મન્ત્રમૂલં ચ વિજયં પ્રવદન્તિ મનસ્વિનઃ। તસ્માદ્ વૈ રોચયે મન્ત્રં રામં પ્રતિ મહાબલાઃ
વિજયનું મૂળ સલાહમાં છે એમ બુદ્ધિશાળી લોકો કહે છે. એટલે, મહાબલીવો, રામ વિશે વિચાર-વિમર્શ કરવો મને યોગ્ય લાગે છે.
મન્ત્રસ્ત્રિભિર્હિ સંયુક્તઃ સમર્થૈર્મન્ત્રનિર્ણયે। મિત્રૈર્વાપિ સમાનાર્થૈર્બાન્ધવૈરપિ વાધિકૈઃ
યોજનાની સમજમાં કુશળ એવા ત્રણ મિત્રો, સગાં કે વિરોધીઓ સાથે મળીને જે સલાહ થાય છે—
સહિતો મન્ત્રયિત્વા યઃ કર્મારમ્ભાન્ પ્રવર્તયેત્। દૈવે ચ કુરુતે યત્નં તમાહુઃ પુરુષોત્તમમ્
જે વ્યક્તિઓ સાથે મળીને વિચાર કરે છે, પછી કામ શરૂ કરે છે અને ભાગ્યમાં પણ પુરુષાર્થ કરે છે, તેને શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય કહેવામાં આવે છે.
એકોઽર્થં વિમૃશેદેકો ધર્મે પ્રકુરુતે મનઃ। એકઃ કાર્યાણિ કુરુતે તમાહુર્મધ્યમં નરમ્
જે એકલો જ વિચાર કરે છે, એકલો જ ધર્મમાં મન લગાવે છે, કે એકલો જ કામ કરે છે, તેને મધ્યમ મનુષ્ય કહેવાય છે.
ગુણદોષૌ ન નિશ્ચિત્ય ત્યક્ત્વા દૈવવ્યપાશ્રયમ્। કરિષ્યામીતિ યઃ કાર્યમુપેક્ષેત્ સ નરાધમઃ
જે ગુણ-દોષ વિચાર્યા વિના, ભાગ્યનો આધાર છોડીને, 'હું કરીશ' એમ કહીને કામને અવગણે છે, તે નરાધમ કહેવાય છે.
યથેમે પુરુષા નિત્યમુત્તમાધમમધ્યમાઃ। એવં મન્ત્રોઽપિ વિજ્ઞેય ઉત્તમાધમમધ્યમઃ
જેમ મનુષ્યો હંમેશા શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નિકૃષ્ટ હોય છે, તેમ સલાહ પણ શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નિકૃષ્ટ હોય છે એ રીતે સમજવી જોઈએ.
ઐકમત્યમુપાગમ્ય શાસ્ત્રદૃષ્ટેન ચક્ષુષા। મન્ત્રિણો યત્ર નિરતાસ્તમાહુર્મન્ત્રમુત્તમમ્
જ્યારે એકમતિથી, શાસ્ત્રદૃષ્ટિથી અને સલાહકારો સંપૂર્ણ નિષ્ઠાથી વિચાર કરે છે, ત્યારે એ સલાહ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.
બહ્વીરપિ મતીર્ગત્વા મન્ત્રિણામર્થનિર્ણયઃ। પુનર્યત્રૈકતાં પ્રાપ્તઃ સ મન્ત્રો મધ્યમઃ સ્મૃતઃ
જ્યારે સલાહકારોમાં ઘણી મતભેદો બાદ પણ અંતે એકમતિ થાય છે, ત્યારે એ સલાહ મધ્યમ કહેવાય છે.
અન્યોન્યમતિમાસ્થાય યત્ર સમ્પ્રતિભાષ્યતે। ન ચૈકમત્યે શ્રેયોઽસ્તિ મન્ત્રઃ સોઽધમ ઉચ્યતે
જ્યાં એકબીજાના મત પર આધાર રાખીને વિવાદ થાય છે અને એકમતિથી કોઈ હિત નથી થતું, એ સલાહ નિકૃષ્ટ કહેવાય છે.
તસ્માત્ સુમન્ત્રિતં સાધુ ભવન્તો મતિસત્તમાઃ। કાર્યં સમ્પ્રતિપદ્યન્તમેતત્ કૃત્યં મતં મમ
માટે, શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિવાળા સૌ સારી રીતે વિચાર કરો અને યોગ્ય કાર્ય નક્કી કરો—આજ મારી મંતવ્ય છે.
વાનરાણાં હિ ધીરાણાં સહસ્રૈઃ પરિવારિતઃ। રામોઽભ્યેતિ પુરીં લઙ્કામસ્માકમુપરોધકઃ
કારણ કે, હજારો બુદ્ધિશાળી વાનરો સાથે રામ લંકા શહેર તરફ આવી રહ્યો છે, જે આપણાં માટે ખતરો છે.
તરિષ્યતિ ચ સુવ્યક્તં રાઘવઃ સાગરં સુખમ્। તરસા યુક્તરૂપેણ સાનુજઃ સબલાનુગઃ
નિશ્ચિતપણે રાઘવ પોતાના ભાઈ અને સેના સાથે ઝડપથી અને સરળતાથી સમુદ્ર પાર કરી જશે.
સમુદ્રમુચ્છોષયતિ વીર્યેણાન્યત્કરોતિ વા। તસ્મિન્નેવંવિધે કાર્યે વિરુદ્ધે વાનરૈઃ સહ। હિતં પુરે ચ સૈન્યે ચ સર્વં સમ્મન્ત્ર્યતાં મમ
તે પોતાની શક્તિથી સમુદ્ર સુકવી શકે છે કે બીજું કંઈક કરી શકે છે; આવા સમયે, વાનરોના વિરોધમાં, શહેર અને સેના માટે જે હિતકારી હોય તે બધું મારી સાથે વિચારવું જોઈએ.
thumb|સપ્તમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે સપ્તમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે સાતમો સર્ગ સાંભળો.
ઇત્યુક્તા રાક્ષસેન્દ્રેણ રાક્ષસાસ્તે મહાબલાઃ। ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે રાવણં રાક્ષસેશ્વરમ્
રાક્ષસોના રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે, મહાબલી રાક્ષસોએ હાથ જોડીને રાક્ષસોના રાજા રાવણને કહ્યું.
દ્વિષત્પક્ષમવિજ્ઞાય નીતિબાહ્યાસ્ત્વબુદ્ધયઃ। રાજન્ પરિઘશક્ત્યૃષ્ટિશૂલપટ્ટિશકુન્તલમ્
શત્રુની શક્તિ જાણ્યા વિના અને નીતિ વિના, હે રાજા, અમારી પાસે પરઘા, ભાલા, બાણ, ત્રિશૂળ અને ગોપાંગણ છે.
સુમહન્નો બલં કસ્માદ્ વિષાદં ભજતે ભવાન્। ત્વયા ભોગવતીં ગત્વા નિર્જિતાઃ પન્નગા યુધિ
તમારી પાસે એટલું મોટું સેના છે છતાં પણ આપ શા માટે હતાશ થાઓ છો? તમે ભોગવતીમાં જઈને યુદ્ધમાં સાપોને જીત્યા હતા.
કૈલાસશિખરાવાસી યક્ષૈર્બહુભિરાવૃતઃ। સુમહત્કદનં કૃત્વા વશ્યસ્તે ધનદઃ કૃતઃ
કૈલાસના શિખરો પર રહેતા અનેક યક્ષોથી ઘેરાયેલા, તમે મોટું સંહાર કર્યું અને ધનની દેવતાને પણ વશમાં કર્યો.
સ મહેશ્વરસખ્યેન શ્લાઘમાનસ્ત્વયા વિભો। નિર્જિતઃ સમરે રોષાલ્લોકપાલો મહાબલઃ
હે પ્રભુ, તમે મહેશ્વર સાથેની મિત્રતાથી વખાણાયેલા છો અને તમારી ક્રોધભરી શક્તિથી સમર ભૂમિમાં વિશ્વના રક્ષક મહાબળવાન દેવને પણ પરાજય આપ્યો હતો.
વિનિપાત્ય ચ યક્ષૌઘાન્ વિક્ષોભ્ય વિનિગૃહ્ય ચ। ત્વયા કૈલાસશિખરાદ્ વિમાનમિદમાહૃતમ્
તમે અનેક યક્ષોને હરાવી, તેમને કાબૂમાં લઈ, કૈલાસની ચોટી પરથી આ વિમાન લાવ્યું હતું.
દાનવેન્દ્રો મહાબાહો વીર્યોત્સિક્તો દુરાસદઃ। વિગૃહ્ય વશમાનીતઃ કુમ્ભીનસ્યાઃ સુખાવહઃ
દૈત્યોના સ્વામી, શક્તિશાળી અને દુર્લભ એવા મહાબાહુને પણ તમે યુદ્ધમાં જીત્યા અને કુંભીનસીમાં શાંતિ લાવી.
નિર્જિતાસ્તે મહાબાહો નાગા ગત્વા રસાતલમ્। વાસુકિસ્તક્ષકઃ શઙ્ખો જટી ચ વશમાહૃતાઃ
તમે મહાબાહુ બનીને પાતાળમાં જઈ, વાસુકિ, તક્ષક, શંખ અને જટી જેવા મહાન સાપોને પણ પોતાના વશમાં લીધા.
અક્ષયા બલવન્તશ્ચ શૂરા લબ્ધવરાઃ પુનઃ। ત્વયા સંવત્સરં યુદ્ધ્વા સમરે દાનવા વિભો
અક્ષય, બળવાન, શૂરવીર અને વરદાન પ્રાપ્ત દૈત્યો સાથે તમે એક વર્ષ સુધી યુદ્ધ કરીને તેમને પણ પરાજય આપ્યા, હે પ્રભુ.
સ્વબલં સમુપાશ્રિત્ય નીતા વશમરિંદમ। માયાશ્ચાધિગતાસ્તત્ર બહ્વ્યો વૈ રાક્ષસાધિપ
તમે પોતાની શક્તિના આધાર પર તેમને વશમાં લીધા, હે શત્રુવિનાશક, અને ત્યાં, હે રાક્ષસાધિપતિ, અનેક માયાઓ પણ પ્રાપ્ત કરી.
શૂરાશ્ચ બલવન્તશ્ચ વરુણસ્ય સુતા રણે। નિર્જિતાસ્તે મહાભાગ ચતુર્વિધબલાનુગાઃ
યુદ્ધમાં વરુણના શૂરવીર અને બળવાન પુત્રો, ચારેય પ્રકારની સેના સાથે, હે મહાભાગ્યશાળી, તમારી સામે પરાજય પામ્યા.
મૃત્યુદણ્ડમહાગ્રાહં શાલ્મલીદ્રુમમણ્ડિતમ્। કાલપાશમહાવીચિં યમકિંકરપન્નગમ્
તમે યમલોકના મહાસાગરમાં પ્રવેશ કર્યો, જ્યાં શાલમલી વૃક્ષથી શોભિત, મૃત્યુદંડ, કાળપાશ અને યમના સાપો ભય પેદા કરતા હતા.
મહાજ્વરેણ દુર્ધર્ષં યમલોકમહાર્ણવમ્। અવગાહ્ય ત્વયા રાજન્ યમસ્ય બલસાગરમ્
હે રાજા, તમે યમલોકના મહાસાગરમાં ઊંડે ઉતરી ગયા, જ્યાં મહાજ્વરથી દુર્લભ અને યમની શક્તિથી ભરપૂર છે.
જયશ્ચ વિપુલઃ પ્રાપ્તો મૃત્યુશ્ચ પ્રતિષેધિતઃ। સુયુદ્ધેન ચ તે સર્વે લોકસ્તત્ર સુતોષિતાઃ
તમે વિશાળ વિજય મેળવ્યો અને મૃત્યુને દૂર રાખ્યો; તમારી ઉત્તમ યુદ્ધકલા જોઈને ત્યાંના બધા લોકો ખૂબ પ્રસન્ન થયા.
ક્ષત્રિયૈર્બહુભિર્વીરૈઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમૈઃ। આસીદ્ વસુમતી પૂર્ણા મહદ્ભિરિવ પાદપૈઃ
પૃથ્વી ક્યારેક એવા અનેક શૂરવીર ક્ષત્રિયોથી ભરેલી હતી, જે પરાક્રમમાં ઇન્દ્ર સમાન હતા, જેમ પૃથ્વી મહાન વૃક્ષોથી ભરાયેલી હોય.
તેષાં વીર્યગુણોત્સાહૈર્ન સમો રાઘવો રણે। પ્રસહ્ય તે ત્વયા રાજન્ હતાઃ સમરદુર્જયાઃ
શક્તિ, ગુણ અને ઉત્સાહમાં રાઘવ યુદ્ધમાં તેમના સમાન નથી; પણ, હે રાજા, તમે જેઓ યુદ્ધમાં અજેય હતા, તેમને પણ બળપૂર્વક સંહાર્યા.