ન રાવણો નાતિબલસ્ત્રિશીર્ષો ન કુમ્ભકર્ણસ્ય સુતો નિકુમ્ભઃ। ન ચેન્દ્રજિદ્ દાશરથિં પ્રવોઢું ત્વં વા રણે શક્રસમં સમર્થઃ
રાવણ, અત્યંત બળવાન ત્રિશિરા, કુંભકર્ણનો પુત્ર નિકુંભ, ઇન્દ્રજિત કે તું પણ—even જો તું ઇન્દ્ર જેટલો બળવાન હોત તો પણ—યુદ્ધમાં દશરથપુત્રને હરાવી શકતા નથી.
દેવાન્તકો વાપિ નરાન્તકો વા તથાતિકાયોઽતિરથો મહાત્મા। અકમ્પનશ્ચાદ્રિસમાનસારઃ સ્થાતું ન શક્તા યુધિ રાઘવસ્ય
દેવાંતક, નરાંતક, મહાન રથસ્વાર અતિકાય કે પર્વત સમાન બળ ધરાવતો અકંપન—even એ લોકો પણ યુદ્ધમાં રાઘવ સામે ઊભા રહી શકતા નથી.
અયં ચ રાજા વ્યસનાભિભૂતો મિત્રૈરમિત્રપ્રતિમૈર્ભવદ્ભિઃ। અન્વાસ્યતે રાક્ષસનાશનાર્થે તીક્ષ્ણઃ પ્રકૃત્યા હ્યસમીક્ષકારી
આ રાજા દુઃખથી ઘેરાયેલો છે અને તમે બધા, મિત્ર હોવા છતાં શત્રુ સમાન છો, રાક્ષસોનો વિનાશ કરવા પાછળ લાગ્યા છો; તે સ્વભાવથી કઠોર અને વિચારી વિના કાર્ય કરે છે.
અનન્તભોગેન સહસ્રમૂર્ધ્ના નાગેન ભીમેન મહાબલેન। બલાત્ પરિક્ષિપ્તમિમં ભવન્તો રાજાનમુત્ક્ષિપ્ય વિમોચયન્તુ
અનંત ફણીઓ અને હજાર માથાવાળો ભયાનક મહાબળવાન સાપ જેવું દુઃખ રાજાને ઘેરી વળ્યું છે; હવે તમે બધા મળીને તેને તેની પકડમાંથી જોરથી મુક્ત કરો.
યાવદ્ધિ કેશગ્રહણાત્ સુહૃદ્ભિઃ સમેત્ય સર્વૈઃ પરિપૂર્ણકામૈઃ। નિગૃહ્ય રાજા પરિરક્ષિતવ્યો ભૂતૈર્યથા ભીમબલૈર્ગૃહીતઃ
જ્યારે સુધી બધા મિત્રો, પોતાની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરીને, એકઠા થઈને રાજાના વાળ પકડીને તેને બાંધે, એ પહેલાં જ રાજાની રક્ષા કરવી જોઈએ—જેમ ભયાનક બળ ધરાવતા પ્રાણીઓ પકડાયેલા માણસની રક્ષા કરે છે.
સુવારિણા રાઘવસાગરેણ પ્રચ્છાદ્યમાનસ્તરસા ભવદ્ભિઃ। યુક્તસ્ત્વયં તારયિતું સમેત્ય કાકુત્સ્થપાતાલમુખે પતન્ સઃ
રાઘવની સેના સમુદ્ર જેવો છે અને તે ઝડપથી રાજાને ઢાંકી રહી છે; તમે બધા મળીને તેને બચાવવો જોઈએ, કેમ કે તે કાકુત્સ્થના પાતાળના મોઢામાં પડી રહ્યો છે.
ઇદં પુરસ્યાસ્ય સરાક્ષસસ્ય રાજ્ઞશ્ચ પથ્યં સસુહૃજ્જનસ્ય। સમ્યગ્ઘિ વાક્યં સ્વમતં બ્રવીમિ નરેન્દ્રપુત્રાય દદાતુ મૈથિલીમ્
આ રાક્ષસોની નગરી, રાજા અને તેના મિત્રો માટે સાચો માર્ગ તો એ જ છે; હું સાચું કહું છું—મૈથિલીને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજકુમારને આપી દેવી જોઈએ.
પરસ્ય વીર્યં સ્વબલં ચ બુદ્ધ્વા સ્થાનં ક્ષયં ચૈવ તથૈવ વૃદ્ધિમ્। તથા સ્વપક્ષેઽપ્યનુમૃશ્ય બુદ્ધ્યા વદેત્ ક્ષમં સ્વામિહિતં સ મન્ત્રી
મંત્રીએ શત્રુની શક્તિ અને પોતાનું બળ, સ્થાન, ક્ષય અને વૃદ્ધિ—આ બધું બુદ્ધિપૂર્વક વિચારીને, પછી પોતાના પક્ષનું પણ ધ્યાન રાખીને, જે યોગ્ય અને સ્વામીના હિતનું હોય એ જ વાત કહેવી જોઈએ.
thumb|પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો પંદરમો સર્ગ સાંભળો.
બૃહસ્પતેસ્તુલ્યમતેર્વચસ્ત- ન્નિશમ્ય યત્નેન વિભીષણસ્ય। તતો મહાત્મા વચનં બભાષે તત્રેન્દ્રજિન્નૈર્ઋતયૂથમુખ્યઃ
વિભીષણના બૃહસ્પતિ સમાન બુદ્ધિભર્યા વચનો ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યા પછી, ત્યાં મહાત્મા ઇન્દ્રજિત, રાક્ષસ સેનાના મુખ્ય, એ વચન બોલ્યા.
કિં નામ તે તાત કનિષ્ઠ વાક્ય- મનર્થકં વૈ બહુભીતવચ્ચ। અસ્મિન્ કુલે યોઽપિ ભવેન્ન જાતઃ સોઽપીદૃશં નૈવ વદેન્ન કુર્યાત્
શા માટે, નાના ભાઈ, તું આવા નિષ્ફળ અને ડરાવનારા શબ્દો બોલે છે? આ કુળમાં જન્મેલો—even જો હજુ નાનો હોય—એવો પણ આવા શબ્દો બોલે કે કરે નહીં.
સત્ત્વેન વીર્યેણ પરાક્રમેણ ધૈર્યેણ શૌર્યેણ ચ તેજસા ચ। એકઃ કુલેઽસ્મિન્ પુરુષો વિમુક્તો વિભીષણસ્તાત કનિષ્ઠ એષઃ
સત્તા, બળ, પરાક્રમ, ધૈર્ય, શૌર્ય અને તેજથી—આ કુળમાં એક જ પુરુષ વળગી રહ્યો નથી, અને એ તું જ છે, નાના ભાઈ વિભીષણ.
કિં નામ તૌ માનુષરાજપુત્રા- વસ્માકમેકેન હિ રાક્ષસેન। સુપ્રાકૃતેનાપિ નિહન્તુમેતૌ શક્યૌ કુતો ભીષયસે સ્મ ભીરો
એ માનવ રાજાના બે પુત્રોને—even એક સામાન્ય શક્તિ ધરાવતો રાક્ષસ પણ—મારી શકે તેમ નથી, એવું કહીને તું અમને કેમ ડરાવે છે?
ત્રિલોકનાથો નનુ દેવરાજઃ શક્રો મયા ભૂમિતલે નિવિષ્ટઃ। ભયાર્પિતાશ્ચાપિ દિશઃ પ્રપન્નાઃ સર્વે તદા દેવગણાઃ સમગ્રાઃ
ત્રણ લોકનો સ્વામી દેવરાજ ઇન્દ્ર—કે જેને મેં પૃથ્વી પર જીત્યો હતો—ત્યારે બધા દેવતાઓ ડરેને દિશાઓમાં છૂટી ગયા હતા, એ તું ભૂલી ગયો?
ઐરાવતો નિઃસ્વનમુન્નદન્ સ નિપાતિતો ભૂમિતલે મયા તુ। વિકૃષ્ય દન્તૌ તુ મયા પ્રસહ્ય વિત્રાસિતા દેવગણાઃ સમગ્રાઃ
હું એ હતો જેણે ગર્જન કરતા ઐરાવતને જમીન પર પાડી દીધો હતો; પછી મેં તેની દાંત બળજબરીથી ખેંચી કાઢી, અને બધા દેવતાઓને ભયભીત કરી દીધા હતા.
સોઽહં સુરાણામપિ દર્પહન્તા દૈત્યોત્તમાનામપિ શોકકર્તા। કથં નરેન્દ્રાત્મજયોર્ન શક્તો મનુષ્યયોઃ પ્રાકૃતયોઃ સુવીર્યઃ
હું દેવતાઓનો અહંકાર તોડી નાખું છું અને દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકોને દુઃખ આપું છું; તો પછી હું, એટલો શક્તિશાળી હોવા છતાં, મનુષ્ય રાજાના બે પુત્રોને, સામાન્ય મનુષ્યોને, કેમ હરાવી શકતો નથી?
અથેન્દ્રકલ્પસ્ય દુરાસદસ્ય મહૌજસસ્તદ્ વચનં નિશમ્ય। તતો મહાર્થં વચનં બભાષે વિભીષણઃ શસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠઃ
પછી, ઇન્દ્ર જેવો, નજીક જવા અઘરો અને મહાન તેજવાળો ઇન્દ્રજિતનાં આ શબ્દો સાંભળી, શસ્ત્રધારીમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિભીષણે મહત્વપૂર્ણ વાત કહી.
ન તાત મન્ત્રે તવ નિશ્ચયોઽસ્તિ બાલસ્ત્વમદ્યાપ્યવિપક્વબુદ્ધિઃ। તસ્માત્ ત્વયાપ્યાત્મવિનાશનાય વચોઽર્થહીનં બહુ વિપ્રલપ્તમ્
પુત્ર, તારી સલાહમાં કોઈ સ્થિરતા નથી; તું હજી બાળક છે, તારી બુદ્ધિ હજુ પક્વ નથી. એટલે, તું અર્થહીન અને પોતાને વિનાશ તરફ લઈ જતી ઘણી બધી વાતો કરી છે.
પુત્રપ્રવાદેન તુ રાવણસ્ય ત્વમિન્દ્રજિન્મિત્રમુખોઽસિ શત્રુઃ। યસ્યેદૃશં રાઘવતો વિનાશં નિશમ્ય મોહાદનુમન્યસે ત્વમ્
રાવણપુત્ર તરીકે બોલીને, હે ઇન્દ્રજિત, તું મિત્ર જેવા દેખાતો દુશ્મન બની ગયો છે; કારણ કે તું મોહમાં આવીને રાઘવના વિનાશને સાંભળી પણ તેને મંજૂરી આપે છે.
ત્વમેવ વધ્યશ્ચ સુદુર્મતિશ્ચ સ ચાપિ વધ્યો ય ઇહાનયત્ ત્વામ્। બાલં દૃઢં સાહસિકં ચ યોઽદ્ય પ્રાવેશયન્મન્ત્રકૃતાં સમીપમ્
તું જ મારવા યોગ્ય છે અને તારી બુદ્ધિ અત્યંત દુષ્ટ છે; અને એ પણ દંડને લાયક છે, જેણે તને—આ બાળક, હઠી અને બેધડકને—આજેય સલાહકારોની વચ્ચે લઈ આવ્યો.
મૂઢોઽપ્રગલ્ભોઽવિનયોપપન્ન- સ્તીક્ષ્ણસ્વભાવોઽલ્પમતિર્દુરાત્મા। મૂર્ખસ્ત્વમત્યન્તસુદુર્મતિશ્ચ ત્વમિન્દ્રજિદ્ બાલતયા બ્રવીષિ
તું મૂર્ખ છે, તારી અંદર ધીરજ નથી, વિનય નથી, સ્વભાવથી કઠોર છે, ઓછી બુદ્ધિ ધરાવે છે અને દુષ્ટ મનનો છે; હે ઇન્દ્રજિત, તું અતિ દુષ્ટ અને બાળપણના કારણે આવી વાતો કરે છે.
કો બ્રહ્મદણ્ડપ્રતિમપ્રકાશા- નર્ચિષ્મતઃ કાલનિકાશરૂપાન્। સહેત બાણાન્ યમદણ્ડકલ્પાન્ સમક્ષમુક્તાન્ યુધિ રાઘવેણ
યુદ્ધમાં રાઘવના બાણો, જે બ્રહ્માના દંડ જેવાં તેજસ્વી, પ્રકાશમાન, કાળ સમાન અને યમદંડ જેવા ભયાનક છે—એવા બાણોને સામે જોઈને કોણ સહન કરી શકે?
ધનાનિ રત્નાનિ સુભૂષણાનિ વાસાંસિ દિવ્યાનિ મણીંશ્ચ ચિત્રાન્। સીતાં ચ રામાય નિવેદ્ય દેવીં વસેમ રાજન્નિહ વીતશોકાઃ
ચાલો, આપણે ધન, રત્નો, સુંદર આભૂષણો, દિવ્ય વસ્ત્રો અને વિવિધ કિંમતી મણિઓ, તેમજ દેવી સીતાને પણ રામને અર્પણ કરીએ; પછી, હે રાજા, આપણે અહીં નિર્વિઘ્ન અને નિર્દુઃખ રહી શકીશું.
thumb|ષોડશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ષોડશઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડના સોળમા સર્ગને સાંભળો.
સુનિવિષ્ટં હિતં વાક્યમુક્તવન્તં વિભીષણમ્। અબ્રવીત્ પરુષં વાક્યં રાવણઃ કાલચોદિતઃ
વિભીષણે સારી રીતે વિચારીને અને હિતની વાત કરી ત્યારે, રાવણે, ભાગ્યના પ્રેરણે, તેને કઠોર શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.
વસેત્ સહ સપત્નેન ક્રુદ્ધેનાશીવિષેણ ચ। ન તુ મિત્રપ્રવાદેન સંવસેચ્છત્રુસેવિના
માણસ ગુસ્સે ભરેલા સાપ સાથે કે સ્પર્ધક સાથે રહી શકે છે, પણ જે દુશ્મન મિત્ર બનીને રહે છે, તેની સાથે ક્યારેય રહેવું જોઈએ નહીં.
જાનામિ શીલં જ્ઞાતીનાં સર્વલોકેષુ રાક્ષસ। હૃષ્યન્તિ વ્યસનેષ્વેતે જ્ઞાતીનાં જ્ઞાતયઃ સદા
હું બધા જગતમાં કુટુંબજનોનું સ્વભાવ જાણું છું, હે રાક્ષસ; મુશ્કેલીમાં પોતાના જ લોકોના દુઃખમાં તેઓ હંમેશાં આનંદ માણે છે.
પ્રધાનં સાધકં વૈદ્યં ધર્મશીલં ચ રાક્ષસ। જ્ઞાતયોઽપ્યવમન્યન્તે શૂરં પરિભવન્તિ ચ
મુખ્ય, કાબેલ, વૈદ્ય કે ધર્મનિષ્ઠ—even brave—કોઈ પણ હોય, હે રાક્ષસ, કુટુંબજનો એવા શૂરવીરને પણ અવગણે છે અને અપમાન કરે છે.
નિત્યમન્યોન્યસંહૃષ્ટા વ્યસનેષ્વાતતાયિનઃ। પ્રચ્છન્નહૃદયા ઘોરા જ્ઞાતયસ્તુ ભયાવહાઃ
કુટુંબજનો હંમેશાં એકબીજાની મુશ્કેલીમાં આનંદ મેળવે છે, દુશ્મન જેવા છે, દિલમાં છુપાયેલા અને ભયાનક છે—કુટુંબજનો ખરેખર ભયનું કારણ છે.
શ્રૂયન્તે હસ્તિભિર્ગીતાઃ શ્લોકાઃ પદ્મવને પુરા। પાશહસ્તાન્ નરાન્ દૃષ્ટ્વા શૃણુષ્વ ગદતો મમ
કદીકાળે કમળવનમાં હાથીઓએ ગાયેલાં શ્લોકો સાંભળવામાં આવે છે; બંધાયેલા માણસોને જોઈને, એ શબ્દો હું હવે તને સંભળાવું છું.