ક્વ સીતા વર્તતે દેવી કથં ચ મયિ વર્તતે। એતન્મે સર્વમાખ્યાત વૈદેહીં પ્રતિ વાનરાઃ
રામજી બોલ્યા: 'મારી સીતાજી કયાં છે? અને મારા વિષે તેમનું મન કેવું છે? હે વાનરો, વૈદેહી વિશે બધું મને કહો.'
રામસ્ય ગદિતં શ્રુત્વા હરયો રામસંનિધૌ। ચોદયન્તિ હનૂમન્તં સીતાવૃત્તાન્તકોવિદમ્
રામજીના આ શબ્દો સાંભળીને વાનરો હનુમાનજીને બોલવા પ્રેરવા લાગ્યા, કારણ કે સીતાજી વિશેની તમામ વાતો હનુમાનજીએ સારી રીતે જાણતી હતી.
શ્રુત્વા તુ વચનં તેષાં હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ। પ્રણમ્ય શિરસા દેવ્યૈ સીતાયૈ તાં દિશં પ્રતિ
પછી વાનરોના શબ્દો સાંભળીને પવનપુત્ર હનુમાનજીએ સીતાજી તરફ મોઢું ફેરવી, માથું નમાવી પ્રણામ કર્યો.
ઉવાચ વાક્યં વાક્યજ્ઞઃ સીતાયા દર્શનં યથા। તં મણિં કાઞ્ચનં દિવ્યં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા
પછી વાક્યકુશળ હનુમાનજી બોલ્યા: 'સીતાજીનું દર્શન થયું એ પ્રમાણે કહું છું. આ રહી એ દિવ્ય, તેજસ્વી, સુવર્ણ મણિ, જે પોતે જ ઝગમગે છે.'
દત્ત્વા રામાય હનુમાંસ્તતઃ પ્રાઞ્જલિરબ્રવીત્। સમુદ્રં લઙ્ઘયિત્વાહં શતયોજનમાયતમ્
હનુમાનજીએ એ તેજસ્વી મણિ રામજીને આપી, હાથ જોડીને કહ્યું: 'હું દરિયો, જે શતયોજન જેટલો પહોળો છે, એ પાર કરી આવ્યો છું.'
અગચ્છં જાનકીં સીતાં માર્ગમાણો દિદૃક્ષયા। તત્ર લઙ્કેતિ નગરી રાવણસ્ય દુરાત્મનઃ
'જાનકી સીતાજીને શોધવા અને જોવા માટે હું ત્યાં ગયો હતો. ત્યાં રાવણ નામના દુષ્ટનું લંકા નામનું શહેર છે.'
દક્ષિણસ્ય સમુદ્રસ્ય તીરે વસતિ દક્ષિણે। તત્ર સીતા મયા દૃષ્ટા રાવણાન્તઃપુરે સતી
'દક્ષિણના દરિયાના કિનારે, દક્ષિણ તરફ, સીતાજી રહે છે. ત્યાં જ મેં રાવણના અંતઃપુરમાં સીતાજીને જોયા.'
ત્વયિ સંન્યસ્ય જીવન્તી રામા રામ મનોરથમ્। દૃષ્ટા મે રાક્ષસીમધ્યે તર્જ્યમાના મુહુર્મુહુઃ
'રામજી, સીતાજી માત્ર તમારો આશરો રાખીને જીવતી હતી, તમારો વિચાર જ તેમનો જીવ છે. મેં તેમને રાક્ષસ સ્ત્રીઓની વચ્ચે વારંવાર ધમકાવાતી જોઈ.'
રાક્ષસીભિર્વિરૂપાભી રક્ષિતા પ્રમદાવને। દુઃખમાપદ્યતે દેવી ત્વયા વીર સુખોચિતા
'ભયાનક રાક્ષસ સ્ત્રીઓએ આશોકવનમાં સીતાજીની કડક રક્ષા કરી છે. હે વીર, જે સીતાજી તમારી સાથે સુખમાં રહેતી હતી, એ હવે દુઃખ સહન કરી રહી છે.'
રાવણાન્તઃપુરે રુદ્ધા રાક્ષસીભિઃ સુરક્ષિતા। એકવેણીધરા દીના ત્વયિ ચિન્તાપરાયણા
'રાવણના અંતઃપુરમાં બંધ છે, રાક્ષસ સ્ત્રીઓએ સુરક્ષિત રાખી છે, એક જ વેણી બાંધેલી, દુઃખી, અને તમારો જ ચિંતન કરતી બેઠી છે.'
અધઃશય્યા વિવર્ણાઙ્ગી પદ્મિનીવ હિમાગમે। રાવણાદ્ વિનિવૃત્તાર્થા મર્તવ્યકૃતનિશ્ચયા
'પૃથ્વી પર સૂઈ રહી છે, શરીર ફિક્કું પડી ગયું છે, જાણે શિયાળામાં કમળ કાંઈક સુકાઈ જાય એમ. રાવણ તરફથી આશા ત્યજી દીધી છે અને મૃત્યુનો નિશ્ચય કરી લીધો છે.'
દેવી કથંચિત્ કાકુત્સ્થ ત્વન્મના માર્ગિતા મયા। ઇક્ષ્વાકુવંશવિખ્યાતિં શનૈઃ કીર્તયતાનઘ
'હે કકુત્સ્થકુળના વંશજ, હું કઈંક રીતે સીતાજીને શોધી શક્યો. તેમનું મન માત્ર તમારી સાથે હતું. ધીરે ધીરે મેં ઇક્ષ્વાકુ વંશની મહિમા કહેવા માંડી.'
સા મયા નરશાર્દૂલ શનૈર્વિશ્વાસિતા તદા। તતઃ સમ્ભાષિતા દેવી સર્વમર્થં ચ દર્શિતા
'હે પુરુષશાર્દૂલ, પછી મેં ધીરે ધીરે તેમનો વિશ્વાસ જીત્યો. ત્યારબાદ સીતાજીએ મારી સાથે વાત કરી અને બધું ખુલ્લેઆમ કહી દીધું.'
રામસુગ્રીવસખ્યં ચ શ્રુત્વા હર્ષમુપાગતા। નિયતઃ સમુદાચારો ભક્તિશ્ચાસ્યાઃ સદા ત્વયિ
'રામજી અને સુગ્રીવજીની મિત્રતા વિશે સાંભળીને સીતાજી ખૂબ આનંદિત થઈ. તેમનું વર્તન હંમેશા શુદ્ધ છે અને તમારામાં તેમની ભક્તિ અડગ છે.'
એવં મયા મહાભાગ દૃષ્ટા જનકનન્દિની। ઉગ્રેણ તપસા યુક્તા ત્વદ્ભક્ત્યા પુરુષર્ષભ
'હે મહાભાગ્યશાળી, મેં જનકનંદિનીને જોયા, તેઓ કઠિન તપમાં અને તમારી ભક્તિમાં લીન હતી, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ.'
અભિજ્ઞાનં ચ મે દત્તં યથાવૃત્તં તવાન્તિકે। ચિત્રકૂટે મહાપ્રાજ્ઞ વાયસં પ્રતિ રાઘવ
'તેમણે મને ઓળખાણ માટેનું ચિહ્ન આપ્યું, જે પહેલાં ચિત્રકૂટમાં, કાગ વિશે તમારી પાસે જે બન્યું હતું, એ પ્રમાણે.'
વિજ્ઞાપ્યઃ પુનરપ્યેષ રામો વાયુસુત ત્વયા। અખિલેન યથા દૃષ્ટમિતિ મામાહ જાનકી
જાનકીએ મને કહ્યું, 'વાયુપુત્ર, જે કંઈ તું ત્યાં જોયું છે તે બધું ફરીથી રામને પૂરેપૂરું કહી દેજે.'
અયં ચાસ્મૈ પ્રદાતવ્યો યત્નાત્ સુપરિરક્ષિતઃ। બ્રુવતા વચનાન્યેવં સુગ્રીવસ્યોપશૃણ્વતઃ
અને તેણે કહ્યું, 'આ વસ્તુ એને ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક આપી દેજે.' આવી રીતે સુગ્રીવની હાજરીમાં તેણે આ શબ્દો કહ્યા.
એષ ચૂડામણિઃ શ્રીમાન્ મયા તે યત્નરક્ષિતઃ। મનઃશિલાયાસ્તિલકં તત્ સ્મરસ્વેતિ ચાબ્રવીત્
આ તેજસ્વી ચૂડામણિ, મેં તારા માટે ખૂબ જ કાળજીથી સાચવી છે. તેણે કહ્યું, 'માથા પર લાલ રંગનો ટિકા છે, એ યાદ રાખજે.'
એષ નિર્યાતિતઃ શ્રીમાન્ મયા તે વારિસમ્ભવઃ। એનં દૃષ્ટ્વા પ્રમોદિષ્યે વ્યસને ત્વામિવાનઘ
આ સુંદર જળમાં જન્મેલો મણિ મેં તારા માટે લાવ્યો છે; અહિંને જોઈને, દુઃખમાં પણ તને જોયા જેવું મને આનંદ થશે, પાપરહિત.
જીવિતં ધારયિષ્યામિ માસં દશરથાત્મજ। ઊર્ધ્વં માસાન્ન જીવેયં રક્ષસાં વશમાગતા
'હું એક મહિનો જીવતી રહીશ, દશરથપુત્ર; એક મહિના પછી, રાક્ષસોની વશમાં આવી, હું જીવતી રહી શકીશ નહીં.'
ઇતિ મામબ્રવીત્ સીતા કૃશાઙ્ગી ધર્મચારિણી। રાવણાન્તઃપુરે રુદ્ધા મૃગીવોત્ફુલ્લલોચના
આવી રીતે સીતા, દુર્બળ શરીરવાળી, ધર્મમાં સ્થિર, રાવણના અંતઃપુરમાં બંધાયેલી, મૃગ જેવી વિશાળ આંખોવાળી, મને બોલી.
એતદેવ મયાઽઽખ્યાતં સર્વં રાઘવ યદ્ યથા। સર્વથા સાગરજલે સંતારઃ પ્રવિધીયતામ્
રાઘવ, જે કંઈ થયું તે બધું હું તને સાચું-સાચું કહી દીધું છે; હવે કોઈ પણ રીતે દરિયાની પાર જવાનું આયોજન કર.
તૌ જાતાશ્વાસૌ રાજપુત્રૌ વિદિત્વા તચ્ચાભિજ્ઞાનં રાઘવાય પ્રદાય। દેવ્યા ચાખ્યાતં સર્વમેવાનુપૂર્વ્યાદ્ વાચા સમ્પૂર્ણં વાયુપુત્રઃ શશંસ
તે ચિહ્ન જાણીને બંને રાજકુમારોને આશા મળી; વાયુપુત્રે રાઘવને દેવીએ કહેલું બધું ક્રમશઃ અને સંપૂર્ણ રીતે કહી સંભળાવ્યું.
thumb|ષટ્ષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ષટ્ષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો છાસઠમો સર્ગ સાંભળો.
એવમુક્તો હનુમતા રામો દશરથાત્મજઃ। તં મણિં હૃદયે કૃત્વા રુરોદ સહલક્ષ્મણઃ
હનુમાન દ્વારા આવું કહેવામાં આવતા, દશરથપુત્ર રામે એ મણિ હૃદય પર રાખી અને લક્ષ્મણ સાથે રડી પડ્યા.
તં તુ દૃષ્ટ્વા મણિશ્રેષ્ઠં રાઘવઃ શોકકર્શિતઃ। નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યાં સુગ્રીવમિદમબ્રવીત્
એ ઉત્તમ મણિ જોઈને, શોકથી વ્યાકુળ રાઘવના આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા અને તેણે સુગ્રીવને કહ્યું.
યથૈવ ધેનુઃ સ્રવતિ સ્નેહાદ્ વત્સસ્ય વત્સલા। તથા મમાપિ હૃદયં મણિશ્રેષ્ઠસ્ય દર્શનાત્
જેમ ગાય પોતાના વાછરડાને પ્રેમથી દૂધ આપે છે, તેમ આ અમૂલ્ય મણિ જોઈને મારું હૃદય પણ પ્રેમથી છલકાઈ જાય છે.
મણિરત્નમિદં દત્તં વૈદેહ્યાઃ શ્વશુરેણ મે। વધૂકાલે યથા બદ્ધમધિકં મૂર્ધ્નિ શોભતે
આ મણિ વૈદેહીને મારા સસરાએ આપ્યો હતો; લગ્ન સમયે માથે બાંધવામાં આવ્યો હતો અને એના માથે ખૂબ જ સુંદર લાગે છે.
અયં હિ જલસમ્ભૂતો મણિઃ પ્રવરપૂજિતઃ। યજ્ઞે પરમતુષ્ટેન દત્તઃ શક્રેણ ધીમતા
આ મણિ જળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો છે અને ખૂબ જ પૂજનીય છે; યજ્ઞ સમયે અત્યંત પ્રસન્ન થયેલા બુદ્ધિશાળી ઇન્દ્રે આપ્યો હતો.