નાગ્નિર્નાન્યાનિ શસ્ત્રાણિ ન નઃ પાશા ભયાવહાઃ। ઘોરાઃ સ્વાર્થપ્રયુક્તાસ્તુ જ્ઞાતયો નો ભયાવહાઃ
અગ્નિ કે બીજા શસ્ત્રો કે ફાંસો આપણને ડરાવતાં નથી; પણ પોતાના સ્વાર્થ માટે ચાલતા પોતાના જ કુટુંબજનો ખરેખર ભયાનક છે.
ઉપાયમેતે વક્ષ્યન્તિ ગ્રહણે નાત્ર સંશયઃ। કૃત્સ્નાદ્ ભયાજ્જ્ઞાતિભયં કુકષ્ટં વિહિતં ચ નઃ
એ લોકો આપણને પકડવાનો કોઈ ઉપાય જરૂર શોધી કાઢશે—આમાં કોઈ શંકા નથી; એમના ડરથી જ આપણે આ કડક નિયમ બનાવ્યો છે.
વિદ્યતે ગોષુ સમ્પન્નં વિદ્યતે જ્ઞાતિતો ભયમ્। વિદ્યતે સ્ત્રીષુ ચાપલ્યં વિદ્યતે બ્રાહ્મણે તપઃ
ગાયોમાં ધન મળે છે, સંબંધીઓ પાસેથી ભય મળે છે, સ્ત્રીઓમાં ચંચળતા હોય છે અને બ્રાહ્મણોમાં તપ હોય છે.
તતો નેષ્ટમિદં સૌમ્ય યદહં લોકસત્કૃતઃ। ઐશ્વર્યમભિજાતશ્ચ રિપૂણાં મૂર્ધ્નિ ચ સ્થિતઃ
આથી, સૌમ્ય, મને આ બધું ઇચ્છનીય નથી—ભલે હું દુનિયામાં માન પામ્યો છું, સમૃદ્ધિમાં જન્મ્યો છું અને દુશ્મનો કરતાં ઊંચો ઊભો છું.
યથા પુષ્કરપત્રેષુ પતિતાસ્તોયબિન્દવઃ। ન શ્લેષમભિગચ્છન્તિ તથાનાર્યેષુ સૌહૃદમ્
જેમ કમળના પાન પર પડેલા પાણીના ટીપાં ચોંટતા નથી, એમ દુષ્ટ લોકો સાથેની મિત્રતા પણ ટકી રહેતી નથી.
યથા શરદિ મેઘાનાં સિઞ્ચતામપિ ગર્જતામ્। ન ભવત્યમ્બુસંક્લેદસ્તથાનાર્યેષુ સૌહૃદમ્
જેમ શરદમાં મેઘો ગર્જના કરે અને વરસાદ વરસાવે છતાં પાણી જમીન સુધી નથી પહોંચતું, એમ દુષ્ટ લોકો સાથેની મિત્રતા પણ વ્યર્થ છે.
યથા મધુકરસ્તર્ષાદ્ રસં વિન્દન્ન તિષ્ઠતિ। તથા ત્વમપિ તત્રૈવ તથાનાર્યેષુ સૌહૃદમ્
જેમ મધમાખી તરસી હોય છતાં જ્યાં રસ ન મળે ત્યાં રોકાતી નથી, એમ દુષ્ટ લોકો સાથેની મિત્રતા પણ ટકી શકતી નથી.
યથા મધુકરસ્તર્ષાત્ કાશપુષ્પં પિબન્નપિ। રસમત્ર ન વિન્દેત તથાનાર્યેષુ સૌહૃદમ્
જેમ મધમાખી તરસી હોય અને કાશનાં ફૂલમાંથી પીવે છતાં તેને ત્યાં મીઠાશ મળતી નથી, એમ દુષ્ટ લોકો સાથેની મિત્રતા પણ નિરર્થક છે.
યથા પૂર્વં ગજઃ સ્નાત્વા ગૃહ્ય હસ્તેન વૈ રજઃ। દૂષયત્યાત્મનો દેહં તથાનાર્યેષુ સૌહૃદમ્
જેમ હાથી સ્નાન કર્યા પછી પોતાના સુંડથી ધૂળ ઉડાડી પોતાને જ મેલુ કરે છે, એમ દુષ્ટ લોકો સાથેની મિત્રતા પણ પોતાને નુકસાન કરે છે.
ઇત્યુક્તઃ પરુષં વાક્યં ન્યાયવાદી વિભીષણઃ। ઉત્પપાત ગદાપાણિશ્ચતુર્ભિઃ સહ રાક્ષસૈઃ
આ રીતે કઠોર વચન સાંભળીને, ન્યાયથી બોલનાર વિભીષણ ગદા હાથમાં લઈને ચાર રાક્ષસો સાથે ઊભો થયો.
અબ્રવીચ્ચ તદા વાક્યં જાતક્રોધો વિભીષણઃ। અન્તરિક્ષગતઃ શ્રીમાન્ ભ્રાતા વૈ રાક્ષસાધિપમ્
પછી ક્રોધથી ભરાયેલા તેજસ્વી વિભીષણે, આકાશમાં ઊભા રહીને પોતાના ભાઈ રાક્ષસાધિપતિને કહ્યું.
સ ત્વં ભ્રાન્તોઽસિ મે રાજન્ બ્રૂહિ માં યદ્ યદિચ્છસિ। જ્યેષ્ઠો માન્યઃ પિતૃસમો ન ચ ધર્મપથે સ્થિતઃ। ઇદં હિ પરુષં વાક્યં ન ક્ષમામ્યગ્રજસ્ય તે
રાજા, તું મારા વિષે ભ્રમમાં છે; તારે જે કહેવું હોય તે કહેજે. મોટો ભાઈ પિતાજી સમાન માન્ય છે, પણ તું ધર્મના માર્ગે નથી ચાલતો. તારા જેવા મોટા ભાઈના કઠોર વચનો હું સહન કરી શકતો નથી.
સુનીતં હિતકામેન વાક્યમુક્તં દશાનન। ન ગૃહ્ણન્ત્યકૃતાત્માનઃ કાલસ્ય વશમાગતાઃ
દશમુખ, જે લોકો સમજદાર નથી અને સમયના વશમાં છે, તેઓ ભલે ભલા હિત માટે બોલાયેલા સારા વચનો સ્વીકારતા નથી.
સુલભાઃ પુરુષા રાજન્ સતતં પ્રિયવાદિનઃ। અપ્રિયસ્ય ચ પથ્યસ્ય વક્તા શ્રોતા ચ દુર્લભઃ
રાજા, સદા મીઠા બોલનાર માણસો તો સહેલાઈથી મળે છે; પણ જે કડવા પણ હિતકારક વચનો બોલે અને સાંભળે, એવા દુર્લભ છે.
બદ્ધં કાલસ્ય પાશેન સર્વભૂતાપહારિણઃ। ન નશ્યન્તમુપેક્ષે ત્વાં પ્રદીપ્તં શરણં યથા
સમયના બંધનથી બાંધાયેલા, જે બધાને અંત આપે છે, એવા તને હું નાશ પામતો જોઈને અવગણતો નથી, જેમ અગ્નિથી ભરેલા આશ્રયને કોઈ અવગણે નહીં.
દીપ્તપાવકસંકાશૈઃ શિતૈઃ કાઞ્ચનભૂષણૈઃ। ન ત્વામિચ્છામ્યહં દ્રષ્ટું રામેણ નિહતં શરૈઃ
જેમ તીક્ષ્ણ અને સોનાના આભૂષણોથી શોભતા તીક્ષ્ણ બાણોથી રામે તને ઘાયલ કરે, એ હું જોવા માંગતો નથી.
શૂરાશ્ચ બલવન્તશ્ચ કૃતાસ્ત્રાશ્ચ નરા રણે। કાલાભિપન્નાઃ સીદન્તિ યથા વાલુકસેતવઃ
વીર, બળવાન અને શસ્ત્રકુશળ મનુષ્યો પણ જ્યારે સમયનો પ્રભાવ આવે ત્યારે યુદ્ધમાં ડગમગી જાય છે, જેમ રેતીના ટાપુઓ તૂટી જાય છે.
તન્મર્ષયતુ યચ્ચોક્તં ગુરુત્વાદ્ધિતમિચ્છતા। આત્માનં સર્વથા રક્ષ પુરીં ચેમાં સરાક્ષસામ્। સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ સુખી ભવ મયા વિના
મારે જે કહ્યું છે, તે તું સહન કરજે, કારણ કે તે માન અને હિત માટે બોલ્યું છે. દરેક રીતે તું પોતાને અને આ રાક્ષસોવાળી નગરીને રક્ષજે. તને શુભકામનાઓ; હવે હું જઈશ. મારા વિના સુખી રહેજે.
નિવાર્યમાણસ્ય મયા હિતૈષિણા ન રોચતે તે વચનં નિશાચર। પરાન્તકાલે હિ ગતાયુષો નરા હિતં ન ગૃહ્ણન્તિ સુહૃદ્ભિરીરિતમ્
હું તારો હિતેચ્છુ છું અને તને રોકવાનો પ્રયત્ન કરું છું, છતાં મારા વચનો તને ગમતા નથી, રાત્રિચર. કારણ કે, જીવનના અંત સમયે, જેમનો સમય આવી ગયો હોય, એવા લોકો મિત્રોએ કહેલા હિતના વચનો સ્વીકારતા નથી.
thumb|સપ્તદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે સપ્તદશઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો સત્તરમો સર્ગ સાંભળો.
ઇત્યુક્ત્વા પરુષં વાક્યં રાવણં રાવણાનુજઃ। આજગામ મુહૂર્તેન યત્ર રામઃ સલક્ષ્મણઃ
એ રીતે રાવણના નાના ભાઈએ કડક શબ્દો બોલ્યા પછી તરત જ ત્યાં ગયો જ્યાં રામ અને લક્ષ્મણ હતા.
તં મેરુશિખરાકારં દીપ્તામિવ શતહ્રદામ્। ગગનસ્થં મહીસ્થાસ્તે દદૃશુર્વાનરાધિપાઃ
તેને મેરુ પર્વતની ચોટી જેવો ઊંચો અને સો કિરણો વાળ્યા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી જોઈને, વાનર રાજાઓએ તેને આકાશમાં અને જમીન પર ઉભેલો જોયો.
તે ચાપ્યનુચરાસ્તસ્ય ચત્વારો ભીમવિક્રમાઃ। તેઽપિ વર્માયુધોપેતા ભૂષણોત્તમભૂષિતાઃ
અને તેના ચાર સાથીઓ પણ, ભયંકર પરાક્રમી, બેસટ કવચ અને શસ્ત્રોથી સજ્જ અને શ્રેષ્ઠ આભૂષણોથી શોભાયમાન હતાં.
સ ચ મેઘાચલપ્રખ્યો વજ્રાયુધસમપ્રભઃ। વરાયુધધરો વીરો દિવ્યાભરણભૂષિતઃ
તે પોતે મેઘ જેવા ઘેરા અને વીજળી જેવો તેજ ધરાવતો, ઉત્તમ શસ્ત્રો ધારણ કરેલો અને દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત હતો.
તમાત્મપઞ્ચમં દૃષ્ટ્વા સુગ્રીવો વાનરાધિપઃ। વાનરૈઃ સહ દુર્ધર્ષશ્ચિન્તયામાસ બુદ્ધિમાન્
પાંચમા વ્યક્તિ તરીકે તેને જોઈને, વાનર રાજ સુગ્રીવે પોતાની બુદ્ધિથી અને વાનરો સાથે વિચાર કરવાનું શરૂ કર્યું.
ચિન્તયિત્વા મુહૂર્તં તુ વાનરાંસ્તાનુવાચ હ। હનુમત્પ્રમુખાન્ સર્વાનિદં વચનમુત્તમમ્
થોડું વિચાર્યા પછી, તેણે હનુમાન સહિત બધા વાનરોને ઉત્તમ શબ્દોમાં કહ્યું.
એષ સર્વાયુધોપેતશ્ચતુર્ભિઃ સહ રાક્ષસૈઃ। રાક્ષસોભ્યેતિ પશ્યધ્વમસ્માન્ હન્તું ન સંશયઃ
આ રાક્ષસ બધા શસ્ત્રોથી સજ્જ અને ચાર રાક્ષસો સાથે અહીં આવી રહ્યો છે; જુઓ, એમાં કોઈ શંકા નથી કે એ આપણને નાશ કરવા આવે છે.
સુગ્રીવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સર્વે તે વાનરોત્તમાઃ। સાલાનુદ્યમ્ય શૈલાંશ્ચ ઇદં વચનમબ્રુવન્
સુગ્રીવના શબ્દો સાંભળીને, બધા શ્રેષ્ઠ વાનરોએ ઝાડ અને પથ્થરો ઉઠાવીને આ રીતે કહ્યું.
શીઘ્રં વ્યાદિશ નો રાજન્ વધાયૈષાં દુરાત્મનામ્। નિપતન્તિ હતા યાવદ્ ધરણ્યામલ્પચેતનાઃ
રાજા, તું જલદી અમને આ દુષ્ટોનો નાશ કરવા આદેશ આપ; એ લોકો જમીન પર પડી જાય અને બેભાન થાય એ પહેલાં જ અમે એમને મારીએ.
તેષાં સમ્ભાષમાણાનામન્યોન્યં સ વિભીષણઃ। ઉત્તરં તીરમાસાદ્ય ખસ્થ એવ વ્યતિષ્ઠત
જ્યારે તેઓ એકબીજા સાથે વાત કરી રહ્યા હતા, ત્યારે વિભીષણ આકાશમાં જ રહીને ઉત્તર કાંઠે પહોંચી ગયો.