ઇમં દૃષ્ટ્વા મણિશ્રેષ્ઠં તથા તાતસ્ય દર્શનમ્। અદ્યાસ્મ્યવગતઃ સૌમ્ય વૈદેહસ્ય તથા વિભોઃ
આ ઉત્તમ મણિ જોઈને, મને એવું લાગે છે કે આજે મેં પિતાજીને જોઈ લીધા; અને, સૌમ્ય, આજે વૈદેહ અને સ્વામીનું પણ દર્શન થયું એવું અનુભવું છું.
અયં હિ શોભતે તસ્યાઃ પ્રિયાયા મૂર્ધ્નિ મે મણિઃ। અદ્યાસ્ય દર્શનેનાહં પ્રાપ્તાં તામિવ ચિન્તયે
આ મણિ મારી પ્રિયાની માથે ખૂબ જ શોભે છે; આજે એ મણિ જોઈને, મને એવું લાગે છે કે મેં એને પ્રાપ્ત કરી લીધી છે.
કિમાહ સીતા વૈદેહી બ્રૂહિ સૌમ્ય પુનઃ પુનઃ। પરાસુમિવ તોયેન સિઞ્ચન્તી વાક્યવારિણા
સૌમ્ય, વૈદેહી સીતાએ શું કહ્યું એ વારંવાર મને કહેજે; જેમ તીક્ષ્ણ શસ્ત્ર પર પાણી છાંટાય તેમ એના વચનો મારા મન પર વરસે છે.
ઇતસ્તુ કિં દુઃખતરં યદિમં વારિસમ્ભવમ્। મણિં પશ્યામિ સૌમિત્રે વૈદેહીમાગતાં વિના
સૌમિત્ર, વૈદેહી પાછી ન આવી હોય અને હું આ જળમાં જન્મેલો મણિ જોઈ રહ્યો છું, એથી વધારે દુઃખદ શું હોઈ શકે?
ચિરં જીવતિ વૈદેહી યદિ માસં ધરિષ્યતિ। ક્ષણં વીર ન જીવેયં વિના તામસિતેક્ષણામ્
જો વૈદેહી એક મહિનો સહન કરી શકે તો તે લાંબા સમય સુધી જીવશે; પણ, હે વીર, તેના કાળી આંખો વગર હું એક ક્ષણ પણ જીવી શકતો નથી.
નય મામપિ તં દેશં યત્ર દૃષ્ટા મમ પ્રિયા। ન તિષ્ઠેયં ક્ષણમપિ પ્રવૃત્તિમુપલભ્ય ચ
મને પણ એ જ જગ્યા પર લઈ જા જ્યાં મારી પ્રિયાને જોયી હતી; હવે જ્યારે તેની ખબર મળી ગઈ છે, ત્યારે હું એક ક્ષણ પણ અહીં રહી શકતો નથી.
કથં સા મમ સુશ્રોણી ભીરુભીરુઃ સતી તદા। ભયાવહાનાં ઘોરાણાં મધ્યે તિષ્ઠતિ રક્ષસામ્
મારી પાતળી કમરવાળી અને ભયભીત પત્ની એ ભયાનક અને ભયાવહ રાક્ષસો વચ્ચે કેમ રહી શકે છે?
શારદસ્તિમિરોન્મુક્તો નૂનં ચન્દ્ર ઇવામ્બુદૈઃ। આવૃતો વદનં તસ્યા ન વિરાજતિ સામ્પ્રતમ્
જેમ શરદ ઋતુનો ચાંદો અંધકારમાંથી નીકળી વાદળોથી ઢંકાઈ જાય છે, તેમ આજકાલ એની ચહેરાની કાંતિ પણ દેખાતી નથી.
કિમાહ સીતા હનુમંસ્તત્ત્વતઃ કથયસ્વ મે। એતેન ખલુ જીવિષ્યે ભેષજેનાતુરો યથા
હનુમાન, સીતાએ શું કહ્યું એ સાચું મને કહેજે; એ જાણીને હું એમ જીવી શકીશ જેમ બીમાર માણસ દવા લઈ જીવતો રહે છે.
મધુરા મધુરાલાપા કિમાહ મમ ભામિની। મદ્વિહીના વરારોહા હનુમન્ કથયસ્વ મે। દુઃખાદ્ દુઃખતરં પ્રાપ્ય કથં જીવતિ જાનકી
મારી મીઠી બોલતી અને તેજસ્વી પ્રિયાએ શું કહ્યું, હનુમાન, મને કહેજે; મારી વિના અને વધુ દુઃખમાં જીવતી જાનકી કેવી રીતે જીવતી રહી છે?
thumb|સપ્તષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે સપ્તષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે સુંદરકાંડનો સડસઠમો સર્ગ સાંભળો.
એવમુક્તસ્તુ હનુમાન્ રાઘવેણ મહાત્મના। સીતાયા ભાષિતં સર્વં ન્યવેદયત રાઘવે
મહાન આત્માવાળા રાઘવએ આમ કહ્યું ત્યારે હનુમાનએ સીતાએ જે કહ્યું હતું તે બધું રાઘવને સંભળાવ્યું.
ઇદમુક્તવતી દેવી જાનકી પુરુષર્ષભ। પૂર્વવૃત્તમભિજ્ઞાનં ચિત્રકૂટે યથાતથમ્
જાનકી દેવીએ, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, ચિત્રકૂટમાં જે બન્યું હતું તે યાદ કરીને આ રીતે કહ્યું.
સુખસુપ્તા ત્વયા સાર્ધં જાનકી પૂર્વમુત્થિતા। વાયસઃ સહસોત્પત્ય વિદદાર સ્તનાન્તરમ્
એક વખત, તું અને જાનકી સુખથી ઊંઘી રહ્યા હતા ત્યારે, અચાનક એક કાગડો આવીને તેના સ્તન વચ્ચે ચોટ મારી.
પર્યાયેણ ચ સુપ્તસ્ત્વં દેવ્યઙ્કે ભરતાગ્રજ। પુનશ્ચ કિલ પક્ષી સ દેવ્યા જનયતિ વ્યથા
પછી, હે ભરતના મોટા ભાઈ, તું પણ તેના ગોડમાં ઊંઘતો હતો; એ કાગડો ફરીથી આવીને દેવીને દુઃખ આપ્યું.
તતઃ પુનરુપાગમ્ય વિદદાર ભૃશં કિલ। તતસ્ત્વં બોધિતસ્તસ્યાઃ શોણિતેન સમુક્ષિતઃ
પછી એ કાગડો ફરીથી આવીને જોરથી ચોટ મારી; અને પછી તું તેના લોહીથી ભીંજાયેલો, તેના જાગાડવાથી જાગ્યો.
વાયસેન ચ તેનૈવં સતતં બાધ્યમાનયા। બોધિતઃ કિલ દેવ્યા ત્વં સુખસુપ્તઃ પરંતપ
એ કાગડાએ સતત તકલીફ આપતાં, હે શત્રુઓને હરાવનારા, તું સુખથી ઊંઘતો હતો ત્યારે દેવીએ તને જાગાડ્યો.
તાં ચ દૃષ્ટ્વા મહાબાહો દારિતાં ચ સ્તનાન્તરે। આશીવિષ ઇવ ક્રુદ્ધસ્તતો વાક્યં ત્વમૂચિવાન્
હે મહાબાહુ, જ્યારે તું તેને સ્તન વચ્ચે ઘાયલ જોઈ, ત્યારે તું ક્રોધથી ભરાઈને, ઝેરી સાપ જેવો ગુસ્સે થઈને બોલ્યો.
નખાગ્રૈઃ કેન તે ભીરુ દારિતં વૈ સ્તનાન્તરમ્। કઃ ક્રીડતિ સરોષેણ પઞ્ચવક્ત્રેણ ભોગિના
હે ભયભીત, કોણે તારા સ્તન વચ્ચે નખથી ચોટ કરી? કોણ ગુસ્સામાં પાંચ માથાવાળા સાપ જેવો રમે છે?
નિરીક્ષમાણઃ સહસા વાયસં સમુદૈક્ષથાઃ। નખૈઃ સરુધિરૈસ્તીક્ષ્ણૈસ્તામેવાભિમુખં સ્થિતમ્
તમે અચાનક ચારે બાજુ જોયું અને એ કાગડાને, તેના લોહીથી ભીંજાયેલા તીક્ષ્ણ નખ સાથે, એના સામે ઊભેલો જોયો.
સુતઃ કિલ સ શક્રસ્ય વાયસઃ પતતાં વરઃ। ધરાન્તરગતઃ શીઘ્રં પવનસ્ય ગતૌ સમઃ
કહે છે કે એ કાગડો ઇન્દ્રનો પુત્ર હતો, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને પવન જેટલો ઝડપી, જે જમીન પર આવી ગયો હતો.
તતસ્તસ્મિન્ મહાબાહો કોપસંવર્તિતેક્ષણઃ। વાયસે ત્વં વ્યધાઃ ક્રૂરાં મતિં મતિમતાં વર
પછી, હે મહાબાહુ, તારા આંખોમાં ક્રોધની જ્વાળા હતી અને તું બુદ્ધિશાળી હોવા છતાં એ કાગડા સામે કઠોર નિર્ણય લીધો.
સ દર્ભસંસ્તરાદ્ ગૃહ્ય બ્રહ્માસ્ત્રેણ ન્યયોજયઃ। સ દીપ્ત ઇવ કાલાગ્નિર્જજ્વાલાભિમુખં ખગમ્
તમે દર્ભના આસનમાંથી એક તણું લઈને, તેને બ્રહ્માસ્ત્રથી શક્તિ આપી; એ તણું પક્ષીના સામે અંતકાળની અગ્નિ જેવી પ્રજ્વલિત થઈ ઊભું રહ્યું.
સ ત્વં પ્રદીપ્તં ચિક્ષેપ દર્ભં તં વાયસં પ્રતિ। તતસ્તુ વાયસં દીપ્તઃ સ દર્ભોઽનુજગામ હ
પછી તમે એ જ્વલંત દર્ભનું તણું કાગડા તરફ ફેંક્યું; અને એ અગ્નિ સમાન તણું કાગડાને પીછો કરવા લાગ્યું.
ભીતૈશ્ચ સમ્પરિત્યક્તઃ સુરૈઃ સર્વૈશ્ચ વાયસઃ। ત્રીઁલ્લોકાન્ સમ્પરિક્રમ્ય ત્રાતારં નાધિગચ્છતિ
ભયથી બધા દેવતાઓએ તેને છોડી દીધો, તો એ કાગડો ત્રણેય લોકમાં ભટકતો રહ્યો, પણ એને ક્યાંય રક્ષણ આપનાર મળ્યો નહીં.
પુનરપ્યાગતસ્તત્ર ત્વત્સકાશમરિંદમ। ત્વં તં નિપતિતં ભૂમૌ શરણ્યઃ શરણાગતમ્
પછી એ ફરી પાછો આવીને, દુશ્મનને દમન કરનાર, તમારા પાસે આવ્યો; તમે, આશ્રય આપનાર, જમીન પર પડેલા એ આશ્રય શોધનારને બચાવ્યો.
વધાર્હમપિ કાકુત્સ્થ કૃપયા પરિપાલયઃ। મોઘમસ્ત્રં ન શક્યં તુ કર્તુમિત્યેવ રાઘવ
હું જાણું છું કે એ મૃત્યુને લાયક હતો, પણ કકુત્સ્થકુળના વંશજ, તમે દયા કરીને તેને બચાવ્યો; કેમ કે, રાઘવ, એકવાર છોડેલું અસ્ત્ર વ્યર્થ કરી શકાતું નથી.
ભવાંસ્તસ્યાક્ષિ કાકસ્ય હિનસ્તિ સ્મ સ દક્ષિણમ્। રામ ત્વાં સ નમસ્કૃત્ય રાજ્ઞો દશરથસ્ય ચ
તમે એ કાગડાનું જમણું આંખ નષ્ટ કરી નાખી; અને એ કાગડો, રામ, તમારે અને રાજા દશરથને નમન કરીને—
વિસૃષ્ટસ્તુ તદા કાકઃ પ્રતિપેદે સ્વમાલયમ્। એવમસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ સત્ત્વવાઞ્છીલવાનપિ
—પછી મુક્ત થયો અને પોતાના ઘેર પાછો ગયો; આમ, અસ્ત્રવિદ્યા માં શ્રેષ્ઠ અને ગુણવાન હોવા છતાં—
કિમર્થમસ્ત્રં રક્ષઃસુ ન યોજયસિ રાઘવ। ન દાનવા ન ગન્ધર્વા નાસુરા ન મરુદ્ગણાઃ
રાઘવ, તમે રાક્ષસો પર અસ્ત્ર શા માટે ઉપયોગમાં લેતા નથી? દાનવ, ગંધર્વ, અસુર કે મારુતોની ટોળીઓ પણ—