યાવન્ન ગૃહ્ણન્તિ શિરાંસિ બાણા રામેરિતા રાક્ષસપુંગવાનામ્। વજ્રોપમા વાયુસમાનવેગાઃ પ્રદીયતાં દાશરથાય મૈથિલી
જ્યારે સુધી પવન જેવી ઝડપી અને વીજળી જેવી કઠોર રામના તીરો રાક્ષસવીરોના માથાં પકડી નથી લેતા, ત્યાં સુધી માઇથિલી દશરથપુત્રને આપી દેવી જોઈએ.
ન કુમ્ભકર્ણેન્દ્રજિતૌ ચ રાજં- સ્તથા મહાપાર્શ્વમહોદરૌ વા। નિકુમ્ભકુમ્ભૌ ચ તથાતિકાયઃ સ્થાતું સમર્થા યુધિ રાઘવસ્ય
કુંભકર્ણ કે ઇન્દ્રજિત, મહાપાર્શ્વ કે મહોદર, નિકુંભ, કુંભ કે અતિકાય—આપણા કોઈ પણ યોદ્ધા રાઘવ સામે યુદ્ધમાં ટકી શકતા નથી, હે રાજા.
જીવંસ્તુ રામસ્ય ન મોક્ષ્યસે ત્વં ગુપ્તઃ સવિત્રાપ્યથવા મરુદ્ભિઃ। ન વાસવસ્યાઙ્કગતો ન મૃત્યો- ર્નભો ન પાતાલમનુપ્રવિષ્ટઃ
તને જો જીવવું હોય તો પણ, તું રામથી બચી શકતો નથી—ભલે તને સવિતા કે મરુતો રક્ષે, કે તું ઈન્દ્ર, મૃત્યુ, આકાશ કે પાતાળમાં છુપાઈ જા.
નિશમ્ય વાક્યં તુ વિભીષણસ્ય તતઃ પ્રહસ્તો વચનં બભાષે। ન નો ભયં વિદ્મ ન દૈવતેભ્યો ન દાનવેભ્યોઽપ્યથવા કદાચિત્
વિભીષણના વચનો સાંભળીને, પછી પ્રહસ્તે કહ્યું: 'અમે ક્યારેય દેવો કે દાનવો પાસેથી, ક્યારેય કોઈ ભય જાણ્યું નથી.'
ન યક્ષગન્ધર્વમહોરગેભ્યો ભયં ન સંખ્યે પતગોરગેભ્યઃ। કથં નુ રામાદ્ ભવિતા ભયં નો નરેન્દ્રપુત્રાત્ સમરે કદાચિત્
અમે યક્ષ, ગંધર્વ, મહાનાગ કે યુદ્ધમાં પંખી-સર્પોથી પણ ડરતા નથી; તો પછી રામથી, મનુષ્યરાજપુત્રથી, યુદ્ધમાં ક્યારેય કેમ ડરવું?
પ્રહસ્તવાક્યં ત્વહિતં નિશમ્ય વિભીષણો રાજહિતાનુકાઙ્ક્ષી। તતો મહાર્થં વચનં બભાષે ધર્માર્થકામેષુ નિવિષ્ટબુદ્ધિઃ
પ્રહસ્તના અહિતકારક વચનો સાંભળીને, રાજાના હિતની ઈચ્છા ધરાવતા વિભીષણે, ધર્મ, અર્થ અને કામમાં સ્થિર મનથી, પછી મહત્ત્વપૂર્ણ વચન કહ્યાં.
પ્રહસ્ત રાજા ચ મહોદરશ્ચ ત્વં કુમ્ભકર્ણશ્ચ યથાર્થજાતમ્। બ્રવીત રામં પ્રતિ તન્ન શક્યં યથા ગતિઃ સ્વર્ગમધર્મબુદ્ધેઃ
પ્રહસ્ત, મહોદર, તું અને કુંભકર્ણ—તમારા રામ વિશેના શબ્દો શક્ય નથી; જેમ અધર્મમાં મન લગાવનારનું ભાગ્ય એવું જ હોય છે કે તે સ્વર્ગમાંથી પડી જાય છે.
વધસ્તુ રામસ્ય મયા ત્વયા ચ પ્રહસ્ત સર્વૈરપિ રાક્ષસૈર્વા। કથં ભવેદર્થવિશારદસ્ય મહાર્ણવં તર્તુમિવાપ્લવસ્ય
રામને મારી નાખવું—તું, હું, પ્રહસ્ત કે બધા રાક્ષસો મળીને—કેવી રીતે શક્ય બને? જેમ કોઈ કુશળ તરવૈયો મહાસાગર પાર કરી શકે તેમ નથી.
ધર્મપ્રધાનસ્ય મહારથસ્ય ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવસ્ય રાજ્ઞઃ। પુરોઽસ્ય દેવાશ્ચ તથાવિધસ્ય કૃત્યેષુ શક્તસ્ય ભવન્તિ મૂઢાઃ
ધર્મમાં સ્થિર, મહાન રથસ્વાર, ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજા સામે તો દેવતાઓ પણ ઊભા રહે છે; આવા કાર્યોમાં નિષ્ણાત એવા રાજાને વિરોધ કરનાર મૂર્ખ જ છે.
તીક્ષ્ણા ન તાવત્ તવ કઙ્કપત્રા દુરાસદા રાઘવવિપ્રમુક્તાઃ। ભિત્ત્વા શરીરં પ્રવિશન્તિ બાણાઃ પ્રહસ્ત તેનૈવ વિકત્થસે ત્વમ્
પૃહસ્ત, તારા તીખા કંકપંખી બાણો રાઘવ સામે એટલા ભયાનક નથી; એ બાણો શરીર ભેદી અંદર પ્રવેશે છે—પણ તું તો એમ જ ગર્વ કરે છે.
ન રાવણો નાતિબલસ્ત્રિશીર્ષો ન કુમ્ભકર્ણસ્ય સુતો નિકુમ્ભઃ। ન ચેન્દ્રજિદ્ દાશરથિં પ્રવોઢું ત્વં વા રણે શક્રસમં સમર્થઃ
રાવણ, અત્યંત બળવાન ત્રિશિરા, કુંભકર્ણનો પુત્ર નિકુંભ, ઇન્દ્રજિત કે તું પણ—even જો તું ઇન્દ્ર જેટલો બળવાન હોત તો પણ—યુદ્ધમાં દશરથપુત્રને હરાવી શકતા નથી.
દેવાન્તકો વાપિ નરાન્તકો વા તથાતિકાયોઽતિરથો મહાત્મા। અકમ્પનશ્ચાદ્રિસમાનસારઃ સ્થાતું ન શક્તા યુધિ રાઘવસ્ય
દેવાંતક, નરાંતક, મહાન રથસ્વાર અતિકાય કે પર્વત સમાન બળ ધરાવતો અકંપન—even એ લોકો પણ યુદ્ધમાં રાઘવ સામે ઊભા રહી શકતા નથી.
અયં ચ રાજા વ્યસનાભિભૂતો મિત્રૈરમિત્રપ્રતિમૈર્ભવદ્ભિઃ। અન્વાસ્યતે રાક્ષસનાશનાર્થે તીક્ષ્ણઃ પ્રકૃત્યા હ્યસમીક્ષકારી
આ રાજા દુઃખથી ઘેરાયેલો છે અને તમે બધા, મિત્ર હોવા છતાં શત્રુ સમાન છો, રાક્ષસોનો વિનાશ કરવા પાછળ લાગ્યા છો; તે સ્વભાવથી કઠોર અને વિચારી વિના કાર્ય કરે છે.
અનન્તભોગેન સહસ્રમૂર્ધ્ના નાગેન ભીમેન મહાબલેન। બલાત્ પરિક્ષિપ્તમિમં ભવન્તો રાજાનમુત્ક્ષિપ્ય વિમોચયન્તુ
અનંત ફણીઓ અને હજાર માથાવાળો ભયાનક મહાબળવાન સાપ જેવું દુઃખ રાજાને ઘેરી વળ્યું છે; હવે તમે બધા મળીને તેને તેની પકડમાંથી જોરથી મુક્ત કરો.
યાવદ્ધિ કેશગ્રહણાત્ સુહૃદ્ભિઃ સમેત્ય સર્વૈઃ પરિપૂર્ણકામૈઃ। નિગૃહ્ય રાજા પરિરક્ષિતવ્યો ભૂતૈર્યથા ભીમબલૈર્ગૃહીતઃ
જ્યારે સુધી બધા મિત્રો, પોતાની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરીને, એકઠા થઈને રાજાના વાળ પકડીને તેને બાંધે, એ પહેલાં જ રાજાની રક્ષા કરવી જોઈએ—જેમ ભયાનક બળ ધરાવતા પ્રાણીઓ પકડાયેલા માણસની રક્ષા કરે છે.
સુવારિણા રાઘવસાગરેણ પ્રચ્છાદ્યમાનસ્તરસા ભવદ્ભિઃ। યુક્તસ્ત્વયં તારયિતું સમેત્ય કાકુત્સ્થપાતાલમુખે પતન્ સઃ
રાઘવની સેના સમુદ્ર જેવો છે અને તે ઝડપથી રાજાને ઢાંકી રહી છે; તમે બધા મળીને તેને બચાવવો જોઈએ, કેમ કે તે કાકુત્સ્થના પાતાળના મોઢામાં પડી રહ્યો છે.
ઇદં પુરસ્યાસ્ય સરાક્ષસસ્ય રાજ્ઞશ્ચ પથ્યં સસુહૃજ્જનસ્ય। સમ્યગ્ઘિ વાક્યં સ્વમતં બ્રવીમિ નરેન્દ્રપુત્રાય દદાતુ મૈથિલીમ્
આ રાક્ષસોની નગરી, રાજા અને તેના મિત્રો માટે સાચો માર્ગ તો એ જ છે; હું સાચું કહું છું—મૈથિલીને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજકુમારને આપી દેવી જોઈએ.
પરસ્ય વીર્યં સ્વબલં ચ બુદ્ધ્વા સ્થાનં ક્ષયં ચૈવ તથૈવ વૃદ્ધિમ્। તથા સ્વપક્ષેઽપ્યનુમૃશ્ય બુદ્ધ્યા વદેત્ ક્ષમં સ્વામિહિતં સ મન્ત્રી
મંત્રીએ શત્રુની શક્તિ અને પોતાનું બળ, સ્થાન, ક્ષય અને વૃદ્ધિ—આ બધું બુદ્ધિપૂર્વક વિચારીને, પછી પોતાના પક્ષનું પણ ધ્યાન રાખીને, જે યોગ્ય અને સ્વામીના હિતનું હોય એ જ વાત કહેવી જોઈએ.
thumb|પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો પંદરમો સર્ગ સાંભળો.
બૃહસ્પતેસ્તુલ્યમતેર્વચસ્ત- ન્નિશમ્ય યત્નેન વિભીષણસ્ય। તતો મહાત્મા વચનં બભાષે તત્રેન્દ્રજિન્નૈર્ઋતયૂથમુખ્યઃ
વિભીષણના બૃહસ્પતિ સમાન બુદ્ધિભર્યા વચનો ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યા પછી, ત્યાં મહાત્મા ઇન્દ્રજિત, રાક્ષસ સેનાના મુખ્ય, એ વચન બોલ્યા.
કિં નામ તે તાત કનિષ્ઠ વાક્ય- મનર્થકં વૈ બહુભીતવચ્ચ। અસ્મિન્ કુલે યોઽપિ ભવેન્ન જાતઃ સોઽપીદૃશં નૈવ વદેન્ન કુર્યાત્
શા માટે, નાના ભાઈ, તું આવા નિષ્ફળ અને ડરાવનારા શબ્દો બોલે છે? આ કુળમાં જન્મેલો—even જો હજુ નાનો હોય—એવો પણ આવા શબ્દો બોલે કે કરે નહીં.
સત્ત્વેન વીર્યેણ પરાક્રમેણ ધૈર્યેણ શૌર્યેણ ચ તેજસા ચ। એકઃ કુલેઽસ્મિન્ પુરુષો વિમુક્તો વિભીષણસ્તાત કનિષ્ઠ એષઃ
સત્તા, બળ, પરાક્રમ, ધૈર્ય, શૌર્ય અને તેજથી—આ કુળમાં એક જ પુરુષ વળગી રહ્યો નથી, અને એ તું જ છે, નાના ભાઈ વિભીષણ.
કિં નામ તૌ માનુષરાજપુત્રા- વસ્માકમેકેન હિ રાક્ષસેન। સુપ્રાકૃતેનાપિ નિહન્તુમેતૌ શક્યૌ કુતો ભીષયસે સ્મ ભીરો
એ માનવ રાજાના બે પુત્રોને—even એક સામાન્ય શક્તિ ધરાવતો રાક્ષસ પણ—મારી શકે તેમ નથી, એવું કહીને તું અમને કેમ ડરાવે છે?
ત્રિલોકનાથો નનુ દેવરાજઃ શક્રો મયા ભૂમિતલે નિવિષ્ટઃ। ભયાર્પિતાશ્ચાપિ દિશઃ પ્રપન્નાઃ સર્વે તદા દેવગણાઃ સમગ્રાઃ
ત્રણ લોકનો સ્વામી દેવરાજ ઇન્દ્ર—કે જેને મેં પૃથ્વી પર જીત્યો હતો—ત્યારે બધા દેવતાઓ ડરેને દિશાઓમાં છૂટી ગયા હતા, એ તું ભૂલી ગયો?
ઐરાવતો નિઃસ્વનમુન્નદન્ સ નિપાતિતો ભૂમિતલે મયા તુ। વિકૃષ્ય દન્તૌ તુ મયા પ્રસહ્ય વિત્રાસિતા દેવગણાઃ સમગ્રાઃ
હું એ હતો જેણે ગર્જન કરતા ઐરાવતને જમીન પર પાડી દીધો હતો; પછી મેં તેની દાંત બળજબરીથી ખેંચી કાઢી, અને બધા દેવતાઓને ભયભીત કરી દીધા હતા.
સોઽહં સુરાણામપિ દર્પહન્તા દૈત્યોત્તમાનામપિ શોકકર્તા। કથં નરેન્દ્રાત્મજયોર્ન શક્તો મનુષ્યયોઃ પ્રાકૃતયોઃ સુવીર્યઃ
હું દેવતાઓનો અહંકાર તોડી નાખું છું અને દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકોને દુઃખ આપું છું; તો પછી હું, એટલો શક્તિશાળી હોવા છતાં, મનુષ્ય રાજાના બે પુત્રોને, સામાન્ય મનુષ્યોને, કેમ હરાવી શકતો નથી?
અથેન્દ્રકલ્પસ્ય દુરાસદસ્ય મહૌજસસ્તદ્ વચનં નિશમ્ય। તતો મહાર્થં વચનં બભાષે વિભીષણઃ શસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠઃ
પછી, ઇન્દ્ર જેવો, નજીક જવા અઘરો અને મહાન તેજવાળો ઇન્દ્રજિતનાં આ શબ્દો સાંભળી, શસ્ત્રધારીમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિભીષણે મહત્વપૂર્ણ વાત કહી.
ન તાત મન્ત્રે તવ નિશ્ચયોઽસ્તિ બાલસ્ત્વમદ્યાપ્યવિપક્વબુદ્ધિઃ। તસ્માત્ ત્વયાપ્યાત્મવિનાશનાય વચોઽર્થહીનં બહુ વિપ્રલપ્તમ્
પુત્ર, તારી સલાહમાં કોઈ સ્થિરતા નથી; તું હજી બાળક છે, તારી બુદ્ધિ હજુ પક્વ નથી. એટલે, તું અર્થહીન અને પોતાને વિનાશ તરફ લઈ જતી ઘણી બધી વાતો કરી છે.
પુત્રપ્રવાદેન તુ રાવણસ્ય ત્વમિન્દ્રજિન્મિત્રમુખોઽસિ શત્રુઃ। યસ્યેદૃશં રાઘવતો વિનાશં નિશમ્ય મોહાદનુમન્યસે ત્વમ્
રાવણપુત્ર તરીકે બોલીને, હે ઇન્દ્રજિત, તું મિત્ર જેવા દેખાતો દુશ્મન બની ગયો છે; કારણ કે તું મોહમાં આવીને રાઘવના વિનાશને સાંભળી પણ તેને મંજૂરી આપે છે.
ત્વમેવ વધ્યશ્ચ સુદુર્મતિશ્ચ સ ચાપિ વધ્યો ય ઇહાનયત્ ત્વામ્। બાલં દૃઢં સાહસિકં ચ યોઽદ્ય પ્રાવેશયન્મન્ત્રકૃતાં સમીપમ્
તું જ મારવા યોગ્ય છે અને તારી બુદ્ધિ અત્યંત દુષ્ટ છે; અને એ પણ દંડને લાયક છે, જેણે તને—આ બાળક, હઠી અને બેધડકને—આજેય સલાહકારોની વચ્ચે લઈ આવ્યો.