નિઃસસર્પ મહાઘોરં ભીમઘોષમિવાર્ણવમ્। તસ્ય દાશરથેઃ પાર્શ્વે શૂરાસ્તે કપિકુઞ્જરાઃ
એ મહાભયાનક અને ગર્જનાથી ભરેલી સેના દરિયાની જેમ આગળ વધતી રહી; અને દશરથપુત્ર રામજીની બાજુએ એ વીર વાનરમુખ્યો ઊભા રહ્યા.
તૂર્ણમાપુપ્લુવુઃ સર્વે સદશ્વા ઇવ ચોદિતાઃ। કપિભ્યામુહ્યમાનૌ તૌ શુશુભાતે નરર્ષભૌ
બધા ઝડપથી આગળ કૂદી પડ્યા, જાણે સારા તાલીમવાળા ઘોડા દોડે તેમ; અને એ બે મનુષ્યશ્રેષ્ઠો વાનરોની વચ્ચે તેજસ્વી લાગતા.
મહદ્ભ્યામિવ સંસ્પૃષ્ટૌ ગ્રહાભ્યાં ચન્દ્રભાસ્કરૌ। તતો વાનરરાજેન લક્ષ્મણેન સુપૂજિતઃ
જેમ ગ્રહો ચાંદ્ર અને સૂર્યને સ્પર્શે છે તેમ, આ મહાન પુરુષો દ્વારા સ્પર્શાયેલા રામને, લક્ષ્મણ અને વાનર રાજાએ ખૂબ આદરપૂર્વક સન્માન કર્યો, અને પછી રામ આગળ વધ્યા.
જગામ રામો ધર્માત્મા સસૈન્યો દક્ષિણાં દિશમ્। તમઙ્ગદગતો રામં લક્ષ્મણઃ શુભયા ગિરા
ધર્મપ્રવૃત્ત રામ પોતાની સેના સાથે દક્ષિણ દિશામાં ચાલ્યા; અંગદ સાથે લક્ષ્મણે રામ પાસે જઈને શુભ વચન કહ્યાં.
ઉવાચ પરિપૂર્ણાર્થં પૂર્ણાર્થપ્રતિભાનવાન્। હૃતામવાપ્ય વૈદેહીં ક્ષિપ્રં હત્વા ચ રાવણમ્
લક્ષ્મણે પૂર્ણ અર્થવાળી, સમજદારીભરી વાત કરી: 'તમે રાવણને ઝડપથી સંહારશો અને વૈદેહીને પાછી મેળવો, પછી અયોધ્યામાં પોતાના ધ્યેયને પૂર્ણ કરીને પરત ફરશો.'
સમૃદ્ધાર્થઃ સમૃદ્ધાર્થામયોધ્યાં પ્રતિયાસ્યસિ। મહાન્તિ ચ નિમિત્તાનિ દિવિ ભૂમૌ ચ રાઘવ
'તમારું કાર્ય સિદ્ધ કરીને, તમે સમૃદ્ધ અને સંતોષપૂર્વક અયોધ્યામાં પરત ફરશો; અને હે રાઘવ, આકાશ અને ધરતી પર મોટા શુભ સંકેતો દેખાઈ રહ્યા છે.'
શુભાનિ તવ પશ્યામિ સર્વાણ્યેવાર્થસિદ્ધયે। અનુવાતિ શિવો વાયુઃ સેનાં મૃદુહિતઃ સુખઃ
'હું બધા શુભ ચિન્હો જોઈ રહ્યો છું, જે તમારા કાર્યસિદ્ધિ માટે છે; હળવો અને શુભ પવન સેના પર વહે છે, જે આનંદ આપે છે.'
પૂર્ણવલ્ગુસ્વરાશ્ચેમે પ્રવદન્તિ મૃગદ્વિજાઃ। પ્રસન્નાશ્ચ દિશઃ સર્વા વિમલશ્ચ દિવાકરઃ
'આ પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ મધુર અને મીઠા સ્વરે બોલી રહ્યા છે; બધા દિશાઓ પ્રસન્ન છે અને સૂર્ય નિર્મળ તેજથી પ્રકાશે છે.'
ઉશના ચ પ્રસન્નાર્ચિરનુ ત્વાં ભાર્ગવો ગતઃ। બ્રહ્મરાશિર્વિશુદ્ધશ્ચ શુદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ। અર્ચિષ્મન્તઃ પ્રકાશન્તે ધ્રુવં સર્વે પ્રદક્ષિણમ્
'ઉશના, ભૃગુ વંશી, તેજસ્વી પ્રકાશ સાથે તમારાથી આગળ ગયા છે; બ્રહ્માનું શુદ્ધ તારકમંડળ અને મહાન ઋષિઓ પણ શુદ્ધ અને તેજથી ઝગમગે છે, અને બધા તમારી પરિક્રમા કરતા જણાય છે.'
ત્રિશઙ્કુર્વિમલો ભાતિ રાજર્ષિઃ સપુરોહિતઃ। પિતામહઃ પુરોઽસ્માકમિક્ષ્વાકૂણાં મહાત્મનામ્
'ત્રિશંકુ, રાજર્ષિ, પોતાના પુરોહિત સાથે નિર્મળ તેજથી ઝગમગે છે; અને આપણા પૂર્વજ, ઇક્ષ્વાકુ વંશના મહાન આત્મા, પણ આગળ છે.'
વિમલે ચ પ્રકાશેતે વિશાખે નિરુપદ્રવે। નક્ષત્રં પરમસ્માકમિક્ષ્વાકૂણાં મહાત્મનામ્
'નિર્મળ આકાશમાં વિશાખા તારકમંડળ નિર્વિઘ્ન પ્રકાશે છે; એ તારકમંડળ આપણા માટે, મહાન ઇક્ષ્વાકુઓ માટે, સર્વોચ્ચ છે.'
નૈર્ઋતં નૈર્ઋતાનાં ચ નક્ષત્રમતિપીડ્યતે। મૂલો મૂલવતા સ્પૃષ્ટો ધૂપ્યતે ધૂમકેતુના
'નૈઋત વંશનું તારકમંડળ ખૂબ દુઃખી છે; મૂળ તારકમંડળને મૂલવત સ્પર્શી રહ્યું છે અને ધૂમકેતુ દ્વારા ધૂમ્રાવાયું છે.'
સર્વં ચૈતદ્ વિનાશાય રાક્ષસાનામુપસ્થિતમ્। કાલે કાલગૃહીતાનાં નક્ષત્રં ગ્રહપીડિતમ્
'આ બધા રાક્ષસો માટે વિનાશના સંકેતો છે; આ સમયે, ગ્રહો દ્વારા પીડિત તારકમંડળ મૃત્યુ પામનારા માટે છે.'
પ્રસન્નાઃ સુરસાશ્ચાપો વનાનિ ફલવન્તિ ચ। પ્રવાન્તિ નાધિકા ગન્ધા યથર્તુકુસુમા દ્રુમાઃ
દેવતાઓ પ્રસન્ન છે, પાણી સ્વચ્છ છે, અને જંગલોમાં ઘણાં ફળ છે; મીઠી સુગંધ ફેલાય છે અને વૃક્ષો ઋતુ પ્રમાણે ફૂલોથી ભરાયા છે.
વ્યૂઢાનિ કપિસૈન્યાનિ પ્રકાશન્તેઽધિકં પ્રભો। દેવાનામિવ સૈન્યાનિ સંગ્રામે તારકામયે। એવમાર્ય સમીક્ષ્યૈતત્ પ્રીતો ભવિતુમર્હસિ
હે પ્રભુ, વાનર સેના સુંદર રીતે એકત્રિત થઈને તેજ પામી રહી છે, જેમ દેવતાઓની સેના દૈત્યો સામેના યુદ્ધમાં ઝગમગતી હતી; તેથી, આર્ય, આ જોઈને તમારે આનંદિત થવું જોઈએ.
ઇતિ ભ્રાતરમાશ્વાસ્ય હૃષ્ટઃ સૌમિત્રિરબ્રવીત્। અથાવૃત્ય મહીં કૃત્સ્નાં જગામ હરિવાહિની
આ રીતે ભાઈને આશ્વાસન આપીને, આનંદિત સૌમિત્રિએ કહ્યું; પછી વાનર સેના આખી ધરતીને ઢાંકી આગળ વધવા લાગી.
ઋક્ષવાનરશાર્દૂલૈર્નખદ્રંષ્ટ્રાયુધૈરપિ। કરાગ્રૈશ્ચરણાગ્રૈશ્ચ વાનરૈરુદ્ધતં રજઃ
ભાલુઓ, વાનરો અને વાનર વડાઓ, જેમણે નખ અને દાંતને શસ્ત્ર બનાવ્યા છે, એમણે હાથ, પગ અને અંગૂઠા વડે ધૂળ ઉડાડી.
ભીમમન્તર્દધે લોકં નિવાર્ય સવિતુઃ પ્રભામ્। સપર્વતવનાકાશં દક્ષિણાં હરિવાહિની
એ ભયાનક વાનર સેના દક્ષિણ દિશા, તેની પહાડીઓ, જંગલો અને આકાશ સાથે ઢાંકીને, આખા વિશ્વને છુપાવી દીધી અને સૂર્યપ્રકાશને રોકી દીધો.
છાદયન્તી યયૌ ભીમા દ્યામિવામ્બુદસંતતિઃ। ઉત્તરન્ત્યાશ્ચ સેનાયાઃ સતતં બહુયોજનમ્
એ ભયાનક સેના બધું ઢાંકી આગળ વધી રહી હતી, જેમ વાદળો આકાશને ઢાંકે છે; અને જ્યારે પણ સેના પસાર થતી, ત્યારે ઘણી યોજન સુધી સતત ફેલાઈ રહી હતી.
નદીસ્રોતાંસિ સર્વાણિ સસ્યન્દુર્વિપરીતવત્। સરાંસિ વિમલામ્ભાંસિ દ્રુમાકીર્ણાંશ્ચ પર્વતાન્
બધી નદીઓના પ્રવાહો ઊલટા વહેવા લાગ્યા, સ્વચ્છ પાણીવાળા સરોવર અને વૃક્ષોથી ઢંકાયેલા પહાડો પણ બદલાઈ ગયા.
સમાન્ ભૂમિપ્રદેશાંશ્ચ વનાનિ ફલવન્તિ ચ। મધ્યેન ચ સમન્તાચ્ચ તિર્યક્ ચાધશ્ચ સાવિશત્
તેઓ સમાન જમીનના વિસ્તારોમાં, ફળોથી ભરેલા જંગલોમાં પ્રવેશ્યા અને વચ્ચે, ચારે બાજુ, આડેધડ અને નીચેની તરફથી પણ ગયા.
સમાવૃત્ય મહીં કૃત્સ્નાં જગામ મહતી ચમૂઃ। તે હૃષ્ટવદનાઃ સર્વે જગ્મુર્મારુતરંહસઃ
મહાન સેના આખી ધરતીને ઢાંકી આગળ વધતી ગઈ; બધા જ આનંદિત ચહેરા સાથે પવન જેવી ઝડપથી ચાલ્યા.
હરયો રાઘવસ્યાર્થે સમારોપિતવિક્રમાઃ। હર્ષં વીર્યં બલોદ્રેકાન્ દર્શયન્તઃ પરસ્પરમ્
રાઘવના હિત માટે તૈયાર થયેલા વાનરોએ એકબીજાને પોતાની ખુશી, શૌર્ય અને વધેલી તાકાત બતાવી.
યૌવનોત્સેકજાદ્ દર્પાદ્ વિવિધાંશ્ચક્રુરધ્વનિ। તત્ર કેચિદ્ દ્રુતં જગ્મુરુત્પેતુશ્ચ તથાપરે
યૌવનના ગર્વથી તેઓ રસ્તામાં અનેક પ્રકારના કૌશલ્ય બતાવતા; કેટલાક ઝડપથી દોડ્યા, તો કેટલાક ઉછળી પડ્યા.
કેચિત્ કિલકિલાં ચક્રુર્વાનરા વનગોચરાઃ। પ્રાસ્ફોટયંશ્ચ પુચ્છાનિ સંનિજઘ્નુઃ પદાન્યપિ
કેટલાક વાનરોએ જંગલમાં ઉંચી અવાજો કાઢી, કેટલાકે પોતાની પૂંછ હલાવી, તો કેટલાકે પગથી જમીન પર પ્રહાર કર્યો.
ભુજાન્ વિક્ષિપ્ય શૈલાંશ્ચ દ્રુમાનન્યે બભઞ્જિરે। આરોહન્તશ્ચ શૃઙ્ગાણિ ગિરીણાં ગિરિગોચરાઃ
કેટલાકે હાથ હલાવ્યા, કેટલાકે પર્વતો અને વૃક્ષો તોડી નાખ્યા; પર્વતોમાં ફરતા વાનરો શિખરો પર ચડી ગયા.
મહાનાદાન્ પ્રમુઞ્ચન્તિ ક્ષ્વેડામન્યે પ્રચક્રિરે। ઊરુવેગૈશ્ચ મમૃદુર્લતાજાલાન્યનેકશઃ
કેટલાકે ભયાનક ગર્જના કરી, કેટલાકે સીટી વગાડી; ઘણા વાનરોએ પોતાના જાંઘના જોરથી લતાવાળો જંગલ પછાડી નાખ્યો.
જૃમ્ભમાણાશ્ચ વિક્રાન્તા વિચિક્રીડુઃ શિલાદ્રુમૈઃ। તતઃ શતસહસ્રૈશ્ચ કોટિભિશ્ચ સહસ્રશઃ
તેઓ ખેંચાઈને અને પોતાની શક્તિ બતાવીને પથ્થરો અને વૃક્ષો સાથે રમ્યા; પછી લાખો અને કરોડો વાનરો સાથે આગળ વધ્યા.
વાનરાણાં સુઘોરાણાં શ્રીમત્પરિવૃતા મહી। સા સ્મ યાતિ દિવારાત્રં મહતી હરિવાહિની
ભયાનક અને તેજસ્વી વાનરો ધરતી પર છવાઈ ગયા; એ મહાન વાનર સેના દિવસ-રાત આગળ વધતી રહી.
પ્રહૃષ્ટમુદિતાઃ સર્વે સુગ્રીવેણાભિપાલિતાઃ। વાનરાસ્ત્વરિતા યાન્તિ સર્વે યુદ્ધાભિનન્દિનઃ। પ્રમોક્ષયિષવઃ સીતાં મુહૂર્તં ક્વાપિ નાવસન્
સુગ્રીવના રક્ષણ હેઠળ બધા વાનરો આનંદિત અને ઉત્સાહિત હતા; તેઓ બધાં જ યુદ્ધ માટે ઉતાવળા હતા અને સીતાજીને છોડાવવા તત્પર હતા; એક ક્ષણ પણ ક્યાંય અટક્યા નહીં.