thumb|સપ્તષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે સપ્તષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે સુંદરકાંડનો સડસઠમો સર્ગ સાંભળો.
એવમુક્તસ્તુ હનુમાન્ રાઘવેણ મહાત્મના। સીતાયા ભાષિતં સર્વં ન્યવેદયત રાઘવે
મહાન આત્માવાળા રાઘવએ આમ કહ્યું ત્યારે હનુમાનએ સીતાએ જે કહ્યું હતું તે બધું રાઘવને સંભળાવ્યું.
ઇદમુક્તવતી દેવી જાનકી પુરુષર્ષભ। પૂર્વવૃત્તમભિજ્ઞાનં ચિત્રકૂટે યથાતથમ્
જાનકી દેવીએ, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, ચિત્રકૂટમાં જે બન્યું હતું તે યાદ કરીને આ રીતે કહ્યું.
સુખસુપ્તા ત્વયા સાર્ધં જાનકી પૂર્વમુત્થિતા। વાયસઃ સહસોત્પત્ય વિદદાર સ્તનાન્તરમ્
એક વખત, તું અને જાનકી સુખથી ઊંઘી રહ્યા હતા ત્યારે, અચાનક એક કાગડો આવીને તેના સ્તન વચ્ચે ચોટ મારી.
પર્યાયેણ ચ સુપ્તસ્ત્વં દેવ્યઙ્કે ભરતાગ્રજ। પુનશ્ચ કિલ પક્ષી સ દેવ્યા જનયતિ વ્યથા
પછી, હે ભરતના મોટા ભાઈ, તું પણ તેના ગોડમાં ઊંઘતો હતો; એ કાગડો ફરીથી આવીને દેવીને દુઃખ આપ્યું.
તતઃ પુનરુપાગમ્ય વિદદાર ભૃશં કિલ। તતસ્ત્વં બોધિતસ્તસ્યાઃ શોણિતેન સમુક્ષિતઃ
પછી એ કાગડો ફરીથી આવીને જોરથી ચોટ મારી; અને પછી તું તેના લોહીથી ભીંજાયેલો, તેના જાગાડવાથી જાગ્યો.
વાયસેન ચ તેનૈવં સતતં બાધ્યમાનયા। બોધિતઃ કિલ દેવ્યા ત્વં સુખસુપ્તઃ પરંતપ
એ કાગડાએ સતત તકલીફ આપતાં, હે શત્રુઓને હરાવનારા, તું સુખથી ઊંઘતો હતો ત્યારે દેવીએ તને જાગાડ્યો.
તાં ચ દૃષ્ટ્વા મહાબાહો દારિતાં ચ સ્તનાન્તરે। આશીવિષ ઇવ ક્રુદ્ધસ્તતો વાક્યં ત્વમૂચિવાન્
હે મહાબાહુ, જ્યારે તું તેને સ્તન વચ્ચે ઘાયલ જોઈ, ત્યારે તું ક્રોધથી ભરાઈને, ઝેરી સાપ જેવો ગુસ્સે થઈને બોલ્યો.
નખાગ્રૈઃ કેન તે ભીરુ દારિતં વૈ સ્તનાન્તરમ્। કઃ ક્રીડતિ સરોષેણ પઞ્ચવક્ત્રેણ ભોગિના
હે ભયભીત, કોણે તારા સ્તન વચ્ચે નખથી ચોટ કરી? કોણ ગુસ્સામાં પાંચ માથાવાળા સાપ જેવો રમે છે?
નિરીક્ષમાણઃ સહસા વાયસં સમુદૈક્ષથાઃ। નખૈઃ સરુધિરૈસ્તીક્ષ્ણૈસ્તામેવાભિમુખં સ્થિતમ્
તમે અચાનક ચારે બાજુ જોયું અને એ કાગડાને, તેના લોહીથી ભીંજાયેલા તીક્ષ્ણ નખ સાથે, એના સામે ઊભેલો જોયો.
સુતઃ કિલ સ શક્રસ્ય વાયસઃ પતતાં વરઃ। ધરાન્તરગતઃ શીઘ્રં પવનસ્ય ગતૌ સમઃ
કહે છે કે એ કાગડો ઇન્દ્રનો પુત્ર હતો, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને પવન જેટલો ઝડપી, જે જમીન પર આવી ગયો હતો.
તતસ્તસ્મિન્ મહાબાહો કોપસંવર્તિતેક્ષણઃ। વાયસે ત્વં વ્યધાઃ ક્રૂરાં મતિં મતિમતાં વર
પછી, હે મહાબાહુ, તારા આંખોમાં ક્રોધની જ્વાળા હતી અને તું બુદ્ધિશાળી હોવા છતાં એ કાગડા સામે કઠોર નિર્ણય લીધો.
સ દર્ભસંસ્તરાદ્ ગૃહ્ય બ્રહ્માસ્ત્રેણ ન્યયોજયઃ। સ દીપ્ત ઇવ કાલાગ્નિર્જજ્વાલાભિમુખં ખગમ્
તમે દર્ભના આસનમાંથી એક તણું લઈને, તેને બ્રહ્માસ્ત્રથી શક્તિ આપી; એ તણું પક્ષીના સામે અંતકાળની અગ્નિ જેવી પ્રજ્વલિત થઈ ઊભું રહ્યું.
સ ત્વં પ્રદીપ્તં ચિક્ષેપ દર્ભં તં વાયસં પ્રતિ। તતસ્તુ વાયસં દીપ્તઃ સ દર્ભોઽનુજગામ હ
પછી તમે એ જ્વલંત દર્ભનું તણું કાગડા તરફ ફેંક્યું; અને એ અગ્નિ સમાન તણું કાગડાને પીછો કરવા લાગ્યું.
ભીતૈશ્ચ સમ્પરિત્યક્તઃ સુરૈઃ સર્વૈશ્ચ વાયસઃ। ત્રીઁલ્લોકાન્ સમ્પરિક્રમ્ય ત્રાતારં નાધિગચ્છતિ
ભયથી બધા દેવતાઓએ તેને છોડી દીધો, તો એ કાગડો ત્રણેય લોકમાં ભટકતો રહ્યો, પણ એને ક્યાંય રક્ષણ આપનાર મળ્યો નહીં.
પુનરપ્યાગતસ્તત્ર ત્વત્સકાશમરિંદમ। ત્વં તં નિપતિતં ભૂમૌ શરણ્યઃ શરણાગતમ્
પછી એ ફરી પાછો આવીને, દુશ્મનને દમન કરનાર, તમારા પાસે આવ્યો; તમે, આશ્રય આપનાર, જમીન પર પડેલા એ આશ્રય શોધનારને બચાવ્યો.
વધાર્હમપિ કાકુત્સ્થ કૃપયા પરિપાલયઃ। મોઘમસ્ત્રં ન શક્યં તુ કર્તુમિત્યેવ રાઘવ
હું જાણું છું કે એ મૃત્યુને લાયક હતો, પણ કકુત્સ્થકુળના વંશજ, તમે દયા કરીને તેને બચાવ્યો; કેમ કે, રાઘવ, એકવાર છોડેલું અસ્ત્ર વ્યર્થ કરી શકાતું નથી.
ભવાંસ્તસ્યાક્ષિ કાકસ્ય હિનસ્તિ સ્મ સ દક્ષિણમ્। રામ ત્વાં સ નમસ્કૃત્ય રાજ્ઞો દશરથસ્ય ચ
તમે એ કાગડાનું જમણું આંખ નષ્ટ કરી નાખી; અને એ કાગડો, રામ, તમારે અને રાજા દશરથને નમન કરીને—
વિસૃષ્ટસ્તુ તદા કાકઃ પ્રતિપેદે સ્વમાલયમ્। એવમસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ સત્ત્વવાઞ્છીલવાનપિ
—પછી મુક્ત થયો અને પોતાના ઘેર પાછો ગયો; આમ, અસ્ત્રવિદ્યા માં શ્રેષ્ઠ અને ગુણવાન હોવા છતાં—
કિમર્થમસ્ત્રં રક્ષઃસુ ન યોજયસિ રાઘવ। ન દાનવા ન ગન્ધર્વા નાસુરા ન મરુદ્ગણાઃ
રાઘવ, તમે રાક્ષસો પર અસ્ત્ર શા માટે ઉપયોગમાં લેતા નથી? દાનવ, ગંધર્વ, અસુર કે મારુતોની ટોળીઓ પણ—
તવ રામ રણે શક્તાસ્તથા પ્રતિસમાસિતુમ્। તવ વીર્યવતઃ કશ્ચિન્મયિ યદ્યસ્તિ સમ્ભ્રમઃ
—રામ, યુદ્ધમાં તમારો સામનો કરી શકે નહીં; જો તમારી પાસે મારા કારણે કોઈ સંકોચ હોય—
ક્ષિપ્રં સુનિશિતૈર્બાણૈર્હન્યતાં યુધિ રાવણઃ। ભ્રાતુરાદેશમાજ્ઞાય લક્ષ્મણો વા પરંતપઃ
તો, ભાઈની આજ્ઞા માની, દુશ્મનને દહન કરનાર લક્ષ્મણ તીખા અને પક્વ બાણોથી યુદ્ધમાં રાવણને તરત મારી નાખે.
સ કિમર્થં નરવરો ન માં રક્ષતિ રાઘવઃ। શક્તૌ તૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ વાય્વગ્નિસમતેજસૌ
પછી પણ, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રાઘવ મને શા માટે બચાવતા નથી? એ બે પુરુષસિંહો, પવન અને અગ્નિ જેટલી તેજસ્વી, તો સક્ષમ છે.
સુરાણામપિ દુર્ધર્ષૌ કિમર્થં મામુપેક્ષતઃ। મમૈવ દુષ્કૃતં કિંચિન્મહદસ્તિ ન સંશયઃ
દેવતાઓ પણ જેમને જીતવા અશક્ય છે, એ પણ મને શા માટે અવગણે છે? ચોક્કસ, મેં કોઈ મોટું પાપ કર્યું જ હશે—આમાં શંકા નથી.
સમર્થૌ સહિતૌ યન્માં ન રક્ષેતે પરંતપૌ। વૈદેહ્યા વચનં શ્રુત્વા કરુણં સાધુભાષિતમ્
યુદ્ધમાં શક્તિશાળી અને દુશ્મનને દહન કરનાર એ બંને, વૈદેહીના દુ:ખભર્યા અને સારા શબ્દો સાંભળ્યા પછી પણ, મને શા માટે બચાવતા નથી?
પુનરપ્યહમાર્યાં તામિદં વચનમબ્રુવમ્। ત્વચ્છોકવિમુખો રામો દેવિ સત્યેન તે શપે
પછી ફરી, મેં એ આર્ય સ્ત્રીને કહ્યું: 'દેવી, હું સત્યની શપથ લઈને કહું છું—તમારા શોકથી રામે સર્વ આનંદ છોડ્યો છે.'
રામે દુઃખાભિભૂતે ચ લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે। કથંચિદ્ ભવતી દૃષ્ટા ન કાલઃ પરિશોચિતુમ્
રામ દુ:ખથી પીડાય છે, તો લક્ષ્મણ પણ વ્યથિત છે. કોઈ રીતે હું તમને જોઈ શક્યો છું, પણ હવે શોક કરવાનો સમય નથી.
અસ્મિન્ મુહૂર્તે દુઃખાનામન્તં દ્રક્ષ્યસિ ભામિનિ। તાવુભૌ નરશાર્દૂલૌ રાજપુત્રૌ પરંતપૌ
હે સૌંદર્યવતી, આ જ ક્ષણે તું તારા દુ:ખોનો અંત જોઈશ. એ બંને રાજકુમાર, દુશ્મનને દહન કરનાર, પુરુષસિંહો—
ત્વદ્દર્શનકૃતોત્સાહૌ લઙ્કાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ। હત્વા ચ સમરે રૌદ્રં રાવણં સહબાન્ધવમ્
—તારા દર્શન માટે ઉત્સાહિત થઈ, લંકાને ભસ્મ કરી નાખશે; અને યુદ્ધમાં રૌદ્ર રાવણ તથા તેના સંબંધીઓને મારી નાખશે.
રાઘવસ્ત્વાં વરારોહે સ્વપુરીં નયિતા ધ્રુવમ્। યત્ તુ રામો વિજાનીયાદભિજ્ઞાનમનિન્દિતે
નિશ્ચિત, સુશોભિત કટિવાળી, રાઘવ તને પોતાની નગરીમાં લઈ જશે; પણ, નિર્દોષે, રામ તને ઓળખી શકે એ માટે કોઈ નિશાની આપવી પડશે.