આ રીતે રામને કહીને, ઉગ્ર મનસ્થિતિમાં રહેલા સેના પ્રમુખ, જે બોલવામાં કુશળ હતો, પછી મૌન રહ્યો.
સુગ્રીવસ્ય તુ તદ્ વાક્યં શ્રુત્વા રામો મહાબલઃ। સમીપસ્થાનુવાચેદં હનુમત્પ્રમુખાન્ કપીન્
સુગ્રીવના એ વચન સાંભળીને, મહાબલી રામે નજીક ઊભેલા, હનુમાન સહિતના વાનરોને સંબોધ્યા.
યદુક્તં કપિરાજેન રાવણાવરજં પ્રતિ। વાક્યં હેતુમદત્યર્થં ભવદ્ભિરપિ ચ શ્રુતમ્
કપિરાજે રાવણના નાના ભાઈ વિશે જે વાત કહી, તે અર્થસભર અને કારણયુક્ત છે—એ તમે સૌએ પણ સાંભળી છે.
સુહૃદામર્થકૃચ્છ્રેષુ યુક્તં બુદ્ધિમતા સદા। સમર્થેનોપસંદેષ્ટું શાશ્વતીં ભૂતિમિચ્છતા
મિત્રોની મદદથી મુશ્કેલીમાં સલાહ લેવી, અને કાયમી સુખ-સમૃદ્ધિ ઇચ્છે તેવા બુદ્ધિશાળી માણસ માટે હંમેશા યોગ્ય છે.
ઇત્યેવં પરિપૃષ્ટાસ્તે સ્વં સ્વં મતમતન્દ્રિતાઃ। સોપચારં તદા રામમૂચુઃ પ્રિયચિકીર્ષવઃ
આ રીતે પૂછવામાં આવતા, દરેક જણ ધ્યાનપૂર્વક અને રામને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છતા, પોતાની પોતાની વાત આદરપૂર્વક કહી.
અજ્ઞાતં નાસ્તિ તે કિંચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ રાઘવ। આત્માનં પૂજયન્ રામ પૃચ્છસ્યસ્માન્ સુહૃત્તયા
રાઘવ, ત્રણેય લોકમાં તમને કંઈ અજાણ નથી; છતાં, મિત્રતા રાખીને, તમે અમને સન્માનપૂર્વક પૂછો છો.
ત્વં હિ સત્યવ્રતઃ શૂરો ધાર્મિકો દૃઢવિક્રમઃ। પરીક્ષ્યકારી સ્મૃતિમાન્ નિસૃષ્ટાત્મા સુહૃત્સુ ચ
કારણ કે તમે વચન પાળનાર, શૂરવીર, ધર્મનિષ્ઠ, દૃઢ પરાક્રમી, વિચારપૂર્વક કાર્ય કરનાર, સ્મૃતિશક્તિશાળી, આત્મસંયમી અને મિત્રો માટે હંમેશા હિતેચ્છુક છો.
તસ્માદેકૈકશસ્તાવદ્ બ્રુવન્તુ સચિવાસ્તવ। હેતુતો મતિસમ્પન્નાઃ સમર્થાશ્ચ પુનઃ પુનઃ
તેથી તમારા સલાહકારો, જે બુદ્ધિશાળી અને સમર્થ છે, દરેકે પોતપોતું મત કારણ સાથે વારંવાર રજૂ કરે.
ઇત્યુક્તે રાઘવાયાથ મતિમાનઙ્ગદોઽગ્રતઃ। વિભીષણપરીક્ષાર્થમુવાચ વચનં હરિઃ
આ રીતે રાઘવને કહેવામાં આવ્યું ત્યારે, સમજદાર અંગદે આગળ આવી વિભીષણની પરીક્ષા માટે આ વાત કહી.
શત્રોઃ સકાશાત્ સમ્પ્રાપ્તઃ સર્વથા તર્ક્ય એવ હિ। વિશ્વાસનીયઃ સહસા ન કર્તવ્યો વિભીષણઃ
શત્રુના પક્ષમાંથી આવ્યો છે એટલે વિભીષણને ચોક્કસ શંકાસ્પદ જ માનવો જોઈએ; તરત જ વિશ્વાસ કરવો યોગ્ય નથી.
છાદયિત્વાઽઽત્મભાવં હિ ચરન્તિ શઠબુદ્ધયઃ। પ્રહરન્તિ ચ રન્ધ્રેષુ સોઽનર્થઃ સુમહાન્ ભવેત્
કપટવૃત્તિ ધરાવનારા લોકો પોતાનું સાચું સ્વરૂપ છુપાવીને ગુપ્ત રીતે વર્તે છે; તેઓ ખોટા સ્થળે ઘા કરે છે અને એથી મોટું નુકસાન થઈ શકે છે.
અર્થાનર્થૌ વિનિશ્ચિત્ય વ્યવસાયં ભજેત હ। ગુણતઃ સંગ્રહં કુર્યાદ્ દોષતસ્તુ વિસર્જયેત્
લાભ કે નુકસાન શું છે એ વિચારીને નક્કી કરવું જોઈએ; ગુણ હોય તો સ્વીકારવું અને દોષ હોય તો દૂર કરવું.
યદિ દોષો મહાંસ્તસ્મિંસ્ત્યજ્યતામવિશઙ્કિતમ્। ગુણાન્ વાપિ બહૂન્ જ્ઞાત્વા સંગ્રહઃ ક્રિયતાં નૃપ
જો તેમાં મોટો દોષ હોય તો નિર્ભયતાથી છોડી દો; અથવા તેમાં ઘણા ગુણ જાણીને સ્વીકારો, રાજન.
શરભસ્ત્વથ નિશ્ચિત્ય સાર્થં વચનમબ્રવીત્। ક્ષિપ્રમસ્મિન્ નરવ્યાઘ્ર ચારઃ પ્રતિવિધીયતામ્
પછી શરભે વિચાર કરીને અર્થપૂર્ણ વાત કહી: 'મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તરત જ તેના પર ગુપ્તચર મુકવો જોઈએ.'
પ્રણિધાય હિ ચારેણ યથાવત્ સૂક્ષ્મબુદ્ધિના। પરીક્ષ્ય ચ તતઃ કાર્યો યથાન્યાયં પરિગ્રહઃ
કારણ કે ચતુર ગુપ્તચરથી યોગ્ય રીતે તપાસ કર્યા પછી જ યોગ્ય રીતે સ્વીકાર કરવો જોઈએ.
જામ્બવાંસ્ત્વથ સમ્પ્રેક્ષ્ય શાસ્ત્રબુદ્ધ્યા વિચક્ષણઃ। વાક્યં વિજ્ઞાપયામાસ ગુણવદ્ દોષવર્જિતમ્
પછી શાસ્ત્રજ્ઞાની અને સમજદાર જાંબવાને વિચારપૂર્વક દોષરહિત અને ગુણસભર વાત રજુ કરી.
બદ્ધવૈરાચ્ચ પાપાચ્ચ રાક્ષસેન્દ્રાદ્ વિભીષણઃ। અદેશકાલે સમ્પ્રાપ્તઃ સર્વથા શંક્યતામયમ્
શત્રુતા અને રાક્ષસરાજની દુષ્ટતાને કારણે, વિભીષણ અયોગ્ય સમયે અને અયોગ્ય સ્થળે આવ્યો છે; એટલે તેને દરેક રીતે શંકાસ્પદ જ માનવો જોઈએ.
તતો મૈન્દસ્તુ સમ્પ્રેક્ષ્ય નયાપનયકોવિદઃ। વાક્યં વચનસમ્પન્નો બભાષે હેતુમત્તરમ્
પછી નીતિ અને ઉપાયમાં નિપુણ મેઇંદે વિચાર કરીને ખૂબ જ યોગ્ય અને સમજદારીભરી વાત કહી.
અનુજો નામ તસ્યૈષ રાવણસ્ય વિભીષણઃ। પૃચ્છ્યતાં મધુરેણાયં શનૈર્નરપતીશ્વર
આ વિભીષણ રાવણનો નાનો ભાઈ કહેવાય છે; રાજન, તેને ધીમે અને મીઠા શબ્દોમાં પૂછપરછ કરો.
ભાવમસ્ય તુ વિજ્ઞાય તત્ત્વતસ્તં કરિષ્યસિ। યદિ દુષ્ટો ન દુષ્ટો વા બુદ્ધિપૂર્વં નરર્ષભ
પણ પહેલા તેનું સાચું મન જાણો કે તે દુષ્ટ છે કે નહિ, સમજદારીપૂર્વક વિચારીને પછી જ યોગ્ય નિર્ણય લો, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ.
અથ સંસ્કારસમ્પન્નો હનૂમાન્ સચિવોત્તમઃ। ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણમર્થવન્મધુરં લઘુ
પછી સંસ્કારયુક્ત અને મંત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ હનુમાને મધુર, અર્થસભર અને નરમ શબ્દોમાં ટૂંકી વાત કરી.
ન ભવન્તં મતિશ્રેષ્ઠં સમર્થં વદતાં વરમ્। અતિશાયયિતું શક્તો બૃહસ્પતિરપિ બ્રુવન્
મતિમાં શ્રેષ્ઠ અને બોલવામાં પાટુ, તમને તો બોલવામાં પણ બુદ્ધિમાન બ્રુહસ્પતિ પણ હરાવી શકે નહીં.