અધઃશય્યા વિવર્ણાઙ્ગી પદ્મિનીવ હિમાગમે। રાવણાદ્ વિનિવૃત્તાર્થા મર્તવ્યકૃતનિશ્ચયા
'પૃથ્વી પર સૂઈ રહી છે, શરીર ફિક્કું પડી ગયું છે, જાણે શિયાળામાં કમળ કાંઈક સુકાઈ જાય એમ. રાવણ તરફથી આશા ત્યજી દીધી છે અને મૃત્યુનો નિશ્ચય કરી લીધો છે.'
દેવી કથંચિત્ કાકુત્સ્થ ત્વન્મના માર્ગિતા મયા। ઇક્ષ્વાકુવંશવિખ્યાતિં શનૈઃ કીર્તયતાનઘ
'હે કકુત્સ્થકુળના વંશજ, હું કઈંક રીતે સીતાજીને શોધી શક્યો. તેમનું મન માત્ર તમારી સાથે હતું. ધીરે ધીરે મેં ઇક્ષ્વાકુ વંશની મહિમા કહેવા માંડી.'
સા મયા નરશાર્દૂલ શનૈર્વિશ્વાસિતા તદા। તતઃ સમ્ભાષિતા દેવી સર્વમર્થં ચ દર્શિતા
'હે પુરુષશાર્દૂલ, પછી મેં ધીરે ધીરે તેમનો વિશ્વાસ જીત્યો. ત્યારબાદ સીતાજીએ મારી સાથે વાત કરી અને બધું ખુલ્લેઆમ કહી દીધું.'
રામસુગ્રીવસખ્યં ચ શ્રુત્વા હર્ષમુપાગતા। નિયતઃ સમુદાચારો ભક્તિશ્ચાસ્યાઃ સદા ત્વયિ
'રામજી અને સુગ્રીવજીની મિત્રતા વિશે સાંભળીને સીતાજી ખૂબ આનંદિત થઈ. તેમનું વર્તન હંમેશા શુદ્ધ છે અને તમારામાં તેમની ભક્તિ અડગ છે.'
એવં મયા મહાભાગ દૃષ્ટા જનકનન્દિની। ઉગ્રેણ તપસા યુક્તા ત્વદ્ભક્ત્યા પુરુષર્ષભ
'હે મહાભાગ્યશાળી, મેં જનકનંદિનીને જોયા, તેઓ કઠિન તપમાં અને તમારી ભક્તિમાં લીન હતી, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ.'
અભિજ્ઞાનં ચ મે દત્તં યથાવૃત્તં તવાન્તિકે। ચિત્રકૂટે મહાપ્રાજ્ઞ વાયસં પ્રતિ રાઘવ
'તેમણે મને ઓળખાણ માટેનું ચિહ્ન આપ્યું, જે પહેલાં ચિત્રકૂટમાં, કાગ વિશે તમારી પાસે જે બન્યું હતું, એ પ્રમાણે.'
વિજ્ઞાપ્યઃ પુનરપ્યેષ રામો વાયુસુત ત્વયા। અખિલેન યથા દૃષ્ટમિતિ મામાહ જાનકી
જાનકીએ મને કહ્યું, 'વાયુપુત્ર, જે કંઈ તું ત્યાં જોયું છે તે બધું ફરીથી રામને પૂરેપૂરું કહી દેજે.'
અયં ચાસ્મૈ પ્રદાતવ્યો યત્નાત્ સુપરિરક્ષિતઃ। બ્રુવતા વચનાન્યેવં સુગ્રીવસ્યોપશૃણ્વતઃ
અને તેણે કહ્યું, 'આ વસ્તુ એને ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક આપી દેજે.' આવી રીતે સુગ્રીવની હાજરીમાં તેણે આ શબ્દો કહ્યા.
એષ ચૂડામણિઃ શ્રીમાન્ મયા તે યત્નરક્ષિતઃ। મનઃશિલાયાસ્તિલકં તત્ સ્મરસ્વેતિ ચાબ્રવીત્
આ તેજસ્વી ચૂડામણિ, મેં તારા માટે ખૂબ જ કાળજીથી સાચવી છે. તેણે કહ્યું, 'માથા પર લાલ રંગનો ટિકા છે, એ યાદ રાખજે.'
એષ નિર્યાતિતઃ શ્રીમાન્ મયા તે વારિસમ્ભવઃ। એનં દૃષ્ટ્વા પ્રમોદિષ્યે વ્યસને ત્વામિવાનઘ
આ સુંદર જળમાં જન્મેલો મણિ મેં તારા માટે લાવ્યો છે; અહિંને જોઈને, દુઃખમાં પણ તને જોયા જેવું મને આનંદ થશે, પાપરહિત.
જીવિતં ધારયિષ્યામિ માસં દશરથાત્મજ। ઊર્ધ્વં માસાન્ન જીવેયં રક્ષસાં વશમાગતા
'હું એક મહિનો જીવતી રહીશ, દશરથપુત્ર; એક મહિના પછી, રાક્ષસોની વશમાં આવી, હું જીવતી રહી શકીશ નહીં.'
ઇતિ મામબ્રવીત્ સીતા કૃશાઙ્ગી ધર્મચારિણી। રાવણાન્તઃપુરે રુદ્ધા મૃગીવોત્ફુલ્લલોચના
આવી રીતે સીતા, દુર્બળ શરીરવાળી, ધર્મમાં સ્થિર, રાવણના અંતઃપુરમાં બંધાયેલી, મૃગ જેવી વિશાળ આંખોવાળી, મને બોલી.
એતદેવ મયાઽઽખ્યાતં સર્વં રાઘવ યદ્ યથા। સર્વથા સાગરજલે સંતારઃ પ્રવિધીયતામ્
રાઘવ, જે કંઈ થયું તે બધું હું તને સાચું-સાચું કહી દીધું છે; હવે કોઈ પણ રીતે દરિયાની પાર જવાનું આયોજન કર.
તૌ જાતાશ્વાસૌ રાજપુત્રૌ વિદિત્વા તચ્ચાભિજ્ઞાનં રાઘવાય પ્રદાય। દેવ્યા ચાખ્યાતં સર્વમેવાનુપૂર્વ્યાદ્ વાચા સમ્પૂર્ણં વાયુપુત્રઃ શશંસ
તે ચિહ્ન જાણીને બંને રાજકુમારોને આશા મળી; વાયુપુત્રે રાઘવને દેવીએ કહેલું બધું ક્રમશઃ અને સંપૂર્ણ રીતે કહી સંભળાવ્યું.
thumb|ષટ્ષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ષટ્ષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો છાસઠમો સર્ગ સાંભળો.
એવમુક્તો હનુમતા રામો દશરથાત્મજઃ। તં મણિં હૃદયે કૃત્વા રુરોદ સહલક્ષ્મણઃ
હનુમાન દ્વારા આવું કહેવામાં આવતા, દશરથપુત્ર રામે એ મણિ હૃદય પર રાખી અને લક્ષ્મણ સાથે રડી પડ્યા.
તં તુ દૃષ્ટ્વા મણિશ્રેષ્ઠં રાઘવઃ શોકકર્શિતઃ। નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યાં સુગ્રીવમિદમબ્રવીત્
એ ઉત્તમ મણિ જોઈને, શોકથી વ્યાકુળ રાઘવના આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા અને તેણે સુગ્રીવને કહ્યું.
યથૈવ ધેનુઃ સ્રવતિ સ્નેહાદ્ વત્સસ્ય વત્સલા। તથા મમાપિ હૃદયં મણિશ્રેષ્ઠસ્ય દર્શનાત્
જેમ ગાય પોતાના વાછરડાને પ્રેમથી દૂધ આપે છે, તેમ આ અમૂલ્ય મણિ જોઈને મારું હૃદય પણ પ્રેમથી છલકાઈ જાય છે.
મણિરત્નમિદં દત્તં વૈદેહ્યાઃ શ્વશુરેણ મે। વધૂકાલે યથા બદ્ધમધિકં મૂર્ધ્નિ શોભતે
આ મણિ વૈદેહીને મારા સસરાએ આપ્યો હતો; લગ્ન સમયે માથે બાંધવામાં આવ્યો હતો અને એના માથે ખૂબ જ સુંદર લાગે છે.
અયં હિ જલસમ્ભૂતો મણિઃ પ્રવરપૂજિતઃ। યજ્ઞે પરમતુષ્ટેન દત્તઃ શક્રેણ ધીમતા
આ મણિ જળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો છે અને ખૂબ જ પૂજનીય છે; યજ્ઞ સમયે અત્યંત પ્રસન્ન થયેલા બુદ્ધિશાળી ઇન્દ્રે આપ્યો હતો.
ઇમં દૃષ્ટ્વા મણિશ્રેષ્ઠં તથા તાતસ્ય દર્શનમ્। અદ્યાસ્મ્યવગતઃ સૌમ્ય વૈદેહસ્ય તથા વિભોઃ
આ ઉત્તમ મણિ જોઈને, મને એવું લાગે છે કે આજે મેં પિતાજીને જોઈ લીધા; અને, સૌમ્ય, આજે વૈદેહ અને સ્વામીનું પણ દર્શન થયું એવું અનુભવું છું.
અયં હિ શોભતે તસ્યાઃ પ્રિયાયા મૂર્ધ્નિ મે મણિઃ। અદ્યાસ્ય દર્શનેનાહં પ્રાપ્તાં તામિવ ચિન્તયે
આ મણિ મારી પ્રિયાની માથે ખૂબ જ શોભે છે; આજે એ મણિ જોઈને, મને એવું લાગે છે કે મેં એને પ્રાપ્ત કરી લીધી છે.
કિમાહ સીતા વૈદેહી બ્રૂહિ સૌમ્ય પુનઃ પુનઃ। પરાસુમિવ તોયેન સિઞ્ચન્તી વાક્યવારિણા
સૌમ્ય, વૈદેહી સીતાએ શું કહ્યું એ વારંવાર મને કહેજે; જેમ તીક્ષ્ણ શસ્ત્ર પર પાણી છાંટાય તેમ એના વચનો મારા મન પર વરસે છે.
ઇતસ્તુ કિં દુઃખતરં યદિમં વારિસમ્ભવમ્। મણિં પશ્યામિ સૌમિત્રે વૈદેહીમાગતાં વિના
સૌમિત્ર, વૈદેહી પાછી ન આવી હોય અને હું આ જળમાં જન્મેલો મણિ જોઈ રહ્યો છું, એથી વધારે દુઃખદ શું હોઈ શકે?
ચિરં જીવતિ વૈદેહી યદિ માસં ધરિષ્યતિ। ક્ષણં વીર ન જીવેયં વિના તામસિતેક્ષણામ્
જો વૈદેહી એક મહિનો સહન કરી શકે તો તે લાંબા સમય સુધી જીવશે; પણ, હે વીર, તેના કાળી આંખો વગર હું એક ક્ષણ પણ જીવી શકતો નથી.
નય મામપિ તં દેશં યત્ર દૃષ્ટા મમ પ્રિયા। ન તિષ્ઠેયં ક્ષણમપિ પ્રવૃત્તિમુપલભ્ય ચ
મને પણ એ જ જગ્યા પર લઈ જા જ્યાં મારી પ્રિયાને જોયી હતી; હવે જ્યારે તેની ખબર મળી ગઈ છે, ત્યારે હું એક ક્ષણ પણ અહીં રહી શકતો નથી.
કથં સા મમ સુશ્રોણી ભીરુભીરુઃ સતી તદા। ભયાવહાનાં ઘોરાણાં મધ્યે તિષ્ઠતિ રક્ષસામ્
મારી પાતળી કમરવાળી અને ભયભીત પત્ની એ ભયાનક અને ભયાવહ રાક્ષસો વચ્ચે કેમ રહી શકે છે?
શારદસ્તિમિરોન્મુક્તો નૂનં ચન્દ્ર ઇવામ્બુદૈઃ। આવૃતો વદનં તસ્યા ન વિરાજતિ સામ્પ્રતમ્
જેમ શરદ ઋતુનો ચાંદો અંધકારમાંથી નીકળી વાદળોથી ઢંકાઈ જાય છે, તેમ આજકાલ એની ચહેરાની કાંતિ પણ દેખાતી નથી.
કિમાહ સીતા હનુમંસ્તત્ત્વતઃ કથયસ્વ મે। એતેન ખલુ જીવિષ્યે ભેષજેનાતુરો યથા
હનુમાન, સીતાએ શું કહ્યું એ સાચું મને કહેજે; એ જાણીને હું એમ જીવી શકીશ જેમ બીમાર માણસ દવા લઈ જીવતો રહે છે.
મધુરા મધુરાલાપા કિમાહ મમ ભામિની। મદ્વિહીના વરારોહા હનુમન્ કથયસ્વ મે। દુઃખાદ્ દુઃખતરં પ્રાપ્ય કથં જીવતિ જાનકી
મારી મીઠી બોલતી અને તેજસ્વી પ્રિયાએ શું કહ્યું, હનુમાન, મને કહેજે; મારી વિના અને વધુ દુઃખમાં જીવતી જાનકી કેવી રીતે જીવતી રહી છે?