તુદન્તમન્યઃ પ્રણદન્નુપૈતિ સમાકુલં તત્ કપિસૈન્યમાસીત્। ન ચાત્ર કશ્ચિન્ન બભૂવ મત્તો ન ચાત્ર કશ્ચિન્ન બભૂવ દૃપ્તઃ
બીજો કોઈ મારતો અને ગર્જના કરતો આવે; આખી વાનર સેના ગોથમગોથ થઈ ગઈ. ત્યાં કોઈ પણ એવો નહોતો જે મસ્ત ન થયો હોય, કે કોઈ અહંકાર વગર રહ્યો હોય.
તતો વનં તત્ પરિભક્ષ્યમાણં દ્રુમાંશ્ચ વિધ્વંસિતપત્રપુષ્પાન્। સમીક્ષ્ય કોપાદ્ દધિવક્ત્રનામા નિવારયામાસ કપિઃ કપીંસ્તાન્
પછી, જ્યારે દધિમુખે જોયું કે વન ખાઈ નાખવામાં આવી રહ્યું છે અને વૃક્ષોના પાંદડા-ફૂલો નષ્ટ થઈ રહ્યા છે, ત્યારે તેણે ગુસ્સે થઈને વાનરોને અટકાવવાનું શરૂ કર્યું.
સ તૈઃ પ્રવૃદ્ધૈઃ પરિભર્ત્સ્યમાનો વનસ્ય ગોપ્તા હરિવૃદ્ધવીરઃ। ચકાર ભૂયો મતિમુગ્રતેજા વનસ્ય રક્ષાં પ્રતિ વાનરેભ્યઃ
આ ઉલ્લાસભર્યા વાંદરો દ્વારા ત્રાસ આપવામાં આવતા, જંગલના વરિષ્ઠ રક્ષક દધિમુખે, પોતાની તીવ્ર શક્તિથી વાંદરો સામે જંગલની રક્ષા કરવાનો દૃઢ નિશ્ચય કર્યો.
ઉવાચ કાંશ્ચિત્ પરુષાણ્યભીત- મસક્તમન્યાંશ્ચ તલૈર્જઘાન। સમેત્ય કૈશ્ચિત્ કલહં ચકાર તથૈવ સામ્નોપજગામ કાંશ્ચિત્
કેટલાંકને તેણે કડક શબ્દોમાં બોલ્યું, બીજાને હાથથી માર્યો, કેટલાક સાથે ઝઘડો કર્યો અને કેટલાકને સમજાવવાનો પ્રયાસ પણ કર્યો.
સ તૈર્મદાદપ્રતિવાર્યવેગૈ- ર્બલાચ્ચ તેન પ્રતિવાર્યમાણૈઃ। પ્રધર્ષણે ત્યક્તભયૈઃ સમેત્ય પ્રકૃષ્યતે ચાપ્યનવેક્ષ્ય દોષમ્
વાંદરોના અપરાધરહિત અને અપરાજેય બળથી દબાઈને, નિર્ભય વાંદરો દ્વારા હુમલો થતાં, દધિમુખને કોઈ દોષ જોયા વિના ખેંચી લઈ જવામાં આવ્યો.
નખૈસ્તુદન્તો દશનૈર્દશન્ત- સ્તલૈશ્ચ પાદૈશ્ચ સમાપયન્તઃ। મદાત્ કપિં તે કપયઃ સમન્તા- ન્મહાવનં નિર્વિષયં ચ ચક્રુઃ
વાંદરો દાંતથી કટકટાવતાં, નખથી ઘા કરતાં, હાથ અને પગથી મારતાં, દધિમુખને ચારે બાજુથી ઘેરીને, મદમાં ચુર થઈને, આખું જંગલ આનંદવિહિન બનાવી દીધું.
thumb|દ્વિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે દ્વિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૫-
આ હવે બાવીસમો અધ્યાય સાંભળો.
તાનુવાચ હરિશ્રેષ્ઠો હનૂમાન્ વાનરર્ષભઃ। અવ્યગ્રમનસો યૂયં મધુ સેવત વાનરાઃ
વાંદરોમાં શ્રેષ્ઠ, હનુમાને કહ્યું: 'તમે નિર્ભય મનથી મધ પીવો, વાંદરો.'
અહમાવર્જયિષ્યામિ યુષ્માકં પરિપન્થિનઃ। શ્રુત્વા હનૂમતો વાક્યં હરીણાં પ્રવરોઽઙ્ગદઃ
'તમારા માર્ગમાં આવનાર અવરોધો હું દૂર કરી દઈશ,' એમ તેણે કહ્યું. હનુમાનના શબ્દો સાંભળીને, વાંદરોમાં શ્રેષ્ઠ અંગદે જવાબ આપ્યો.
પ્રત્યુવાચ પ્રસન્નાત્મા પિબન્તુ હરયો મધુ। અવશ્યં કૃતકાર્યસ્ય વાક્યં હનુમતો મયા
પ્રસન્ન મનથી તેણે કહ્યું: 'વાંદરો મધ પીવે. હનુમાને કાર્ય પૂર્ણ કર્યું છે, તેથી હું તેની વાત માનવી જ જોઈએ.'
અકાર્યમપિ કર્તવ્યં કિમઙ્ગં પુનરીદૃશમ્। અઙ્ગદસ્ય મુખાચ્છ્રુત્વા વચનં વાનરર્ષભાઃ
'અયોગ્ય હોય તો પણ કરવું જોઈએ, તો આવું યોગ્ય હોય તો કેમ નહીં!' અંગદના મોઢેથી આવું સાંભળીને વાંદરોમાં શ્રેષ્ઠ વાંદરો...
સાધુ સાધ્વિતિ સંહૃષ્ટા વાનરાઃ પ્રત્યપૂજયન્। પૂજયિત્વાઙ્ગદં સર્વે વાનરા વાનરર્ષભમ્
હર્ષથી 'શાબાશ, શાબાશ' કહીને બધા વાંદરો એનું વખાણ કરવા લાગ્યા. બધા વાંદરો એ અંગદનું સન્માન કર્યું અને વાંદરોમાં શ્રેષ્ઠને વંદન કર્યું.
જગ્મુર્મધુવનં યત્ર નદીવેગ ઇવ દ્રુમમ્। તે પ્રવિષ્ટા મધુવનં પાલાનાક્રમ્ય શક્તિતઃ
પછી તેઓ નદીના પ્રવાહ જેવું મધુવન તરફ ગયા; ત્યાં પહોંચી, પોતાની તાકાતથી વનપાળીઓને હરાવીને મધુવનમાં પ્રવેશ કર્યો.
અતિસર્ગાચ્ચ પટવો દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ મૈથિલીમ્। પપુઃ સર્વે મધુ તદા રસવત્ ફલમાદદુઃ
મૈથિલીનું દર્શન અને સમાચાર સાંભળીને, વધારે ઉત્સાહથી બધા વાંદરો એ સમયે મધ પીધું અને રસાળ ફળો ખાધા.
ઉત્પત્ય ચ તતઃ સર્વે વનપાલાન્ સમાગતાન્। તે તાડયન્તઃ શતશઃ સક્તા મધુવને તદા
પછી બધા વાંદરો ઉછળી ઉછળી, એકઠા થયેલા વનપાળીઓને મધુવનમાં જ્યાં ત્યાં, સૈંકડો વાર માર્યા.
મધૂનિ દ્રોણમાત્રાણિ બાહુભિઃ પરિગૃહ્ય તે। પિબન્તિ કપયઃ કેચિત્ સઙ્ઘશસ્તત્ર હૃષ્ટવત્
કેટલાક વાંદરો હાથમાં મધથી ભરેલા ઘડા પકડીને, એકસાથે આનંદથી મધ પીતા હતા.
ઘ્નન્તિ સ્મ સહિતાઃ સર્વે ભક્ષયન્તિ તથાપરે। કેચિત્ પીત્વાપવિધ્યન્તિ મધૂનિ મધુપિઙ્ગલાઃ
બધા મળીને મારતા, તો બીજાઓ ખાઈ રહ્યા; કેટલાક મધ પીધા પછી મધના છાંટા ફેંકી દેતા, અને તેમના મોઢા મધથી પીળા થઈ ગયા.
મધૂચ્છિષ્ટેન કેચિચ્ચ જઘ્નુરન્યોન્યમુત્કટાઃ। અપરે વૃક્ષમૂલેષુ શાખા ગૃહ્ય વ્યવસ્થિતાઃ
કેટલાક ઉલ્લાસભેર મધના અવશેષથી એકબીજાને મારતા, તો બીજાઓ ઝાડની ડાળ પકડીને, ઝાડની નીચે બેસી ગયા.
અત્યર્થં ચ મદગ્લાનાઃ પર્ણાન્યાસ્તીર્ય શેરતે। ઉન્મત્તવેગાઃ પ્લવગા મધુમત્તાશ્ચ હૃષ્ટવત્
મધના નશામાં ચકચૂર થઈ, વાંદરો પાંદડા પાથરીને સુઈ ગયા; મધના ઉલ્લાસથી તેમના મન બેફામ થઈ ગયા.
ક્ષિપન્ત્યપિ તથાન્યોન્યં સ્ખલન્તિ ચ તથાપરે। કેચિત્ ક્ષ્વેડાન્ પ્રકુર્વન્તિ કેચિત્ કૂજન્તિ હૃષ્ટવત્
કેટલાક એકબીજાને ફેંકી દેતા, તો બીજાઓ લથડતા; કેટલાક ઉંચા અવાજે બૂમ પાડતા, તો બીજાઓ આનંદથી કૂક કરતા.
હરયો મધુના મત્તાઃ કેચિત્ સુપ્તા મહીતલે। ધૃષ્ટાઃ કેચિદ્ધસન્ત્યન્યે કેચિત્ કુર્વન્તિ ચેતરત્
કેટલાંક વાનરોએ મધ પીધા પછી જમીન પર સુઈ ગયા હતા, કેટલાક મધમાં મસ્ત થઈ હસતા હતા, તો કેટલાક બીજા અલગ અલગ કૃત્યો કરતા હતા.
કૃત્વા કેચિદ્ વદન્ત્યન્યે કેચિદ્ બુધ્યન્તિ ચેતરત્। યેઽપ્યત્ર મધુપાલાઃ સ્યુઃ પ્રેષ્યા દધિમુખસ્ય તુ
કેટલાંક વાનરો કોઈ કામ કરીને વાતો કરતા હતા, કેટલાક જાગી ગયા, અને અહીં જે મધવાળા હતા, દધિમુખના સેવકો હતા—
તેઽપિ તૈર્વાનરૈર્ભીમૈઃ પ્રતિષિદ્ધા દિશો ગતાઃ। જાનુભિશ્ચ પ્રઘૃષ્ટાશ્ચ દેવમાર્ગં ચ દર્શિતાઃ
એ બધાને ભયાનક વાનરો દ્વારા તડાવીને, તેઓ દિશા દિશામાં ભાગી ગયા, તેમના ઘૂંટણ છિલાઈ ગયા અને દેવલોક તરફનો રસ્તો બતાવવામાં આવ્યો.
અબ્રુવન્ પરમોદ્વિગ્ના ગત્વા દધિમુખં વચઃ। હનૂમતા દત્તવરૈર્હતં મધુવનં બલાત્। વયં ચ જાનુભિર્ઘૃષ્ટા દેવમાર્ગં ચ દર્શિતાઃ
તેઓ ખૂબ જ ગભરાઈને દધિમુખ પાસે ગયા અને કહ્યું: 'હનુમાન અને તેમના સાથીઓએ બળપૂર્વક મધુવન બરબાદ કરી નાખ્યું છે; અમારે ઘૂંટણ છિલાઈ ગયા અને અમને દેવલોક તરફ ધકેલી દીધા.'
તદા દધિમુખઃ ક્રુદ્ધો વનપસ્તત્ર વાનરઃ। હતં મધુવનં શ્રુત્વા સાન્ત્વયામાસ તાન્ હરીન્
પછી દધિમુખ, જે વનના રક્ષક વાનર હતા, મધુવન નષ્ટ થયાનું સાંભળીને ગુસ્સે થયા અને પોતાના વાનર મિત્રોનું શાંતવના આપી.
એતાગચ્છત ગચ્છામો વાનરાનતિદર્પિતાન્। બલેનાવારયિષ્યામિ પ્રભુઞ્જાનાન્ મધૂત્તમમ્
'ચાલો, આપણે જઈએ! જે વાનરો અત્યંત ગર્વીલા થઈને શ્રેષ્ઠ મધનો આનંદ માણી રહ્યા છે, તેમને આપણે બળપૂર્વક રોકીશું.'
શ્રુત્વા દધિમુખસ્યેદં વચનં વાનરર્ષભાઃ। પુનર્વીરા મધુવનં તેનૈવ સહિતા યયુઃ
દધિમુખના આ શબ્દો સાંભળીને, શ્રેષ્ઠ વાનરો તેમના સાથે ફરીથી મધુવન તરફ ગયા.
મધ્યે ચૈષાં દધિમુખઃ સુપ્રગૃહ્ય મહાતરુમ્। સમભ્યધાવન્ વેગેન સર્વે તે ચ પ્લવંગમાઃ
તેમના વચ્ચે દધિમુખે એક મોટું વૃક્ષ મજબૂતીથી પકડીને ઝડપથી દોડી ગયા, અને બધા વાનરો પણ તેમના પાછળ દોડી ગયા.
તે શિલાઃ પાદપાંશ્ચૈવ પાષાણાનપિ વાનરાઃ। ગૃહીત્વાભ્યાગમન્ ક્રુદ્ધા યત્ર તે કપિકુઞ્જરાઃ
એ વાનરો ગુસ્સામાં પથ્થરો, વૃક્ષો અને કઠણ શિલાઓ ઉઠાવીને, જ્યાં મોટા વાનરો હતા ત્યાં પહોંચી ગયા.
બલાન્નિવારયન્તશ્ચ આસેદુર્હરયો હરીન્। સંદષ્ટૌષ્ઠપુટાઃ ક્રુદ્ધા ભર્ત્સયન્તો મુહુર્મુહુઃ
બળપૂર્વક વાનરોને રોકતા, ગુસ્સે થઈને હોઠ દાંતથી દબાવી, વારંવાર ધમકીઓ આપતા તેઓ આગળ વધ્યા.