સુતઃ કિલ સ શક્રસ્ય વાયસઃ પતતાં વરઃ। ધરાન્તરગતઃ શીઘ્રં પવનસ્ય ગતૌ સમઃ
કહે છે કે એ કાગડો ઇન્દ્રનો પુત્ર હતો, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને પવન જેટલો ઝડપી, જે જમીન પર આવી ગયો હતો.
તતસ્તસ્મિન્ મહાબાહો કોપસંવર્તિતેક્ષણઃ। વાયસે ત્વં વ્યધાઃ ક્રૂરાં મતિં મતિમતાં વર
પછી, હે મહાબાહુ, તારા આંખોમાં ક્રોધની જ્વાળા હતી અને તું બુદ્ધિશાળી હોવા છતાં એ કાગડા સામે કઠોર નિર્ણય લીધો.
સ દર્ભસંસ્તરાદ્ ગૃહ્ય બ્રહ્માસ્ત્રેણ ન્યયોજયઃ। સ દીપ્ત ઇવ કાલાગ્નિર્જજ્વાલાભિમુખં ખગમ્
તમે દર્ભના આસનમાંથી એક તણું લઈને, તેને બ્રહ્માસ્ત્રથી શક્તિ આપી; એ તણું પક્ષીના સામે અંતકાળની અગ્નિ જેવી પ્રજ્વલિત થઈ ઊભું રહ્યું.
સ ત્વં પ્રદીપ્તં ચિક્ષેપ દર્ભં તં વાયસં પ્રતિ। તતસ્તુ વાયસં દીપ્તઃ સ દર્ભોઽનુજગામ હ
પછી તમે એ જ્વલંત દર્ભનું તણું કાગડા તરફ ફેંક્યું; અને એ અગ્નિ સમાન તણું કાગડાને પીછો કરવા લાગ્યું.
ભીતૈશ્ચ સમ્પરિત્યક્તઃ સુરૈઃ સર્વૈશ્ચ વાયસઃ। ત્રીઁલ્લોકાન્ સમ્પરિક્રમ્ય ત્રાતારં નાધિગચ્છતિ
ભયથી બધા દેવતાઓએ તેને છોડી દીધો, તો એ કાગડો ત્રણેય લોકમાં ભટકતો રહ્યો, પણ એને ક્યાંય રક્ષણ આપનાર મળ્યો નહીં.
પુનરપ્યાગતસ્તત્ર ત્વત્સકાશમરિંદમ। ત્વં તં નિપતિતં ભૂમૌ શરણ્યઃ શરણાગતમ્
પછી એ ફરી પાછો આવીને, દુશ્મનને દમન કરનાર, તમારા પાસે આવ્યો; તમે, આશ્રય આપનાર, જમીન પર પડેલા એ આશ્રય શોધનારને બચાવ્યો.
વધાર્હમપિ કાકુત્સ્થ કૃપયા પરિપાલયઃ। મોઘમસ્ત્રં ન શક્યં તુ કર્તુમિત્યેવ રાઘવ
હું જાણું છું કે એ મૃત્યુને લાયક હતો, પણ કકુત્સ્થકુળના વંશજ, તમે દયા કરીને તેને બચાવ્યો; કેમ કે, રાઘવ, એકવાર છોડેલું અસ્ત્ર વ્યર્થ કરી શકાતું નથી.
ભવાંસ્તસ્યાક્ષિ કાકસ્ય હિનસ્તિ સ્મ સ દક્ષિણમ્। રામ ત્વાં સ નમસ્કૃત્ય રાજ્ઞો દશરથસ્ય ચ
તમે એ કાગડાનું જમણું આંખ નષ્ટ કરી નાખી; અને એ કાગડો, રામ, તમારે અને રાજા દશરથને નમન કરીને—
વિસૃષ્ટસ્તુ તદા કાકઃ પ્રતિપેદે સ્વમાલયમ્। એવમસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ સત્ત્વવાઞ્છીલવાનપિ
—પછી મુક્ત થયો અને પોતાના ઘેર પાછો ગયો; આમ, અસ્ત્રવિદ્યા માં શ્રેષ્ઠ અને ગુણવાન હોવા છતાં—
કિમર્થમસ્ત્રં રક્ષઃસુ ન યોજયસિ રાઘવ। ન દાનવા ન ગન્ધર્વા નાસુરા ન મરુદ્ગણાઃ
રાઘવ, તમે રાક્ષસો પર અસ્ત્ર શા માટે ઉપયોગમાં લેતા નથી? દાનવ, ગંધર્વ, અસુર કે મારુતોની ટોળીઓ પણ—
તવ રામ રણે શક્તાસ્તથા પ્રતિસમાસિતુમ્। તવ વીર્યવતઃ કશ્ચિન્મયિ યદ્યસ્તિ સમ્ભ્રમઃ
—રામ, યુદ્ધમાં તમારો સામનો કરી શકે નહીં; જો તમારી પાસે મારા કારણે કોઈ સંકોચ હોય—
ક્ષિપ્રં સુનિશિતૈર્બાણૈર્હન્યતાં યુધિ રાવણઃ। ભ્રાતુરાદેશમાજ્ઞાય લક્ષ્મણો વા પરંતપઃ
તો, ભાઈની આજ્ઞા માની, દુશ્મનને દહન કરનાર લક્ષ્મણ તીખા અને પક્વ બાણોથી યુદ્ધમાં રાવણને તરત મારી નાખે.
સ કિમર્થં નરવરો ન માં રક્ષતિ રાઘવઃ। શક્તૌ તૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ વાય્વગ્નિસમતેજસૌ
પછી પણ, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રાઘવ મને શા માટે બચાવતા નથી? એ બે પુરુષસિંહો, પવન અને અગ્નિ જેટલી તેજસ્વી, તો સક્ષમ છે.
સુરાણામપિ દુર્ધર્ષૌ કિમર્થં મામુપેક્ષતઃ। મમૈવ દુષ્કૃતં કિંચિન્મહદસ્તિ ન સંશયઃ
દેવતાઓ પણ જેમને જીતવા અશક્ય છે, એ પણ મને શા માટે અવગણે છે? ચોક્કસ, મેં કોઈ મોટું પાપ કર્યું જ હશે—આમાં શંકા નથી.
સમર્થૌ સહિતૌ યન્માં ન રક્ષેતે પરંતપૌ। વૈદેહ્યા વચનં શ્રુત્વા કરુણં સાધુભાષિતમ્
યુદ્ધમાં શક્તિશાળી અને દુશ્મનને દહન કરનાર એ બંને, વૈદેહીના દુ:ખભર્યા અને સારા શબ્દો સાંભળ્યા પછી પણ, મને શા માટે બચાવતા નથી?
પુનરપ્યહમાર્યાં તામિદં વચનમબ્રુવમ્। ત્વચ્છોકવિમુખો રામો દેવિ સત્યેન તે શપે
પછી ફરી, મેં એ આર્ય સ્ત્રીને કહ્યું: 'દેવી, હું સત્યની શપથ લઈને કહું છું—તમારા શોકથી રામે સર્વ આનંદ છોડ્યો છે.'
રામે દુઃખાભિભૂતે ચ લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે। કથંચિદ્ ભવતી દૃષ્ટા ન કાલઃ પરિશોચિતુમ્
રામ દુ:ખથી પીડાય છે, તો લક્ષ્મણ પણ વ્યથિત છે. કોઈ રીતે હું તમને જોઈ શક્યો છું, પણ હવે શોક કરવાનો સમય નથી.
અસ્મિન્ મુહૂર્તે દુઃખાનામન્તં દ્રક્ષ્યસિ ભામિનિ। તાવુભૌ નરશાર્દૂલૌ રાજપુત્રૌ પરંતપૌ
હે સૌંદર્યવતી, આ જ ક્ષણે તું તારા દુ:ખોનો અંત જોઈશ. એ બંને રાજકુમાર, દુશ્મનને દહન કરનાર, પુરુષસિંહો—
ત્વદ્દર્શનકૃતોત્સાહૌ લઙ્કાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ। હત્વા ચ સમરે રૌદ્રં રાવણં સહબાન્ધવમ્
—તારા દર્શન માટે ઉત્સાહિત થઈ, લંકાને ભસ્મ કરી નાખશે; અને યુદ્ધમાં રૌદ્ર રાવણ તથા તેના સંબંધીઓને મારી નાખશે.
રાઘવસ્ત્વાં વરારોહે સ્વપુરીં નયિતા ધ્રુવમ્। યત્ તુ રામો વિજાનીયાદભિજ્ઞાનમનિન્દિતે
નિશ્ચિત, સુશોભિત કટિવાળી, રાઘવ તને પોતાની નગરીમાં લઈ જશે; પણ, નિર્દોષે, રામ તને ઓળખી શકે એ માટે કોઈ નિશાની આપવી પડશે.
પ્રીતિસંજનનં તસ્ય પ્રદાતું તત્ ત્વમર્હસિ। સાભિવીક્ષ્ય દિશઃ સર્વા વેણ્યુદ્ગ્રથનમુત્તમમ્
તમે એને આનંદ આપતું કંઈક આપો. પછી એ ચારેય દિશામાં જોઈને પોતાની સુંદર વેણી ખોલી.
મુક્ત્વા વસ્ત્રાદ્ દદૌ મહ્યં મણિમેતં મહાબલ। પ્રતિગૃહ્ય મણિં દોર્ભ્યાં તવ હેતો રઘુપ્રિય
પછી એણે પોતાના વસ્ત્રમાંથી મણિ કાઢી ને મને આપી. રઘુપ્રિય, મેં એ મણિ બંને હાથથી તમારા માટે સ્વીકારી.
શિરસા સમ્પ્રણમ્યૈનામહમાગમને ત્વરે। ગમને ચ કૃતોત્સાહમવેક્ષ્ય વરવર્ણિની
હું એના ચરણોમાં માથું ઝુકાવી વંદન કર્યું અને તરત જ પાછો ફરવા ઉત્સુક થયો. મારી જવાની ઉત્સુકતા જોઈને એ તેજસ્વિ સ્ત્રી—
વિવર્ધમાનં ચ હિ મામુવાચ જનકાત્મજા। અશ્રુપૂર્ણમુખી દીના બાષ્પગદ્ગદભાષિણી
જેમ જેમ હું વધુ ઉત્સુક થતો ગયો, જનકનંદિનીએ મને કહ્યું. એના મુખ પર આંસુ છલકાતા હતા, દુઃખથી કંપતી અવાજે એ બોલી.
મમોત્પતનસમ્ભ્રાન્તા શોકવેગસમાહતા। મામુવાચ તતઃ સીતા સભાગ્યોઽસિ મહાકપે
મારા ઉડાનના ઉતાવળથી અને દુઃખના ભારથી વ્યાકુળ થઈ, પછી સીતા બોલી: 'મહાન વાનર, તું ખરેખર ધન્ય છે,'
યદ્ દ્રક્ષ્યસિ મહાબાહું રામં કમલલોચનમ્। લક્ષ્મણં ચ મહાબાહું દેવરં મે યશસ્વિનમ્
‘કે તું મહાબાહુ, કમળની આંખો ધરાવતાં રામ અને મારા વિખ્યાત દેવર, મહાબાહુ લક્ષ્મણને જોઈશ.’
સીતયાપ્યેવમુક્તોઽહમબ્રુવં મૈથિલીં તથા। પૃષ્ઠમારોહ મે દેવિ ક્ષિપ્રં જનકનન્દનિ
સીતાએ આમ કહ્યું ત્યારે મેં પણ મૈથિલીને કહ્યું: 'દેવી, જનકનંદિની, તું જલ્દી મારા પીઠ પર ચડી જા.'
યાવત્તે દર્શયામ્યદ્ય સસુગ્રીવં સલક્ષ્મણમ્। રાઘવં ચ મહાભાગે ભર્તારમસિતેક્ષણે
‘આજે હું તને રાઘવ, સુગ્રીવ અને લક્ષ્મણ સાથે, તારા પતિને, હે શ્યામનેત્રવાળી, હે સુભાગ્યવતી, દેખાડું.’
સાબ્રવીન્માં તતો દેવી નૈષ ધર્મો મહાકપે। યત્તે પૃષ્ઠં સિષેવેઽહં સ્વવશા હરિપુઙ્ગવ
પછી દેવી બોલી: 'મહાન વાનર, હું મારી ઈચ્છાથી તારી પીઠ પર ચડું એ યોગ્ય નથી, હે વાનરશ્રેષ્ઠ.'
પુરા ચ યદહં વીર સ્પૃષ્ટા ગાત્રેષુ રક્ષસા। તત્રાહં કિં કરિષ્યામિ કાલેનોપનિપીડિતા
'પહેલાં, હે વીર, જ્યારે રાક્ષસે મારા અંગો સ્પર્શ્યા ત્યારે હું તો કાળના દબાણથી શું કરી શકી?'