એવમુક્તસ્તુ સુગ્રીવો લક્ષ્મણેન મહાત્મના। લક્ષ્મણં પ્રત્યુવાચેદં વાક્યં વાક્યવિશારદઃ
મહાન આત્મા લક્ષ્મણે આવું પૂછતાં, વાક્યકુશળ સુગ્રીવે લક્ષ્મણને આ રીતે જવાબ આપ્યો:
આર્ય લક્ષ્મણ સમ્પ્રાહ વીરો દધિમુખઃ કપિઃ। અઙ્ગદપ્રમુખૈર્વીરૈર્ભક્ષિતં મધુ વાનરૈઃ
આર્ય લક્ષ્મણ, દધિમુખ નામનો વીર વાનર આવીને કહ્યો કે અંગદ અને બીજા વીર વાનરો દ્વારા મધુવનનું મધ પી લેવાયું છે.
નૈષામકૃતકાર્યાણામીદૃશઃ સ્યાદ્ વ્યતિક્રમઃ। વનં યદભિપન્નાસ્તે સાધિતં કર્મ તદ્ ધ્રુવમ્
જે લોકો પોતાનું કામ પૂરું કર્યા વિના હોય, તેઓ એમનું અતિક્રમણ ક્યારેય ન કરે. જ્યારે એ વાનરો વનમાં પ્રવેશ્યા છે, એનો અર્થ એમનું કાર્ય નિશ્ચિત પૂરું થયું છે.
વારયન્તો ભૃશં પ્રાપ્તાઃ પાલા જાનુભિરાહતાઃ। તથા ન ગણિતશ્ચાયં કપિર્દધિમુખો બલી
જેઓ વાનરોને રોકવા આવ્યા, તેઓને ઘૂંટણથી મારવામાં આવ્યા, અને દધિમુખ નામનો બળવાન વાનર પણ એમની ગણતરીમાં જ આવ્યો નહોતો.
પતિર્મમ વનસ્યાયમસ્માભિઃ સ્થાપિતઃ સ્વયમ્। દૃષ્ટા દેવી ન સંદેહો ન ચાન્યેન હનૂમતા
આ વાનરને અમે જ મારા વનનો રક્ષક બનાવ્યો હતો. દેવી સીતા મળી ગઈ છે, એમાં હવે શંકા નથી, અને એ પણ હનુમાન સિવાય બીજાએ નહિ.
ન હ્યન્યઃ સાધને હેતુઃ કર્મણોઽસ્ય હનૂમતઃ। કાર્યસિદ્ધિર્હનુમતિ મતિશ્ચ હરિપુઙ્ગવે
હનુમાનના કાર્ય માટે બીજું કોઈ કારણ નથી. કાર્યસિદ્ધિ હનુમાન પર જ આધાર રાખે છે, અને વાનરોમાં જ્ઞાન પણ હનુમાન પાસે છે.
વ્યવસાયશ્ચ વીર્યં ચ શ્રુતં ચાપિ પ્રતિષ્ઠિતમ્। જામ્બવાન્ યત્ર નેતા સ્યાદઙ્ગદશ્ચ મહાબલઃ
જ્યાં જામ્બવાન નેતા છે અને મહાબલી અંગદ હાજર છે, ત્યાં નિશ્ચય, બળ અને પ્રતિષ્ઠા બધું જ છે.
હનૂમાંશ્ચાપ્યધિષ્ઠાતા ન તત્ર ગતિરન્યથા। અઙ્ગદપ્રમુખૈર્વીરૈર્હતં મધુવનં કિલ
હનુમાન પોતે ત્યાં મુખ્ય હતા, એટલે બીજો કોઈ રસ્તો નહોતો. અંગદ અને બીજા વીર વાનરો દ્વારા મધુવન ખરેખર નષ્ટ થયું.
વિચિત્ય દક્ષિણામાશામાગતૈર્હરિપુઙ્ગવૈઃ। આગતૈશ્ચાપ્રધૃષ્યં તદ્ધતં મધુવનં હિ તૈઃ
દક્ષિણ દિશામાં શોધી અને પાછા આવેલા એ વાનરવીરો દ્વારા, એક સમયે અપ્રાપ્ય ગણાતું મધુવન હવે નાશ પામ્યું છે.
ધર્ષિતં ચ વનં કૃત્સ્નમુપયુક્તં તુ વાનરૈઃ। પાતિતા વનપાલાસ્તે તદા જાનુભિરાહતાઃ
આખું વન વાનરો દ્વારા ભોગવાયું અને બગાડાયું છે. વનપાલોને પણ ઘૂંટણથી મારવામાં આવ્યા છે.
એતદર્થમયં પ્રાપ્તો વક્તું મધુરવાગિહ। નામ્ના દધિમુખો નામ હરિઃ પ્રખ્યાતવિક્રમઃ
આ માટે જ આ વાનર અહીં મીઠા શબ્દો સાથે વાત કરવા આવ્યો છે. એનું નામ દધિમુખ છે, અને એ વીરતા માટે પ્રસિદ્ધ છે.
દૃષ્ટા સીતા મહાબાહો સૌમિત્રે પશ્ય તત્ત્વતઃ। અભિગમ્ય યથા સર્વે પિબન્તિ મધુ વાનરાઃ
મહાબાહુ સોમિત્ર, સાચું જોઈ લો—સીતા મળી ગઈ છે, એટલે બધા વાનરો પાછા આવીને મધ પી રહ્યા છે.
ન ચાપ્યદૃષ્ટ્વા વૈદેહીં વિશ્રુતાઃ પુરુષર્ષભ। વનં દત્તવરં દિવ્યં ધર્ષયેયુર્વનૌકસઃ
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, વિદેહનંદિનીને જોયા વિના, એ પ્રસિદ્ધ વાનરો ક્યારેય દેવો દ્વારા અપાયેલું મધુવન ભંગત ન હોત.
તતઃ પ્રહૃષ્ટો ધર્માત્મા લક્ષ્મણઃ સહરાઘવઃ। શ્રુત્વા કર્ણસુખાં વાણીં સુગ્રીવવદનાચ્ચ્યુતામ્
પછી ધર્મનિષ્ઠ લક્ષ્મણ અને રાઘવ બંને સુગ્રીવના મીઠા અને આનંદદાયક વચનો સાંભળી ખૂબ ખુશ થયા.
પ્રાહૃષ્યત ભૃશં રામો લક્ષ્મણશ્ચ મહાયશાઃ। શ્રુત્વા દધિમુખસ્યૈવં સુગ્રીવસ્તુ પ્રહૃષ્ય ચ
રામચંદ્રજી ખૂબ આનંદિત થયા, અને મહાપ્રસિદ્ધ લક્ષ્મણજી પણ ખુશ થયા; દધિમુખના શબ્દો સાંભળીને સુગ્રીવજી પણ આનંદમાં આવી ગયા.
વનપાલં પુનર્વાક્યં સુગ્રીવઃ પ્રત્યભાષત। પ્રીતોઽસ્મિ સોઽહં યદ્ભુક્તં વનં તૈઃ કૃતકર્મભિઃ
પછી સુગ્રીવએ વનપાળને ફરી કહ્યું: 'મને ખુશી છે કે જે વાનરોએ કામ પૂરું કર્યું છે, તેમણે આ વનનો આનંદ માણ્યો.'
ધર્ષિતં મર્ષણીયં ચ ચેષ્ટિતં કૃતકર્મણામ્। ગચ્છ શીઘ્રં મધુવનં સંરક્ષસ્વ ત્વમેવ હિ। શીઘ્રં પ્રેષય સર્વાંસ્તાન્ હનૂમત્પ્રમુખાન્ કપીન્
આ વનને નુકસાન પહોંચાડવું માફ કરી શકાય છે, અને કામ પૂરું કરનારાઓ માટે આવું વર્તન યોગ્ય છે. તું જલદી જઈને મધુવનની રક્ષા કર અને હનુમાનજીને મુખ્ય બનાવીને બધા વાનરોને તરત મોકલ.
ઇચ્છામિ શીઘ્રં હનુમત્પ્રધાનાન્- શાખામૃગાંસ્તાન્ મૃગરાજદર્પાન્। પ્રષ્ટું કૃતાર્થાન્ સહ રાઘવાભ્યાં શ્રોતું ચ સીતાધિગમે પ્રયત્નમ્
હું જલદીથી હનુમાનજીને મુખ્ય રાખીને એ બધા ડાળીઓ પર રહેતા વાનરોને, જે સિંહ જેવો ગર્વ ધરાવે છે અને પોતાનું કામ પૂરું કરી ચૂક્યા છે, રાઘવભાઈઓ સાથે મળીને પૂછવા માંગું છું અને સીતા માતાજીના શોધમાં તેમણે શું પ્રયત્ન કર્યા તે સાંભળવા ઈચ્છું છું.
પ્રીતિસ્ફીતાક્ષૌ સમ્પ્રહૃષ્ટૌ કુમારૌ દૃષ્ટ્વા સિદ્ધાર્થૌ વાનરાણાં ચ રાજા। અઙ્ગૈઃ પ્રહૃષ્ટૈઃ કાર્યસિદ્ધિં વિદિત્વા બાહ્વોરાસન્નામતિમાત્રં નનન્દ
બન્ને રાજકુમારો અને વાનરરાજા સુગ્રીવજી, વાનરોનું કાર્ય સફળ થયું જોઈને ખૂબ ખુશ થયા; તેઓએ કામ પૂરું થયું તે જાણીને આનંદથી હાથ નજીક લાવીને ખૂબ આનંદ વ્યક્ત કર્યો.
thumb|ચતુઃષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ચતુઃષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૫-
આ હવે ચૌસઠમો સર્ગ છે, સાંભળો.
સુગ્રીવેણૈવમુક્તસ્તુ હૃષ્ટો દધિમુખઃ કપિઃ। રાઘવં લક્ષ્મણં ચૈવ સુગ્રીવં ચાભ્યવાદયત્
સુગ્રીવજીએ આમ કહ્યું ત્યારે દધિમુખ વાનર આનંદિત થયો અને રાઘવજી, લક્ષ્મણજી અને સુગ્રીવજીને વંદન કર્યા.
સ પ્રણમ્ય ચ સુગ્રીવં રાઘવૌ ચ મહાબલૌ। વાનરૈઃ સહિતઃ શૂરૈર્દિવમેવોત્પપાત હ
પછી તેણે સુગ્રીવજી અને બન્ને શક્તિશાળી રાઘવભાઈઓને વંદન કર્યા અને બહાદુર વાનરો સાથે મળીને આકાશમાં ઉડી ગયો.
સ યથૈવાગતઃ પૂર્વં તથૈવ ત્વરિતં ગતઃ। નિપત્ય ગગનાદ્ ભૂમૌ તદ્ વનં પ્રવિવેશ હ
જેમ તે પહેલાં આવ્યો હતો, એમ જ ઝડપથી પાછો ગયો; આકાશમાંથી જમીન પર ઊતરીને તે વનમાં પ્રવેશ્યો.
સ પ્રવિષ્ટો મધુવનં દદર્શ હરિયૂથપાન્। વિમદાનુદ્ધતાન્ સર્વાન્ મેહમાનાન્ મધૂદકમ્
મધુવનમાં પ્રવેશીને તેણે બધા વાનરમુખિયાઓને જોયા, જે બધા મધપાનથી મસ્ત અને ઉદ્ધત હતા, અને મધ જેવી દ્રવ્યથી જમીન ભીંજવી રહ્યા હતા.
સ તાનુપાગમદ્ વીરો બદ્ધ્વા કરપુટાઞ્જલિમ્। ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણમિદં હૃષ્ટવદઙ્ગદમ્
પછી એ વીર દધિમુખે હાથ જોડીને આનંદિત અંગદ પાસે ગયો અને મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું.
સૌમ્ય રોષો ન કર્તવ્યો યદેભિઃ પરિવારણમ્। અજ્ઞાનાદ્ રક્ષિભિઃ ક્રોધાદ્ ભવન્તઃ પ્રતિષેધિતાઃ
પ્રિય અંગદ, રક્ષકોએ અજાણપણે અને ગુસ્સામાં તમને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, એ વાતે ગુસ્સો કરવો નહીં.
શ્રાન્તો દૂરાદનુપ્રાપ્તો ભક્ષયસ્વ સ્વકં મધુ। યુવરાજસ્ત્વમીશશ્ચ વનસ્યાસ્ય મહાબલ
તમે દૂરથી થાકી ને આવ્યા છો, તમારું પોતાનું મધ ખાઓ; તમે આ વનના યુવરાજ અને સ્વામી છો, મહાબલી.
મૌર્ખ્યાત્ પૂર્વં કૃતો રોષસ્તદ્ ભવાન્ ક્ષન્તુમર્હતિ। યથૈવ હિ પિતા તેઽભૂત્ પૂર્વં હરિગણેશ્વરઃ
પહેલાં મૂર્ખાઈથી ગુસ્સો થયો હતો, એ તમે માફ કરો; જેમ તમારા પિતા, વાનરગણના સ્વામી, પહેલાં માફ કરતા હતા.
તથા ત્વમપિ સુગ્રીવો નાન્યસ્તુ હરિસત્તમ। આખ્યાતં હિ મયા ગત્વા પિતૃવ્યસ્ય તવાનઘ
એ જ રીતે, સુગ્રીવજી તમારા પિતરાઈ છે, બીજું કોઈ નહીં, હે શ્રેષ્ઠ વાનર; હું તમારી પાસે જઈને બધું તમારા પિતરાઈને કહી દીધું છે.
ઇહોપયાનં સર્વેષામેતેષાં વનચારિણામ્। ભવદાગમનં શ્રુત્વા સહૈભિર્વનચારિભિઃ
તમારા આવવાના સમાચાર સાંભળીને બધા વનવાસી વાનરો અહીં એકઠા થયા છે, અને બીજા વનવાસીઓ પણ સાથે આવ્યા છે.