એતદર્થમયં પ્રાપ્તો વક્તું મધુરવાગિહ। નામ્ના દધિમુખો નામ હરિઃ પ્રખ્યાતવિક્રમઃ
આ માટે જ આ વાનર અહીં મીઠા શબ્દો સાથે વાત કરવા આવ્યો છે. એનું નામ દધિમુખ છે, અને એ વીરતા માટે પ્રસિદ્ધ છે.
દૃષ્ટા સીતા મહાબાહો સૌમિત્રે પશ્ય તત્ત્વતઃ। અભિગમ્ય યથા સર્વે પિબન્તિ મધુ વાનરાઃ
મહાબાહુ સોમિત્ર, સાચું જોઈ લો—સીતા મળી ગઈ છે, એટલે બધા વાનરો પાછા આવીને મધ પી રહ્યા છે.
ન ચાપ્યદૃષ્ટ્વા વૈદેહીં વિશ્રુતાઃ પુરુષર્ષભ। વનં દત્તવરં દિવ્યં ધર્ષયેયુર્વનૌકસઃ
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, વિદેહનંદિનીને જોયા વિના, એ પ્રસિદ્ધ વાનરો ક્યારેય દેવો દ્વારા અપાયેલું મધુવન ભંગત ન હોત.
તતઃ પ્રહૃષ્ટો ધર્માત્મા લક્ષ્મણઃ સહરાઘવઃ। શ્રુત્વા કર્ણસુખાં વાણીં સુગ્રીવવદનાચ્ચ્યુતામ્
પછી ધર્મનિષ્ઠ લક્ષ્મણ અને રાઘવ બંને સુગ્રીવના મીઠા અને આનંદદાયક વચનો સાંભળી ખૂબ ખુશ થયા.
પ્રાહૃષ્યત ભૃશં રામો લક્ષ્મણશ્ચ મહાયશાઃ। શ્રુત્વા દધિમુખસ્યૈવં સુગ્રીવસ્તુ પ્રહૃષ્ય ચ
રામચંદ્રજી ખૂબ આનંદિત થયા, અને મહાપ્રસિદ્ધ લક્ષ્મણજી પણ ખુશ થયા; દધિમુખના શબ્દો સાંભળીને સુગ્રીવજી પણ આનંદમાં આવી ગયા.
વનપાલં પુનર્વાક્યં સુગ્રીવઃ પ્રત્યભાષત। પ્રીતોઽસ્મિ સોઽહં યદ્ભુક્તં વનં તૈઃ કૃતકર્મભિઃ
પછી સુગ્રીવએ વનપાળને ફરી કહ્યું: 'મને ખુશી છે કે જે વાનરોએ કામ પૂરું કર્યું છે, તેમણે આ વનનો આનંદ માણ્યો.'
ધર્ષિતં મર્ષણીયં ચ ચેષ્ટિતં કૃતકર્મણામ્। ગચ્છ શીઘ્રં મધુવનં સંરક્ષસ્વ ત્વમેવ હિ। શીઘ્રં પ્રેષય સર્વાંસ્તાન્ હનૂમત્પ્રમુખાન્ કપીન્
આ વનને નુકસાન પહોંચાડવું માફ કરી શકાય છે, અને કામ પૂરું કરનારાઓ માટે આવું વર્તન યોગ્ય છે. તું જલદી જઈને મધુવનની રક્ષા કર અને હનુમાનજીને મુખ્ય બનાવીને બધા વાનરોને તરત મોકલ.
ઇચ્છામિ શીઘ્રં હનુમત્પ્રધાનાન્- શાખામૃગાંસ્તાન્ મૃગરાજદર્પાન્। પ્રષ્ટું કૃતાર્થાન્ સહ રાઘવાભ્યાં શ્રોતું ચ સીતાધિગમે પ્રયત્નમ્
હું જલદીથી હનુમાનજીને મુખ્ય રાખીને એ બધા ડાળીઓ પર રહેતા વાનરોને, જે સિંહ જેવો ગર્વ ધરાવે છે અને પોતાનું કામ પૂરું કરી ચૂક્યા છે, રાઘવભાઈઓ સાથે મળીને પૂછવા માંગું છું અને સીતા માતાજીના શોધમાં તેમણે શું પ્રયત્ન કર્યા તે સાંભળવા ઈચ્છું છું.
પ્રીતિસ્ફીતાક્ષૌ સમ્પ્રહૃષ્ટૌ કુમારૌ દૃષ્ટ્વા સિદ્ધાર્થૌ વાનરાણાં ચ રાજા। અઙ્ગૈઃ પ્રહૃષ્ટૈઃ કાર્યસિદ્ધિં વિદિત્વા બાહ્વોરાસન્નામતિમાત્રં નનન્દ
બન્ને રાજકુમારો અને વાનરરાજા સુગ્રીવજી, વાનરોનું કાર્ય સફળ થયું જોઈને ખૂબ ખુશ થયા; તેઓએ કામ પૂરું થયું તે જાણીને આનંદથી હાથ નજીક લાવીને ખૂબ આનંદ વ્યક્ત કર્યો.
thumb|ચતુઃષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ચતુઃષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૫-
આ હવે ચૌસઠમો સર્ગ છે, સાંભળો.
સુગ્રીવેણૈવમુક્તસ્તુ હૃષ્ટો દધિમુખઃ કપિઃ। રાઘવં લક્ષ્મણં ચૈવ સુગ્રીવં ચાભ્યવાદયત્
સુગ્રીવજીએ આમ કહ્યું ત્યારે દધિમુખ વાનર આનંદિત થયો અને રાઘવજી, લક્ષ્મણજી અને સુગ્રીવજીને વંદન કર્યા.
સ પ્રણમ્ય ચ સુગ્રીવં રાઘવૌ ચ મહાબલૌ। વાનરૈઃ સહિતઃ શૂરૈર્દિવમેવોત્પપાત હ
પછી તેણે સુગ્રીવજી અને બન્ને શક્તિશાળી રાઘવભાઈઓને વંદન કર્યા અને બહાદુર વાનરો સાથે મળીને આકાશમાં ઉડી ગયો.
સ યથૈવાગતઃ પૂર્વં તથૈવ ત્વરિતં ગતઃ। નિપત્ય ગગનાદ્ ભૂમૌ તદ્ વનં પ્રવિવેશ હ
જેમ તે પહેલાં આવ્યો હતો, એમ જ ઝડપથી પાછો ગયો; આકાશમાંથી જમીન પર ઊતરીને તે વનમાં પ્રવેશ્યો.
સ પ્રવિષ્ટો મધુવનં દદર્શ હરિયૂથપાન્। વિમદાનુદ્ધતાન્ સર્વાન્ મેહમાનાન્ મધૂદકમ્
મધુવનમાં પ્રવેશીને તેણે બધા વાનરમુખિયાઓને જોયા, જે બધા મધપાનથી મસ્ત અને ઉદ્ધત હતા, અને મધ જેવી દ્રવ્યથી જમીન ભીંજવી રહ્યા હતા.
સ તાનુપાગમદ્ વીરો બદ્ધ્વા કરપુટાઞ્જલિમ્। ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણમિદં હૃષ્ટવદઙ્ગદમ્
પછી એ વીર દધિમુખે હાથ જોડીને આનંદિત અંગદ પાસે ગયો અને મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું.
સૌમ્ય રોષો ન કર્તવ્યો યદેભિઃ પરિવારણમ્। અજ્ઞાનાદ્ રક્ષિભિઃ ક્રોધાદ્ ભવન્તઃ પ્રતિષેધિતાઃ
પ્રિય અંગદ, રક્ષકોએ અજાણપણે અને ગુસ્સામાં તમને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, એ વાતે ગુસ્સો કરવો નહીં.
શ્રાન્તો દૂરાદનુપ્રાપ્તો ભક્ષયસ્વ સ્વકં મધુ। યુવરાજસ્ત્વમીશશ્ચ વનસ્યાસ્ય મહાબલ
તમે દૂરથી થાકી ને આવ્યા છો, તમારું પોતાનું મધ ખાઓ; તમે આ વનના યુવરાજ અને સ્વામી છો, મહાબલી.
મૌર્ખ્યાત્ પૂર્વં કૃતો રોષસ્તદ્ ભવાન્ ક્ષન્તુમર્હતિ। યથૈવ હિ પિતા તેઽભૂત્ પૂર્વં હરિગણેશ્વરઃ
પહેલાં મૂર્ખાઈથી ગુસ્સો થયો હતો, એ તમે માફ કરો; જેમ તમારા પિતા, વાનરગણના સ્વામી, પહેલાં માફ કરતા હતા.
તથા ત્વમપિ સુગ્રીવો નાન્યસ્તુ હરિસત્તમ। આખ્યાતં હિ મયા ગત્વા પિતૃવ્યસ્ય તવાનઘ
એ જ રીતે, સુગ્રીવજી તમારા પિતરાઈ છે, બીજું કોઈ નહીં, હે શ્રેષ્ઠ વાનર; હું તમારી પાસે જઈને બધું તમારા પિતરાઈને કહી દીધું છે.
ઇહોપયાનં સર્વેષામેતેષાં વનચારિણામ્। ભવદાગમનં શ્રુત્વા સહૈભિર્વનચારિભિઃ
તમારા આવવાના સમાચાર સાંભળીને બધા વનવાસી વાનરો અહીં એકઠા થયા છે, અને બીજા વનવાસીઓ પણ સાથે આવ્યા છે.
પ્રહૃષ્ટો ન તુ રુષ્ટોઽસૌ વનં શ્રુત્વા પ્રધર્ષિતમ્। પ્રહૃષ્ટો માં પિતૃવ્યસ્તે સુગ્રીવો વાનરેશ્વરઃ
તમારા પિતરાઈ સુગ્રીવ, વાનરરાજા, વનને તોડફોડ થયાનું સાંભળીને ગુસ્સે થયા નહીં, પણ ખૂબ ખુશ થયા.
શીઘ્રં પ્રેષય સર્વાંસ્તાનિતિ હોવાચ પાર્થિવઃ। શ્રુત્વા દધિમુખસ્યૈતદ્ વચનં શ્લક્ષ્ણમઙ્ગદઃ
દધિમુખના મીઠા શબ્દો સાંભળીને રાજાએ કહ્યું, 'બધા વાનરોને જલદી બોલાવો.'
અબ્રવીત્ તાન્ હરિશ્રેષ્ઠો વાક્યં વાક્યવિશારદઃ। શઙ્કે શ્રુતોઽયં વૃત્તાન્તો રામેણ હરિયૂથપાઃ
પછી વાક્યકૌશલ્યમાં નિપુણ અને વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ અંગદએ તેમને કહ્યું: 'મને લાગે છે કે આ સમાચાર રામજી સુધી પહોંચી ગયા છે, વાનર સેનાપતિઓ.'
અયં ચ હર્ષાદાખ્યાતિ તેન જાનામિ હેતુના। તત્ ક્ષમં નેહ નઃ સ્થાતું કૃતે કાર્યે પરંતપાઃ
અને આ વાનર આનંદથી એ વાત જણાવી રહ્યો છે, તેથી હું કારણ જાણું છું. હવે કામ પૂરું થઈ ગયું છે, દુશ્મનોને હરાવનારો, અહીં રોકાવું યોગ્ય નથી.
પીત્વા મધુ યથાકામં વિક્રાન્તા વનચારિણઃ। કિં શેષં ગમનં તત્ર સુગ્રીવો યત્ર વાનરઃ
અમે મનભાવે મધ પીધું છે, હવે આ વનવાસી વીરોએ ક્યાંકSugrīv છે ત્યાં જવાનું જ બાકી રહ્યું છે.
સર્વે યથા માં વક્ષ્યન્તિ સમેત્ય હરિપુઙ્ગવાઃ। તથાસ્મિ કર્તા કર્તવ્યે ભવદ્ભિઃ પરવાનહમ્
જ્યારે બધા વાનરશ્રેષ્ઠો ભેગા થઈને મને જે કહેશે, એ પ્રમાણે જ હું કરું છું; તમારો આધાર હું છું.
નાજ્ઞાપયિતુમીશોઽહં યુવરાજોઽસ્મિ યદ્યપિ। અયુક્તં કૃતકર્માણો યૂયં ધર્ષયિતું બલાત્
હું યુવરાજ છું છતાં પણ આદેશ આપવાનો અધિકાર નથી; તમે કામ પૂરું કરી લીધું છે, તેથી તમારે જબરદસ્તી દોષારોપણ કરવું યોગ્ય નથી.
બ્રુવતશ્ચાઙ્ગદસ્યૈવં શ્રુત્વા વચનમુત્તમમ્। પ્રહૃષ્ટમનસો વાક્યમિદમૂચુર્વનૌકસઃ
અંગદના આવા ઉત્તમ વચનો સાંભળી વનવાસી વાનરો આનંદથી મનમાં ખુશ થઈને આ રીતે બોલ્યા.
એવં વક્ષ્યતિ કો રાજન્ પ્રભુઃ સન્ વાનરર્ષભ। ઐશ્વર્યમદમત્તો હિ સર્વોઽહમિતિ મન્યતે
રાજા, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ અને સાચો સ્વામી હોય તેવા કોણ છે જે આવું બોલે? કારણ કે સત્તાનો અહંકાર ધરાવતો દરેક જણ પોતે જ બધું છે એમ માને છે.
તવ ચેદં સુસદૃશં વાક્યં નાન્યસ્ય કસ્યચિત્। સન્નતિર્હિ તવાખ્યાતિ ભવિષ્યચ્છુભયોગ્યતામ્
આવું વચન તો ફક્ત તને જ શોભે છે, બીજાને નહીં; તારી વિનમ્રતા તારી શુભ ભવિષ્ય માટે યોગ્યતા દર્શાવે છે.