સ ઉવાચ મહાપ્રાજ્ઞઃ સ્વરેણ મહતા મહાન્। સુગ્રીવં તાંશ્ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય ખસ્થ એવ વિભીષણઃ
મહાન અને વિદ્વાન વિભીષણે, આકાશમાં ઊભા રહીને, સુગ્રીવ અને બીજાઓને ઊંચા અવાજે સંબોધ્યા.
રાવણો નામ દુર્વૃત્તો રાક્ષસો રાક્ષસેશ્વરઃ। તસ્યાહમનુજો ભ્રાતા વિભીષણ ઇતિ શ્રુતઃ
રાવણ નામનો દુષ્ટ રાક્ષસ, રાક્ષસોનો રાજા છે; હું તેનો નાના ભાઈ વિભીષણ છું, એમ જાણીતા છું.
તેન સીતા જનસ્થાનાદ્ હૃતા હત્વા જટાયુષમ્। રુદ્ધા ચ વિવશા દીના રાક્ષસીભિઃ સુરક્ષિતા
તે રાવણે જટાયુને મારીને જનસ્થાનમાંથી સીતા હરી લઈ ગયો છે; હવે સીતા દુઃખી અને લાચાર બની રાક્ષસીઓ દ્વારા કડક રીતે કેદમાં રાખવામાં આવી છે.
તમહં હેતુભિર્વાક્યૈર્વિવિધૈશ્ચ ન્યદર્શયમ્। સાધુ નિર્યાત્યતાં સીતા રામાયેતિ પુનઃ પુનઃ
મેં તેને વારંવાર સમજાવ્યું કે 'સીતા રામને પરત આપવી એ યોગ્ય છે', અને અનેક યોગ્ય કારણો આપ્યા.
સ ચ ન પ્રતિજગ્રાહ રાવણઃ કાલચોદિતઃ। ઉચ્યમાનં હિતં વાક્યં વિપરીત ઇવૌષધમ્
પણ રાવણ, સમયના પ્રભાવથી, મારા સારા શબ્દો સ્વીકાર્યા નહીં, જેમ કે ખોટી દવા સ્વીકારાતી નથી.
સોઽહં પરુષિતસ્તેન દાસવચ્ચાવમાનિતઃ। ત્યક્ત્વા પુત્રાંશ્ચ દારાંશ્ચ રાઘવં શરણં ગતઃ
એ રીતે તેણે મને અપમાનિત કરી અને દાસ જેવો વર્તાવ કર્યો, એટલે મેં મારા પુત્રો અને પત્નીને છોડી રાઘવ પાસે આશ્રય લેવા આવ્યો છું.
એતત્તુ વચનં શ્રુત્વા સુગ્રીવો લઘુવિક્રમઃ। લક્ષ્મણસ્યાગ્રતો રામં સંરબ્ધમિદમબ્રવીત્
આ શબ્દો સાંભળીને, ઝડપી કાર્ય કરનાર સુગ્રીવે લક્ષ્મણની હાજરીમાં રામને ઉગ્ર ભાવથી આ રીતે કહ્યું.
પ્રવિષ્ટઃ શત્રુસૈન્યં હિ પ્રાપ્તઃ શત્રુરતર્કિતઃ। નિહન્યાદન્તરં લબ્ધ્વા ઉલૂકો વાયસાનિવ
શત્રુની સેના વચ્ચે કોઈ શત્રુ છુપાઈને આવી જાય અને જો તક મળે તો, કાગડાઓમાં ઘૂસી ગયેલા ઘુવડ જેવો, એ હાનિ કરી શકે છે.
મન્ત્રે વ્યૂહે નયે ચારે યુક્તો ભવિતુમર્હસિ। વાનરાણાં ચ ભદ્રં તે પરેષાં ચ પરંતપ
તમે સલાહ, વ્યવસ્થા, યુક્તિ અને ગુપ્તચરતા—allમાં ચુસ્ત રહો; વાનરો અને તમારા માટે કલ્યાણ રહે, દુશ્મનોને હરાવનાર.
અન્તર્ધાનગતા હ્યેતે રાક્ષસાઃ કામરૂપિણઃ। શૂરાશ્ચ નિકૃતિજ્ઞાશ્ચ તેષાં જાતુ ન વિશ્વસેત્
આ રાક્ષસો ઇચ્છા મુજબ રૂપ બદલી શકે છે અને અદૃશ્ય પણ થઈ શકે છે; એ બહાદુર છે અને છેતરપિંડીમાં નિપુણ છે—એવા લોકો પર ક્યારેય વિશ્વાસ ન કરવો.
પ્રણિધી રાક્ષસેન્દ્રસ્ય રાવણસ્ય ભવેદયમ્। અનુપ્રવિશ્ય સોઽસ્માસુ ભેદં કુર્યાન્ન સંશયઃ
આ માણસ રાવણનો ગુપ્તચર હોઈ શકે છે; એ આપણા વચ્ચે આવીને ચોક્કસ રીતે ફૂટ પાડવાનો પ્રયાસ કરશે, એમાં શંકા નથી.
અથ વા સ્વયમેવૈષ છિદ્રમાસાદ્ય બુદ્ધિમાન્। અનુપ્રવિશ્ય વિશ્વસ્તે કદાચિત્ પ્રહરેદપિ
અથવા, આ બુદ્ધિશાળી માણસ પોતે કોઈ ખોટું સ્થાન શોધીને, આપણું વિશ્વાસ જીતીને, ક્યારેક હુમલો પણ કરી શકે છે.
મિત્રાટવિબલં ચૈવ મૌલભૃત્યબલં તથા। સર્વમેતદ્ બલં ગ્રાહ્યં વર્જયિત્વા દ્વિષદ્બલમ્
મિત્રો, વનવાસી અને વફાદાર સેવકોની તાકાત સ્વીકારવી જોઈએ, પણ દુશ્મનના બળને હંમેશા દૂર રાખવું જોઈએ.
પ્રકૃત્યા રાક્ષસો હ્યેષ ભ્રાતામિત્રસ્ય વૈ પ્રભો। આગતશ્ચ રિપુઃ સાક્ષાત્ કથમસ્મિંશ્ચ વિશ્વસેત્
પ્રભુ, એ સ્વભાવથી રાક્ષસ છે અને તમારા દુશ્મનનો ભાઈ છે; અને એ અહીં ખુદ દુશ્મન બનીને આવ્યો છે—અહીં એ પર કેવી રીતે વિશ્વાસ કરી શકાય?
રાવણસ્યાનુજો ભ્રાતા વિભીષણ ઇતિ શ્રુતઃ। ચતુર્ભિઃ સહ રક્ષોભિર્ભવન્તં શરણં ગતઃ
કહવામાં આવે છે કે વિભીષણ રાવણનો નાનો ભાઈ છે; એ ચાર રાક્ષસો સાથે તમારી શરણમાં આવ્યો છે.
રાવણેન પ્રણીતં હિ તમવેહિ વિભીષણમ્। તસ્યાહં નિગ્રહં મન્યે ક્ષમં ક્ષમવતાં વર
આ વિભીષણને રાવણ દ્વારા મોકલાયેલો માનો; મારા મત પ્રમાણે, એને રોકવું યોગ્ય છે, ધૈર્યવાનોમાં શ્રેષ્ઠ.
રાક્ષસો જિહ્મયા બુદ્ધ્યા સંદિષ્ટોઽયમિહાગતઃ। પ્રહર્તું માયયા છન્નો વિશ્વસ્તે ત્વયિ ચાનઘ
આ રાક્ષસ, ખોટા ઇરાદા સાથે મોકલાયો છે, માયાથી છુપાઈને અહીં આવ્યો છે, અને નિર્દોષ, તમે વિશ્વાસ કરો ત્યારે હુમલો કરવા તૈયાર છે.
વધ્યતામેષ તીવ્રેણ દણ્ડેન સચિવૈઃ સહ। રાવણસ્ય નૃશંસસ્ય ભ્રાતા હ્યેષ વિભીષણઃ
આ વિભીષણ, ક્રૂર રાવણનો ભાઈ છે, એને અને એના સાથીઓને કડક સજા આપવી જોઈએ.
એવમુક્ત્વા તુ તં રામં સંરબ્ધો વાહિનીપતિઃ। વાક્યજ્ઞો વાક્યકુશલં તતો મૌનમુપાગમત્
આ રીતે રામને કહીને, ઉગ્ર મનસ્થિતિમાં રહેલા સેના પ્રમુખ, જે બોલવામાં કુશળ હતો, પછી મૌન રહ્યો.
સુગ્રીવસ્ય તુ તદ્ વાક્યં શ્રુત્વા રામો મહાબલઃ। સમીપસ્થાનુવાચેદં હનુમત્પ્રમુખાન્ કપીન્
સુગ્રીવના એ વચન સાંભળીને, મહાબલી રામે નજીક ઊભેલા, હનુમાન સહિતના વાનરોને સંબોધ્યા.
યદુક્તં કપિરાજેન રાવણાવરજં પ્રતિ। વાક્યં હેતુમદત્યર્થં ભવદ્ભિરપિ ચ શ્રુતમ્
કપિરાજે રાવણના નાના ભાઈ વિશે જે વાત કહી, તે અર્થસભર અને કારણયુક્ત છે—એ તમે સૌએ પણ સાંભળી છે.
સુહૃદામર્થકૃચ્છ્રેષુ યુક્તં બુદ્ધિમતા સદા। સમર્થેનોપસંદેષ્ટું શાશ્વતીં ભૂતિમિચ્છતા
મિત્રોની મદદથી મુશ્કેલીમાં સલાહ લેવી, અને કાયમી સુખ-સમૃદ્ધિ ઇચ્છે તેવા બુદ્ધિશાળી માણસ માટે હંમેશા યોગ્ય છે.
ઇત્યેવં પરિપૃષ્ટાસ્તે સ્વં સ્વં મતમતન્દ્રિતાઃ। સોપચારં તદા રામમૂચુઃ પ્રિયચિકીર્ષવઃ
આ રીતે પૂછવામાં આવતા, દરેક જણ ધ્યાનપૂર્વક અને રામને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છતા, પોતાની પોતાની વાત આદરપૂર્વક કહી.
અજ્ઞાતં નાસ્તિ તે કિંચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ રાઘવ। આત્માનં પૂજયન્ રામ પૃચ્છસ્યસ્માન્ સુહૃત્તયા
રાઘવ, ત્રણેય લોકમાં તમને કંઈ અજાણ નથી; છતાં, મિત્રતા રાખીને, તમે અમને સન્માનપૂર્વક પૂછો છો.
ત્વં હિ સત્યવ્રતઃ શૂરો ધાર્મિકો દૃઢવિક્રમઃ। પરીક્ષ્યકારી સ્મૃતિમાન્ નિસૃષ્ટાત્મા સુહૃત્સુ ચ
કારણ કે તમે વચન પાળનાર, શૂરવીર, ધર્મનિષ્ઠ, દૃઢ પરાક્રમી, વિચારપૂર્વક કાર્ય કરનાર, સ્મૃતિશક્તિશાળી, આત્મસંયમી અને મિત્રો માટે હંમેશા હિતેચ્છુક છો.
તસ્માદેકૈકશસ્તાવદ્ બ્રુવન્તુ સચિવાસ્તવ। હેતુતો મતિસમ્પન્નાઃ સમર્થાશ્ચ પુનઃ પુનઃ
તેથી તમારા સલાહકારો, જે બુદ્ધિશાળી અને સમર્થ છે, દરેકે પોતપોતું મત કારણ સાથે વારંવાર રજૂ કરે.
ઇત્યુક્તે રાઘવાયાથ મતિમાનઙ્ગદોઽગ્રતઃ। વિભીષણપરીક્ષાર્થમુવાચ વચનં હરિઃ
આ રીતે રાઘવને કહેવામાં આવ્યું ત્યારે, સમજદાર અંગદે આગળ આવી વિભીષણની પરીક્ષા માટે આ વાત કહી.
શત્રોઃ સકાશાત્ સમ્પ્રાપ્તઃ સર્વથા તર્ક્ય એવ હિ। વિશ્વાસનીયઃ સહસા ન કર્તવ્યો વિભીષણઃ
શત્રુના પક્ષમાંથી આવ્યો છે એટલે વિભીષણને ચોક્કસ શંકાસ્પદ જ માનવો જોઈએ; તરત જ વિશ્વાસ કરવો યોગ્ય નથી.
છાદયિત્વાઽઽત્મભાવં હિ ચરન્તિ શઠબુદ્ધયઃ। પ્રહરન્તિ ચ રન્ધ્રેષુ સોઽનર્થઃ સુમહાન્ ભવેત્
કપટવૃત્તિ ધરાવનારા લોકો પોતાનું સાચું સ્વરૂપ છુપાવીને ગુપ્ત રીતે વર્તે છે; તેઓ ખોટા સ્થળે ઘા કરે છે અને એથી મોટું નુકસાન થઈ શકે છે.
અર્થાનર્થૌ વિનિશ્ચિત્ય વ્યવસાયં ભજેત હ। ગુણતઃ સંગ્રહં કુર્યાદ્ દોષતસ્તુ વિસર્જયેત્
લાભ કે નુકસાન શું છે એ વિચારીને નક્કી કરવું જોઈએ; ગુણ હોય તો સ્વીકારવું અને દોષ હોય તો દૂર કરવું.