તસ્ય બુદ્ધિરિયં જાતા વાલ્મીકેર્ભાવિતાત્મનઃ । કૃત્સ્નં રામાયણં કાવ્યમીદૃશૈઃ કરવાણ્યહમ્ ॥૧-૨-
વાળ્મીકિજી, જેમનું મન શુદ્ધ હતું, એમના મનમાં આ નિશ્ચય થયો: 'હું આવી શ્લોકોમાં આખું રામાયણ લખીશ.'
ઉદારવૃત્તાર્થપદૈર્મનોરમૈ- ::સ્તદાસ્ય રામસ્ય ચકાર કીર્તિમાન્ । સમાક્ષરૈઃ શ્લોકશતૈર્યશસ્વિનો ::યશસ્કરં કાવ્યમુદારદર્શનઃ ॥૧-૨-
ઉદાર વિષય, અર્થ અને શબ્દોથી, મનને આનંદ આપતી રીતે, વાળ્મીકિજી રામજીની કીર્તિ રચી; સમાન અક્ષરવાળા અનેક શ્લોકોમાં, યશસ્વી મુનિએ યશ આપતી કાવ્ય રચી.
તદુપગતસમાસસંધિયોગં ::સમમધુરોપનતાર્થવાક્યબદ્ધમ્ । રઘુવરકરિતં મુનિપ્રણીતં ::દશશિરસશ્ક વધં નિશામયધ્વમ્ ॥૧-૨-
સાચી સંધિ અને સમાસ સાથે, મધુર અને સાર્થક વાક્યોમાં ગાંઠી, રઘુવંશી રામજીની કથા, દશમુખી રાવણના વધ વિશે, મુનિએ લખેલી, સાંભળો.
thumb|તૃતીયઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે તૃતીયઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રીમદ વાળ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડમાં ત્રીજો સર્ગ સાંભળો.
શ્રુત્વા વસ્તુ સમગ્રં તદ્ધર્માર્થસહિતં હિતમ્ । વ્યક્તમન્વેષતે ભૂયો યદ્ વૃત્તં તસ્ય ધીમતઃ ॥૧-૩-
બધા ઘટનાઓ, તેમનાં ધર્મ અને અર્થ સાથે, લાભદાયી રીતે સાંભળીને, એ વિવેકી મનુષ્યે શું બન્યું હતું તે ફરી સ્પષ્ટ રીતે શોધે છે.
ઉપસ્પૃશ્યોદકં સમ્યઙ્મુનિઃ સ્થિત્વા કૃતાઞ્જલિઃ । પ્રાચીનાગ્રેષુ દર્ભેષુ ધર્મેણાન્વેષતે ગતિમ્ ॥૧-૩-
પાણીથી શુદ્ધ થઈને, ઋષિએ પૂર્વ દિશામાં મુકેલા દર્ભ પર, હાથ જોડીને, ધર્મ પ્રમાણે ઘટનાઓની શોધ કરી.
હસિતં ભાષિતં ચૈવ ગતિર્યાવચ્ચ ચેષ્ટિતમ્ । તત્ સર્વં ધર્મવીર્યેણ યથાવત્ સંપ્રપશ્યતિ ॥૧-૩-
હસવું, બોલવું, ચાલવું અને દરેક ક્રિયા—એ બધું ધર્મની શક્તિથી, યોગ્ય રીતે, તે નિરખે છે.
સ્ત્રીતૃતીયેન ચ તથા યત્ પ્રાપ્તં ચરતા વને । સત્યસન્ધેન રામેણ તત્ સર્વં ચાન્વવૈક્ષત ॥૧-૩-
જેમ રીતે, રામે, પોતાની પત્ની અને ભાઈ સાથે જંગલમાં ફરતા, સત્યનिष्ठ રહીને જે કંઈ અનુભવ્યું, એ બધું તેણે તપાસ્યું.
તતઃ પશ્યતિ ધર્માત્મા તત્ સર્વં યોગમાસ્થિતઃ । પુરા યત્ તત્ર નિર્વૃત્તં પાણાવામલકં યથા ॥૧-૩-
પછી, યોગમાં સ્થિર રહીને, એ ધર્મમય મનુષ્યે ત્યાં જે કંઈ પહેલાં બન્યું હતું, એ બધું પોતાના હાથમાં ફળ હોય એમ સ્પષ્ટ રીતે જોયું.
તત્ સર્વં તત્ત્વતો દૃષ્ટ્વા ધર્મેણ સ મહામતિઃ । અભિરામસ્ય રામસ્ય તત્ સર્વં કર્તુમુદ્યતઃ ॥૧-૩-
એ બધું સાચું જોઈને, ધર્મથી, એ મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર રામના સુંદર કથા લખવા માટે તૈયાર થયો.
કામાર્થગુણસંયુક્તં ધર્માર્થગુણવિસ્તરમ્ । સમુદ્રમિવ રત્નાઢ્યં સર્વશ્રુતિમનોહરમ્ ॥૧-૩-
કામ, અર્થ અને ગુણોથી ભરપૂર, ધર્મ અને અર્થના ગુણોથી વિસ્તૃત, અને બધા સાંભળનારને મોહી લે એવી, રત્નોથી ભરેલી સમુદ્ર જેવી એ કથા હતી.
સ યથા કથિતં પૂર્વં નારદેન મહાત્મના । રઘુવંશસ્ય ચરિતં ચકાર ભગવાન્ મુનિઃ ॥૧-૩-
મહાન આત્મા નારદે જે રીતે પહેલાં કહેલી હતી, એ પ્રમાણે, પવિત્ર ઋષિએ રઘુવંશની કથા રચી.
જન્મ રામસ્ય સુમહદ્વીર્યં સર્વાનુકૂલતામ્ । લોકસ્ય પ્રિયતાં ક્ષાન્તિં સૌમ્યતાં સત્યશીલતામ્ ॥૧-૩-
રામનો જન્મ, તેની મહાન પરાક્રમ, સર્વને અનુકૂળતા, લોકોમાં પ્રિયતા, ક્ષમાશીલતા, સૌમ્યતા અને સત્યવૃત્તિ—
નાના ચિત્રાઃ કથાશ્ચાન્યા વિશ્વામિત્રસહાયને । જાનક્યાશ્ચ વિવાહં ચ ધનુષશ્ચ વિભેદનમ્ ॥૧-૩-
વિશિષ્ટ અને અદભૂત કથાઓ, વિશ્વામિત્રને સહાય, જાનકીનું લગ્ન, અને ધનુષનો ભંગ—
રામરામવિવાદં ચ ગુણાન્ દાશરથેસ્તથા । તથાભિષેકં રામસ્ય કૈકેય્યા દુષ્ટભાવતામ્ ॥૧-૩-
રામ અને પરશુરામ વચ્ચેનો વિવાદ, દશરથના ગુણો, રામનો અભિષેક, અને કૈકેયીની દુષ્ટતા—
વિઘાતં ચાભિષેકસ્ય રામસ્ય ચ વિવાસનમ્ । રાજ્ઞઃ શોકં વિલાપં ચ પરલોકસ્ય ચાશ્રયમ્ ॥૧-૩-
રામના અભિષેકમાં અવરોધ, રામનું વિસર્જન, રાજાના દુઃખ અને રડવું, અને તેમનું પરલોકમાં જવું—
પ્રકૃતીનાં વિષાદં ચ પ્રકૃતીનાં વિસર્જનમ્ । નિષાદાધિપસંવાદં સૂતોપાવર્તનં તથા ॥૧-૩-
પ્રજાનો શોક, પ્રજાનું વિસર્જન, નિષાદ રાજા સાથે સંવાદ, અને રથ ચાલકનું પાછું વળવું—
ગઙ્ગાયાશ્ચાપિ સંતારં ભરદ્વાજસ્ય દર્શનમ્ । ભરદ્વાજાભ્યનુજ્ઞાનાચ્ચિત્રકૂટસ્ય દર્શનમ્ ॥૧-૩-
ગંગા પાર કરવું, ભરદ્વાજ સાથે મુલાકાત, ભરદ્વાજની અનુમતિ, અને ચિત્રકૂટનું દર્શન—
વાસ્તુકર્મ નિવેશં ચ ભરતાગમનં તથા । પ્રસાદનં ચ રામસ્ય પિતુશ્ચ સલિલક્રિયામ્ ॥૧-૩-
વાસ માટે ઘર બનાવવું, ભરતનું આવવું, રામને મનાવવું, અને પિતાને પાણી અર્પણ કરવું—
પાદુકાગ્ર્યાભિષેકં ચ નન્દિગ્રામનિવાસનમ્ । દણ્ડકારણ્યગમનં વિરાધસ્ય વધં તથા ॥૧-૩-
પાદુકાનું અભિષેક, નંદિગ્રામમાં નિવાસ, દંડકવનમાં જવું, અને વિરાધનો વધ—
દર્શનં શરભઙ્ગસ્ય સુતીક્ષ્ણેન સમાગમમ્ અનસૂયાસમાખ્યાં ચ અઙ્ગરાગસ્ય ચાર્પણમ્ ॥૧-૩-
શરભંગ સાથે મુલાકાત, સુતીક્ષ્ણ સાથે સંવાદ, અનસૂયાની વાર્તા, અને સુગંધિત અંગરાગ આપવું—
દર્શનં ચાપ્યગસ્ત્યસ્ય ધનુષો ગ્રહણં તથા । શૂર્પણખ્યાશ્ચ સંવાદં વિરૂપકરણં તથા ॥૧-૩-
અગસ્ત્ય સાથે મુલાકાત, ધનુષ મેળવવું, શૂર્પણખા સાથે સંવાદ, અને તેનું વિકાર કરવું—
વધં ખરત્રિશિરસોરુત્થાનં રાવણસ્ય ચ । મારીચસ્ય વધં ચૈવ વૈદેહ્યા હરણં તથા ॥૧-૩-
ખરા અને ત્રિશિરા નો વધ, રાવણનો ઉદ્ભવ, મારીચાનો વધ અને વૈદેહીનું અપહરણ.
રાઘવસ્ય વિલાપં ચ ગૃધ્રરાજનિબર્હણમ્ । કબન્ધદર્શનં ચૈવ પમ્પાયાશ્ચાપિ દર્શનમ્ ॥૧-૩-
રાઘવનું વિલાપ, ગૃધ્રરાજનો અવસાન, કબંધ સાથે મુલાકાત અને પંપા સરોવરનું દર્શન.
શબરીદર્શનં ચૈવ ફલમૂલાશનં તથા । પ્રલાપં ચૈવ પમ્પાયાં હનૂમદ્દર્શનં તથા ॥૧-૩-
શબરી સાથે મુલાકાત, ફળ અને મૂળ ખાઈ જીવન નિર્વાહ, પંપા પાસે વિલાપ અને હનુમાન સાથે મુલાકાત.
ઋષ્યમૂકસ્ય ગમનં સુગ્રીવેણ સમાગમમ્ । પ્રત્યયોત્પાદનં સખ્યં વાલિસુગ્રીવવિગ્રહમ્ ॥૧-૩-
ઋષ્યમૂક પર જવું, સુગ્રીવ સાથે મુલાકાત, વિશ્વાસ અને મિત્રતા સ્થાપના, વાલી અને સુગ્રીવ વચ્ચે ઝઘડો.
વાલિપ્રમથનં ચૈવ સુગ્રીવપ્રતિપાદનમ્ તારાવિલાપં સમયં વર્ષરાત્રનિવાસનમ્ ॥૧-૩-
વાલીનો પરાજય, સુગ્રીવનો પુનઃસ્થાપન, તારા નું વિલાપ, સંમતિ અને વરસાદી ઋતુમાં નિવાસ.
કોપં રાઘવસિંહસ્ય બલાનામુપસંગ્રહમ્ દિશઃ પ્રસ્થાપનં ચૈવ પૃથિવ્યાશ્ચ નિવેદનમ્ ॥૧-૩-
રાઘવસિંહનો ક્રોધ, સેનાઓનું એકત્રિકરણ, દિશાઓમાં મોકલવું અને પૃથ્વી પર અહેવાલ આપવું.
અઙ્ગુલીયકદાનં ચ ઋક્ષસ્ય બિલદર્શનમ્ પ્રાયોપવેશનં ચૈવ સંપાતેશ્ચાપિ દર્શનમ્ ॥૧-૩-
અંગૂઠી આપવી, રુક્ષના ગુફાનું દર્શન, ઉપવાસનું નિશ્ચય અને સંપાતી સાથે મુલાકાત.
પર્વતારોહણં ચૈવ સાગરસ્યાપિ લઙ્ઘનમ્ સમુદ્રવચનાચ્ચૈવ મૈનાકસ્ય ચ દર્શનમ્ ॥૧-૩-
પર્વત પર ચડવું, સાગર પર ઝંપલાવવું, સાગરનાં શબ્દો અને મૈનાકનું દર્શન.