કિં નામ તે તાત કનિષ્ઠ વાક્ય- મનર્થકં વૈ બહુભીતવચ્ચ। અસ્મિન્ કુલે યોઽપિ ભવેન્ન જાતઃ સોઽપીદૃશં નૈવ વદેન્ન કુર્યાત્
શા માટે, નાના ભાઈ, તું આવા નિષ્ફળ અને ડરાવનારા શબ્દો બોલે છે? આ કુળમાં જન્મેલો—even જો હજુ નાનો હોય—એવો પણ આવા શબ્દો બોલે કે કરે નહીં.
સત્ત્વેન વીર્યેણ પરાક્રમેણ ધૈર્યેણ શૌર્યેણ ચ તેજસા ચ। એકઃ કુલેઽસ્મિન્ પુરુષો વિમુક્તો વિભીષણસ્તાત કનિષ્ઠ એષઃ
સત્તા, બળ, પરાક્રમ, ધૈર્ય, શૌર્ય અને તેજથી—આ કુળમાં એક જ પુરુષ વળગી રહ્યો નથી, અને એ તું જ છે, નાના ભાઈ વિભીષણ.
કિં નામ તૌ માનુષરાજપુત્રા- વસ્માકમેકેન હિ રાક્ષસેન। સુપ્રાકૃતેનાપિ નિહન્તુમેતૌ શક્યૌ કુતો ભીષયસે સ્મ ભીરો
એ માનવ રાજાના બે પુત્રોને—even એક સામાન્ય શક્તિ ધરાવતો રાક્ષસ પણ—મારી શકે તેમ નથી, એવું કહીને તું અમને કેમ ડરાવે છે?
ત્રિલોકનાથો નનુ દેવરાજઃ શક્રો મયા ભૂમિતલે નિવિષ્ટઃ। ભયાર્પિતાશ્ચાપિ દિશઃ પ્રપન્નાઃ સર્વે તદા દેવગણાઃ સમગ્રાઃ
ત્રણ લોકનો સ્વામી દેવરાજ ઇન્દ્ર—કે જેને મેં પૃથ્વી પર જીત્યો હતો—ત્યારે બધા દેવતાઓ ડરેને દિશાઓમાં છૂટી ગયા હતા, એ તું ભૂલી ગયો?
ઐરાવતો નિઃસ્વનમુન્નદન્ સ નિપાતિતો ભૂમિતલે મયા તુ। વિકૃષ્ય દન્તૌ તુ મયા પ્રસહ્ય વિત્રાસિતા દેવગણાઃ સમગ્રાઃ
હું એ હતો જેણે ગર્જન કરતા ઐરાવતને જમીન પર પાડી દીધો હતો; પછી મેં તેની દાંત બળજબરીથી ખેંચી કાઢી, અને બધા દેવતાઓને ભયભીત કરી દીધા હતા.
સોઽહં સુરાણામપિ દર્પહન્તા દૈત્યોત્તમાનામપિ શોકકર્તા। કથં નરેન્દ્રાત્મજયોર્ન શક્તો મનુષ્યયોઃ પ્રાકૃતયોઃ સુવીર્યઃ
હું દેવતાઓનો અહંકાર તોડી નાખું છું અને દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકોને દુઃખ આપું છું; તો પછી હું, એટલો શક્તિશાળી હોવા છતાં, મનુષ્ય રાજાના બે પુત્રોને, સામાન્ય મનુષ્યોને, કેમ હરાવી શકતો નથી?
અથેન્દ્રકલ્પસ્ય દુરાસદસ્ય મહૌજસસ્તદ્ વચનં નિશમ્ય। તતો મહાર્થં વચનં બભાષે વિભીષણઃ શસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠઃ
પછી, ઇન્દ્ર જેવો, નજીક જવા અઘરો અને મહાન તેજવાળો ઇન્દ્રજિતનાં આ શબ્દો સાંભળી, શસ્ત્રધારીમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિભીષણે મહત્વપૂર્ણ વાત કહી.
ન તાત મન્ત્રે તવ નિશ્ચયોઽસ્તિ બાલસ્ત્વમદ્યાપ્યવિપક્વબુદ્ધિઃ। તસ્માત્ ત્વયાપ્યાત્મવિનાશનાય વચોઽર્થહીનં બહુ વિપ્રલપ્તમ્
પુત્ર, તારી સલાહમાં કોઈ સ્થિરતા નથી; તું હજી બાળક છે, તારી બુદ્ધિ હજુ પક્વ નથી. એટલે, તું અર્થહીન અને પોતાને વિનાશ તરફ લઈ જતી ઘણી બધી વાતો કરી છે.
પુત્રપ્રવાદેન તુ રાવણસ્ય ત્વમિન્દ્રજિન્મિત્રમુખોઽસિ શત્રુઃ। યસ્યેદૃશં રાઘવતો વિનાશં નિશમ્ય મોહાદનુમન્યસે ત્વમ્
રાવણપુત્ર તરીકે બોલીને, હે ઇન્દ્રજિત, તું મિત્ર જેવા દેખાતો દુશ્મન બની ગયો છે; કારણ કે તું મોહમાં આવીને રાઘવના વિનાશને સાંભળી પણ તેને મંજૂરી આપે છે.
ત્વમેવ વધ્યશ્ચ સુદુર્મતિશ્ચ સ ચાપિ વધ્યો ય ઇહાનયત્ ત્વામ્। બાલં દૃઢં સાહસિકં ચ યોઽદ્ય પ્રાવેશયન્મન્ત્રકૃતાં સમીપમ્
તું જ મારવા યોગ્ય છે અને તારી બુદ્ધિ અત્યંત દુષ્ટ છે; અને એ પણ દંડને લાયક છે, જેણે તને—આ બાળક, હઠી અને બેધડકને—આજેય સલાહકારોની વચ્ચે લઈ આવ્યો.
મૂઢોઽપ્રગલ્ભોઽવિનયોપપન્ન- સ્તીક્ષ્ણસ્વભાવોઽલ્પમતિર્દુરાત્મા। મૂર્ખસ્ત્વમત્યન્તસુદુર્મતિશ્ચ ત્વમિન્દ્રજિદ્ બાલતયા બ્રવીષિ
તું મૂર્ખ છે, તારી અંદર ધીરજ નથી, વિનય નથી, સ્વભાવથી કઠોર છે, ઓછી બુદ્ધિ ધરાવે છે અને દુષ્ટ મનનો છે; હે ઇન્દ્રજિત, તું અતિ દુષ્ટ અને બાળપણના કારણે આવી વાતો કરે છે.
કો બ્રહ્મદણ્ડપ્રતિમપ્રકાશા- નર્ચિષ્મતઃ કાલનિકાશરૂપાન્। સહેત બાણાન્ યમદણ્ડકલ્પાન્ સમક્ષમુક્તાન્ યુધિ રાઘવેણ
યુદ્ધમાં રાઘવના બાણો, જે બ્રહ્માના દંડ જેવાં તેજસ્વી, પ્રકાશમાન, કાળ સમાન અને યમદંડ જેવા ભયાનક છે—એવા બાણોને સામે જોઈને કોણ સહન કરી શકે?
ધનાનિ રત્નાનિ સુભૂષણાનિ વાસાંસિ દિવ્યાનિ મણીંશ્ચ ચિત્રાન્। સીતાં ચ રામાય નિવેદ્ય દેવીં વસેમ રાજન્નિહ વીતશોકાઃ
ચાલો, આપણે ધન, રત્નો, સુંદર આભૂષણો, દિવ્ય વસ્ત્રો અને વિવિધ કિંમતી મણિઓ, તેમજ દેવી સીતાને પણ રામને અર્પણ કરીએ; પછી, હે રાજા, આપણે અહીં નિર્વિઘ્ન અને નિર્દુઃખ રહી શકીશું.
thumb|ષોડશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ષોડશઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડના સોળમા સર્ગને સાંભળો.
સુનિવિષ્ટં હિતં વાક્યમુક્તવન્તં વિભીષણમ્। અબ્રવીત્ પરુષં વાક્યં રાવણઃ કાલચોદિતઃ
વિભીષણે સારી રીતે વિચારીને અને હિતની વાત કરી ત્યારે, રાવણે, ભાગ્યના પ્રેરણે, તેને કઠોર શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.
વસેત્ સહ સપત્નેન ક્રુદ્ધેનાશીવિષેણ ચ। ન તુ મિત્રપ્રવાદેન સંવસેચ્છત્રુસેવિના
માણસ ગુસ્સે ભરેલા સાપ સાથે કે સ્પર્ધક સાથે રહી શકે છે, પણ જે દુશ્મન મિત્ર બનીને રહે છે, તેની સાથે ક્યારેય રહેવું જોઈએ નહીં.
જાનામિ શીલં જ્ઞાતીનાં સર્વલોકેષુ રાક્ષસ। હૃષ્યન્તિ વ્યસનેષ્વેતે જ્ઞાતીનાં જ્ઞાતયઃ સદા
હું બધા જગતમાં કુટુંબજનોનું સ્વભાવ જાણું છું, હે રાક્ષસ; મુશ્કેલીમાં પોતાના જ લોકોના દુઃખમાં તેઓ હંમેશાં આનંદ માણે છે.
પ્રધાનં સાધકં વૈદ્યં ધર્મશીલં ચ રાક્ષસ। જ્ઞાતયોઽપ્યવમન્યન્તે શૂરં પરિભવન્તિ ચ
મુખ્ય, કાબેલ, વૈદ્ય કે ધર્મનિષ્ઠ—even brave—કોઈ પણ હોય, હે રાક્ષસ, કુટુંબજનો એવા શૂરવીરને પણ અવગણે છે અને અપમાન કરે છે.
નિત્યમન્યોન્યસંહૃષ્ટા વ્યસનેષ્વાતતાયિનઃ। પ્રચ્છન્નહૃદયા ઘોરા જ્ઞાતયસ્તુ ભયાવહાઃ
કુટુંબજનો હંમેશાં એકબીજાની મુશ્કેલીમાં આનંદ મેળવે છે, દુશ્મન જેવા છે, દિલમાં છુપાયેલા અને ભયાનક છે—કુટુંબજનો ખરેખર ભયનું કારણ છે.
શ્રૂયન્તે હસ્તિભિર્ગીતાઃ શ્લોકાઃ પદ્મવને પુરા। પાશહસ્તાન્ નરાન્ દૃષ્ટ્વા શૃણુષ્વ ગદતો મમ
કદીકાળે કમળવનમાં હાથીઓએ ગાયેલાં શ્લોકો સાંભળવામાં આવે છે; બંધાયેલા માણસોને જોઈને, એ શબ્દો હું હવે તને સંભળાવું છું.
નાગ્નિર્નાન્યાનિ શસ્ત્રાણિ ન નઃ પાશા ભયાવહાઃ। ઘોરાઃ સ્વાર્થપ્રયુક્તાસ્તુ જ્ઞાતયો નો ભયાવહાઃ
અગ્નિ કે બીજા શસ્ત્રો કે ફાંસો આપણને ડરાવતાં નથી; પણ પોતાના સ્વાર્થ માટે ચાલતા પોતાના જ કુટુંબજનો ખરેખર ભયાનક છે.
ઉપાયમેતે વક્ષ્યન્તિ ગ્રહણે નાત્ર સંશયઃ। કૃત્સ્નાદ્ ભયાજ્જ્ઞાતિભયં કુકષ્ટં વિહિતં ચ નઃ
એ લોકો આપણને પકડવાનો કોઈ ઉપાય જરૂર શોધી કાઢશે—આમાં કોઈ શંકા નથી; એમના ડરથી જ આપણે આ કડક નિયમ બનાવ્યો છે.
વિદ્યતે ગોષુ સમ્પન્નં વિદ્યતે જ્ઞાતિતો ભયમ્। વિદ્યતે સ્ત્રીષુ ચાપલ્યં વિદ્યતે બ્રાહ્મણે તપઃ
ગાયોમાં ધન મળે છે, સંબંધીઓ પાસેથી ભય મળે છે, સ્ત્રીઓમાં ચંચળતા હોય છે અને બ્રાહ્મણોમાં તપ હોય છે.
તતો નેષ્ટમિદં સૌમ્ય યદહં લોકસત્કૃતઃ। ઐશ્વર્યમભિજાતશ્ચ રિપૂણાં મૂર્ધ્નિ ચ સ્થિતઃ
આથી, સૌમ્ય, મને આ બધું ઇચ્છનીય નથી—ભલે હું દુનિયામાં માન પામ્યો છું, સમૃદ્ધિમાં જન્મ્યો છું અને દુશ્મનો કરતાં ઊંચો ઊભો છું.
યથા પુષ્કરપત્રેષુ પતિતાસ્તોયબિન્દવઃ। ન શ્લેષમભિગચ્છન્તિ તથાનાર્યેષુ સૌહૃદમ્
જેમ કમળના પાન પર પડેલા પાણીના ટીપાં ચોંટતા નથી, એમ દુષ્ટ લોકો સાથેની મિત્રતા પણ ટકી રહેતી નથી.
યથા શરદિ મેઘાનાં સિઞ્ચતામપિ ગર્જતામ્। ન ભવત્યમ્બુસંક્લેદસ્તથાનાર્યેષુ સૌહૃદમ્
જેમ શરદમાં મેઘો ગર્જના કરે અને વરસાદ વરસાવે છતાં પાણી જમીન સુધી નથી પહોંચતું, એમ દુષ્ટ લોકો સાથેની મિત્રતા પણ વ્યર્થ છે.
યથા મધુકરસ્તર્ષાદ્ રસં વિન્દન્ન તિષ્ઠતિ। તથા ત્વમપિ તત્રૈવ તથાનાર્યેષુ સૌહૃદમ્
જેમ મધમાખી તરસી હોય છતાં જ્યાં રસ ન મળે ત્યાં રોકાતી નથી, એમ દુષ્ટ લોકો સાથેની મિત્રતા પણ ટકી શકતી નથી.
યથા મધુકરસ્તર્ષાત્ કાશપુષ્પં પિબન્નપિ। રસમત્ર ન વિન્દેત તથાનાર્યેષુ સૌહૃદમ્
જેમ મધમાખી તરસી હોય અને કાશનાં ફૂલમાંથી પીવે છતાં તેને ત્યાં મીઠાશ મળતી નથી, એમ દુષ્ટ લોકો સાથેની મિત્રતા પણ નિરર્થક છે.
યથા પૂર્વં ગજઃ સ્નાત્વા ગૃહ્ય હસ્તેન વૈ રજઃ। દૂષયત્યાત્મનો દેહં તથાનાર્યેષુ સૌહૃદમ્
જેમ હાથી સ્નાન કર્યા પછી પોતાના સુંડથી ધૂળ ઉડાડી પોતાને જ મેલુ કરે છે, એમ દુષ્ટ લોકો સાથેની મિત્રતા પણ પોતાને નુકસાન કરે છે.
ઇત્યુક્તઃ પરુષં વાક્યં ન્યાયવાદી વિભીષણઃ। ઉત્પપાત ગદાપાણિશ્ચતુર્ભિઃ સહ રાક્ષસૈઃ
આ રીતે કઠોર વચન સાંભળીને, ન્યાયથી બોલનાર વિભીષણ ગદા હાથમાં લઈને ચાર રાક્ષસો સાથે ઊભો થયો.