લબ્ધકામસ્ય તે પશ્ચાદાગમિષ્યતિ કિં ભયમ્। પ્રાપ્તમપ્રાપ્તકાલં વા સર્વં પ્રતિવિધાસ્યસે
જ્યારે તારો ઇચ્છિત ભોગ મળી જાય, પછી તને શું ભય રહેશે? સમયસર કે અસામયિક જે પણ આવે, તું બધું સંભાળી લઈશ.
કુમ્ભકર્ણઃ સહાસ્માભિરિન્દ્રજિચ્ચ મહાબલઃ। પ્રતિષેધયિતું શક્તૌ સવજ્રમપિ વજ્રિણમ્
કુંભકર્ણ, અમે અને મહાબલી ઇન્દ્રજિત મળીને, વજ્રધારી ઇન્દ્રને પણ રોકી શકીએ છીએ.
ઉપપ્રદાનં સાન્ત્વં વા ભેદં વા કુશલૈઃ કૃતમ્। સમતિક્રમ્ય દણ્ડેન સિદ્ધિમર્થેષુ રોચયે
દાન, મીઠાસ કે ફૂટ પાડવાના બધા ઉપાયો અજમાવી લીધા પછી, હવે હું ધંડ વડે જ સફળતા મેળવવાનું પસંદ કરું છું.
ઇહ પ્રાપ્તાન્ વયં સર્વાઞ્છત્રૂંસ્તવ મહાબલ। વશે શસ્ત્રપ્રતાપેન કરિષ્યામો ન સંશયઃ
હે મહાબલી, અહીં આવેલા બધા તારા દુશ્મનોને, અમે અમારા શસ્ત્રબળથી વશ કરી લઈશું—આમાં કોઈ શંકા નથી.
એવમુક્તસ્તદા રાજા મહાપાર્શ્વેન રાવણઃ। તસ્ય સમ્પૂજયન્ વાક્યમિદં વચનમબ્રવીત્
આ રીતે મહાપાર્શ્વે કહ્યું ત્યારે રાજા રાવણે તેના વચનનું સન્માન કરીને આ જવાબ આપ્યો.
મહાપાર્શ્વ નિબોધ ત્વં રહસ્યં કિંચિદાત્મનઃ। ચિરવૃત્તં તદાખ્યાસ્યે યદવાપ્તં પુરા મયા
હે મહાપાર્શ્વ, હવે હું તને મારી એક જૂની, ગુપ્ત વાત કહું છું, જે ક્યારેક મારી સાથે બની હતી.
પિતામહસ્ય ભવનં ગચ્છન્તીં પુઞ્જિકસ્થલામ્। ચઞ્ચૂર્યમાણામદ્રાક્ષમાકાશેઽગ્નિશિખામિવ
એક વખત મેં પિતામહ બ્રહ્માના મહેલ તરફ જતી પુંજિકસ્થલાને જોયી હતી, જે આકાશમાં અગ્નિશિખા જેવી તેજસ્વી અને પાંખો ફફડાવતી હતી.
સા પ્રસહ્ય મયા ભુક્તા કૃતા વિવસના તતઃ। સ્વયમ્ભૂભવનં પ્રાપ્તા લોલિતા નલિની યથા
હું એના પર બળપૂર્વક તૂટી પડ્યો અને એને વસ્ત્રહીન કરી દીધા; પછી એ કમળની જેમ ડોલતી સ્વયંભૂના મહેલે પહોંચી.
અદ્યપ્રભૃતિ યામન્યાં બલાન્નારીં ગમિષ્યસિ। તદા તે શતધા મૂર્ધા ફલિષ્યતિ ન સંશયઃ
આજેથી જો તું બળજબરીથી બીજી કોઈ સ્ત્રી પાસે જશે, તો તારો માથું નિશ્ચિત રૂપે સો ટુકડામાં વિખૂટી જશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ઇત્યહં તસ્ય શાપસ્ય ભીતઃ પ્રસભમેવ તામ્। નારોહયે બલાત્ સીતાં વૈદેહીં શયને શુભે
આ શાપના ડરથી મેં ક્યારેય બળજબરીથી વૈદેહી સીતાજીને મારા શયન પર ચઢાડી નથી.
સાગરસ્યેવ મે વેગો મારુતસ્યેવ મે ગતિઃ। નૈતદ્ દાશરથિર્વેદ હ્યાસાદયતિ તેન મામ્
મારી ઝડપ સાગર જેવી છે, મારી ગતિ પવન જેવી છે; દશરથપુત્રને આ ખબર નથી, એ મને પકડી પણ શકતો નથી.
કો હિ સિંહમિવાસીનં સુપ્તં ગિરિગુહાશયે। ક્રુદ્ધં મૃત્યુમિવાસીનં પ્રબોધયિતુમિચ્છતિ
કોણ છે જે પહાડની ગુફામાં સૂતા સિંહને જગાડવા ઇચ્છે, કે ક્રોધિત મૃત્યુને બેસાડીને જગાડવા જાય?
ન મત્તો નિર્ગતાન્ બાણાન્ દ્વિજિહ્વાન્ પન્નગાનિવ। રામઃ પશ્યતિ સંગ્રામે તેન મામભિગચ્છતિ
યુદ્ધમાં મારા તીરો, જેમ દ્વિજીહ્વા ઝેરી સાપ હોય તેમ, રામને દેખાતા નથી; એટલે એ મારી સામે આવી રહ્યો છે.
ક્ષિપ્રં વજ્રસમૈર્બાણૈઃ શતધા કાર્મુકચ્યુતૈઃ। રામમાદીપયિષ્યામિ ઉલ્કાભિરિવ કુઞ્જરમ્
હું જલ્દી જ વીજળી જેવી કઠોર તીરો, મારા ધનુષ્યમાંથી છોડીને, રામને એવી રીતે દહોળી નાખીશ, જેમ ઉલ્કાઓ હાથીને સળગાવે છે.
તચ્ચાસ્ય બલમાદાસ્યે બલેન મહતા વૃતઃ। ઉદિતઃ સવિતા કાલે નક્ષત્રાણાં પ્રભામિવ
મારે મહાન બળથી ઘેરાઈને, હું એની શક્તિ છીનવી લઈશ, જેમ ઉગતો સૂર્ય સવારે તારાઓની તેજસ્વિતા હરી લઈ જાય છે.
ન વાસવેનાપિ સહસ્રચક્ષુષા યુધાસ્મિ શક્યો વરુણેન વા પુનઃ। મયા ત્વિયં બાહુબલેન નિર્જિતા પુરા પુરી વૈશ્રવણેન પાલિતા
યુદ્ધમાં મને ન તો સહસ્ત્રનેત્ર ઈન્દ્ર, કે વરુણ પણ જીતવા શકતા નથી; આ નગરી, જે ક્યારેક વૈશ્વરણે શાસિત હતી, તેને પણ મેં મારા બાહુબળથી જીતેલી છે.
thumb|ચતુર્દશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુર્દશઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકી રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ચૌદમો સર્ગ સાંભળો.
નિશાચરેન્દ્રસ્ય નિશમ્ય વાક્યં સ કુમ્ભકર્ણસ્ય ચ ગર્જિતાનિ। વિભીષણો રાક્ષસરાજમુખ્ય- મુવાચ વાક્યં હિતમર્થયુક્તમ્
નિશાચરોના રાજાના વચન અને કુંભકર્ણના ગર્જના સાંભળીને, રાક્ષસોમાં મુખ્ય એવા વિભીષણે રાજાને હિતકારક અને અર્થસભર વચન કહ્યાં.
વૃતો હિ બાહ્વન્તરભોગરાશિ- શ્ચિન્તાવિષઃ સુસ્મિતતીક્ષ્ણદંષ્ટ્રઃ। પઞ્ચાઙ્ગુલીપઞ્ચશિરોઽતિકાયઃ સીતામહાહિસ્તવ કેન રાજન્
બાહુઓના વળાંકોમાં ઘેરાયેલો, ચિંતાના ઝેરથી ભરેલો, હળવી સ્મિત સાથે તીક્ષ્ણ દાંતવાળો, પાંચ આંગળી અને પાંચ માથાવાળો, વિશાળ કાયાવાળો—હે રાજા, તારી મહાસર્પ સીતાજી કોના કબજામાં છે?
યાવન્ન લઙ્કાં સમભિદ્રવન્તિ બલીમુખાઃ પર્વતકૂટમાત્રાઃ। દંષ્ટ્રાયુધાશ્ચૈવ નખાયુધાશ્ચ પ્રદીયતાં દાશરથાય મૈથિલી
જ્યારે સુધી પર્વત સમાન દેહ ધરાવતાં, દાંત અને નખ જેવા શસ્ત્રોથી સજ્જ, યુદ્ધવીરો લંકા પર ચઢી આવ્યા નથી, ત્યાં સુધી માઇથિલી દશરથપુત્રને આપી દેવી જોઈએ.
યાવન્ન ગૃહ્ણન્તિ શિરાંસિ બાણા રામેરિતા રાક્ષસપુંગવાનામ્। વજ્રોપમા વાયુસમાનવેગાઃ પ્રદીયતાં દાશરથાય મૈથિલી
જ્યારે સુધી પવન જેવી ઝડપી અને વીજળી જેવી કઠોર રામના તીરો રાક્ષસવીરોના માથાં પકડી નથી લેતા, ત્યાં સુધી માઇથિલી દશરથપુત્રને આપી દેવી જોઈએ.
ન કુમ્ભકર્ણેન્દ્રજિતૌ ચ રાજં- સ્તથા મહાપાર્શ્વમહોદરૌ વા। નિકુમ્ભકુમ્ભૌ ચ તથાતિકાયઃ સ્થાતું સમર્થા યુધિ રાઘવસ્ય
કુંભકર્ણ કે ઇન્દ્રજિત, મહાપાર્શ્વ કે મહોદર, નિકુંભ, કુંભ કે અતિકાય—આપણા કોઈ પણ યોદ્ધા રાઘવ સામે યુદ્ધમાં ટકી શકતા નથી, હે રાજા.
જીવંસ્તુ રામસ્ય ન મોક્ષ્યસે ત્વં ગુપ્તઃ સવિત્રાપ્યથવા મરુદ્ભિઃ। ન વાસવસ્યાઙ્કગતો ન મૃત્યો- ર્નભો ન પાતાલમનુપ્રવિષ્ટઃ
તને જો જીવવું હોય તો પણ, તું રામથી બચી શકતો નથી—ભલે તને સવિતા કે મરુતો રક્ષે, કે તું ઈન્દ્ર, મૃત્યુ, આકાશ કે પાતાળમાં છુપાઈ જા.
નિશમ્ય વાક્યં તુ વિભીષણસ્ય તતઃ પ્રહસ્તો વચનં બભાષે। ન નો ભયં વિદ્મ ન દૈવતેભ્યો ન દાનવેભ્યોઽપ્યથવા કદાચિત્
વિભીષણના વચનો સાંભળીને, પછી પ્રહસ્તે કહ્યું: 'અમે ક્યારેય દેવો કે દાનવો પાસેથી, ક્યારેય કોઈ ભય જાણ્યું નથી.'
ન યક્ષગન્ધર્વમહોરગેભ્યો ભયં ન સંખ્યે પતગોરગેભ્યઃ। કથં નુ રામાદ્ ભવિતા ભયં નો નરેન્દ્રપુત્રાત્ સમરે કદાચિત્
અમે યક્ષ, ગંધર્વ, મહાનાગ કે યુદ્ધમાં પંખી-સર્પોથી પણ ડરતા નથી; તો પછી રામથી, મનુષ્યરાજપુત્રથી, યુદ્ધમાં ક્યારેય કેમ ડરવું?
પ્રહસ્તવાક્યં ત્વહિતં નિશમ્ય વિભીષણો રાજહિતાનુકાઙ્ક્ષી। તતો મહાર્થં વચનં બભાષે ધર્માર્થકામેષુ નિવિષ્ટબુદ્ધિઃ
પ્રહસ્તના અહિતકારક વચનો સાંભળીને, રાજાના હિતની ઈચ્છા ધરાવતા વિભીષણે, ધર્મ, અર્થ અને કામમાં સ્થિર મનથી, પછી મહત્ત્વપૂર્ણ વચન કહ્યાં.
પ્રહસ્ત રાજા ચ મહોદરશ્ચ ત્વં કુમ્ભકર્ણશ્ચ યથાર્થજાતમ્। બ્રવીત રામં પ્રતિ તન્ન શક્યં યથા ગતિઃ સ્વર્ગમધર્મબુદ્ધેઃ
પ્રહસ્ત, મહોદર, તું અને કુંભકર્ણ—તમારા રામ વિશેના શબ્દો શક્ય નથી; જેમ અધર્મમાં મન લગાવનારનું ભાગ્ય એવું જ હોય છે કે તે સ્વર્ગમાંથી પડી જાય છે.
વધસ્તુ રામસ્ય મયા ત્વયા ચ પ્રહસ્ત સર્વૈરપિ રાક્ષસૈર્વા। કથં ભવેદર્થવિશારદસ્ય મહાર્ણવં તર્તુમિવાપ્લવસ્ય
રામને મારી નાખવું—તું, હું, પ્રહસ્ત કે બધા રાક્ષસો મળીને—કેવી રીતે શક્ય બને? જેમ કોઈ કુશળ તરવૈયો મહાસાગર પાર કરી શકે તેમ નથી.
ધર્મપ્રધાનસ્ય મહારથસ્ય ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવસ્ય રાજ્ઞઃ। પુરોઽસ્ય દેવાશ્ચ તથાવિધસ્ય કૃત્યેષુ શક્તસ્ય ભવન્તિ મૂઢાઃ
ધર્મમાં સ્થિર, મહાન રથસ્વાર, ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજા સામે તો દેવતાઓ પણ ઊભા રહે છે; આવા કાર્યોમાં નિષ્ણાત એવા રાજાને વિરોધ કરનાર મૂર્ખ જ છે.
તીક્ષ્ણા ન તાવત્ તવ કઙ્કપત્રા દુરાસદા રાઘવવિપ્રમુક્તાઃ। ભિત્ત્વા શરીરં પ્રવિશન્તિ બાણાઃ પ્રહસ્ત તેનૈવ વિકત્થસે ત્વમ્
પૃહસ્ત, તારા તીખા કંકપંખી બાણો રાઘવ સામે એટલા ભયાનક નથી; એ બાણો શરીર ભેદી અંદર પ્રવેશે છે—પણ તું તો એમ જ ગર્વ કરે છે.