સ્વે સ્વે ગૃહપરિત્રાણે ભગ્નોત્સાહોજ્ઝિતશ્રિયામ્। નૂનમેષોઽગ્નિરાયાતઃ કપિરૂપેણ હા ઇતિ
દરેક રાક્ષસ પોતપોતાના ઘર બચાવવા પ્રયત્ન કરે છે, પણ હિંમત અને વૈભવ ગુમાવીને બૂમ પાડે છે: 'આગ તો વાનરરૂપે આવી ગઈ છે, હાય!'
ક્રન્દન્ત્યઃ સહસા પેતુઃ સ્તનંધયધરાઃ સ્ત્રિયઃ। કાશ્ચિદગ્નિપરીતાઙ્ગ્યો હર્મ્યેભ્યો મુક્તમૂર્ધજાઃ
કેટલીય સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતા બાળક સાથે, અચાનક પડી ગઈ; કેટલીક તો અગ્નિથી ઘેરાઈ ગઈ હતી, અને ભાગતી વખતે તેમના વાળ છૂટેલા હતા.
પતન્ત્યોરેજિરેઽભ્રેભ્યઃ સૌદામન્ય ઇવામ્બરાત્। વજ્રવિદ્રુમવૈદૂર્યમુક્તારજતસંહતાન્
જ્યારે એ સ્ત્રીઓ મહેલમાંથી પડતી અને દોડતી હતી, ત્યારે તેઓ વીજળી જેવી ચમકી ઉઠી; તેઓ હીરા, મોતી, વિદ્રુમ, વૈદૂર્ય અને ચાંદીના ગહનાથી શોભી રહી હતી.
વિચિત્રાન્ ભવનાદ્ધાતૂન્ સ્યન્દમાનાન્ દદર્શ સઃ। નાગ્નિસ્તૃપ્યતિ કાષ્ઠાનાં તૃણાનાં ચ યથા તથા
હનુમાનજીએ એ અદભૂત મહેલોમાંથી વહેતા વિવિધ ધાતુઓ જોયા; જેમ અગ્નિ કાંઠા કે ઘાસથી ક્યારેય તૃપ્ત થતો નથી, તેમ—
હનૂમાન્ રાક્ષસેન્દ્રાણાં વધે કિંચિન્ન તૃપ્યતિ। ન હનૂમદ્વિશસ્તાનાં રાક્ષસાનાં વસુન્ધરા
હનુમાનજી રાક્ષસ રાજાઓના વિનાશથી જરા પણ સંતોષ્યા નહીં; અને હનુમાનજીના હાથે મરેલા રાક્ષસોથી પૃથ્વી પણ તૃપ્ત થઈ નહીં.
હનૂમતા વેગવતા વાનરેણ મહાત્મના। લઙ્કાપુરં પ્રદગ્ધં તદ્ રુદ્રેણ ત્રિપુરં યથા
મહાન અને ઝડપી હનુમાનજી દ્વારા આખું લંકાપુર સળગી ઉઠ્યું, જેમ રુદ્રે ત્રિપુરને દહન કર્યું હતું.
તતઃ સ લઙ્કાપુરપર્વતાગ્રે સમુત્થિતો ભીમપરાક્રમોઽગ્નિઃ। પ્રસાર્ય ચૂડાવલયં પ્રદીપ્તો હનૂમતા વેગવતોપસૃષ્ટઃ
પછી લંકાપુરના પર્વતની ટોચ પર, ભયાનક શક્તિ ધરાવતી અગ્નિ ઉઠી, તેની જ્વાલા ફેલાઈ ગઈ, અને ઝડપી હનુમાનજીના પ્રેરણે તે પ્રગટ થઈ.
યુગાન્તકાલાનલતુલ્યરૂપઃ સમારુતોઽગ્નિર્વવૃધે દિવસ્પૃક્। વિધૂમરશ્મિર્ભવનેષુ સક્તો રક્ષઃશરીરાજ્યસમર્પિતાર્ચિઃ
યુગના અંતે જેવો અગ્નિ થાય છે, એવો જ આ અગ્નિ પવન સાથે વધતો ગયો, આકાશને અડતો ગયો; તેની જ્વાલા ધૂમરહિત હતી, મહેલો પર ફેલાઈ ગઈ, અને રાક્ષસોના શરીરનાં ચરબીથી તે વધુ પ્રજ્વલિત થયો.
આદિત્યકોટીસદૃશઃ સુતેજા લઙ્કાં સમસ્તાં પરિવાર્ય તિષ્ઠન્। શબ્દૈરનેકૈરશનિપ્રરૂઢૈ- ર્ભિન્દન્નિવાણ્ડં પ્રબભૌ મહાગ્નિઃ
કોટેક સૂર્ય જેટલો તેજ ધરાવતો એ મહાન અગ્નિ આખી લંકાને ઘેરીને ઊભો રહ્યો; અનેક ગર્જના સાથે એ મહાન અગ્નિ એ રીતે ચમકતો હતો, જાણે બ્રહ્માંડને ફાડી નાખે છે.
તત્રામ્બરાદગ્નિરતિપ્રવૃદ્ધો રૂક્ષપ્રભઃ કિંશુકપુષ્પચૂડઃ। નિર્વાણધૂમાકુલરાજયશ્ચ નીલોત્પલાભાઃ પ્રચકાશિરેઽભ્રાઃ
ત્યાં આકાશમાંથી અત્યંત તેજસ્વી અગ્નિ પ્રગટ્યો—તેની કિરણો કઠોર હતી, કિંચુકના ફૂલો જેવી જ્વાલા હતી; અને નિર્વાણના ધૂમાડા તથા ધૂળથી ઘેરાયેલા વાદળો, નીલકમળ જેવાં, તેજ પામતા હતાં.
વજ્રી મહેન્દ્રસ્ત્રિદશેશ્વરો વા સાક્ષાદ્ યમો વા વરુણોઽનિલો વા। રૌદ્રોઽગ્નિરર્કો ધનદશ્ચ સોમો ન વાનરોઽયં સ્વયમેવ કાલઃ
આ શું, વજ્રધારી મહેન્દ્ર, દેવતાઓના સ્વામી છે? કે યમરાજ, કે વરુણ, કે પવનદેવ? કે રુદ્ર, અગ્નિ, સૂર્ય, કુબેર કે ચંદ્ર છે? આ તો વાનર નથી, પોતે જ સમયરૂપ છે.
કિં બ્રહ્મણઃ સર્વપિતામહસ્ય લોકસ્ય ધાતુશ્ચતુરાનનસ્ય। ઇહાગતો વાનરરૂપધારી રક્ષોપસંહારકરઃ પ્રકોપઃ
આ શું, સર્વપિતામહ બ્રહ્માજીનો ક્રોધ છે? કે ચાર મુખવાળા જગતના સર્જનહાર બ્રહ્માનો રોષ વાનરરૂપે અહીં રાક્ષસોના વિનાશ માટે આવ્યો છે?
કિં વૈષ્ણવં વા કપિરૂપમેત્ય રક્ષોવિનાશાય પરં સુતેજઃ। અચિન્ત્યમવ્યક્તમનન્તમેકં સ્વમાયયા સામ્પ્રતમાગતં વા
કે આ વૈષ્ણવ શક્તિ છે, જે વાનરરૂપે આવી છે? અવિચલ, અદૃશ્ય, અનંત અને એકમાત્ર સ્વરૂપ ધરાવતી એ શક્તિ રાક્ષસોના વિનાશ માટે પોતાની માયાથી અહીં આવી છે?
ઇત્યેવમૂચુર્બહવો વિશિષ્ટા રક્ષોગણાસ્તત્ર સમેત્ય સર્વે। સપ્રાણિસઙ્ઘાં સગૃહાં સવૃક્ષાં દગ્ધાં પુરીં તાં સહસા સમીક્ષ્ય
એવી રીતે ઘણા વિશિષ્ટ રાક્ષસો ત્યાં ભેગા થઈને બોલ્યા, અને એ શહેર, જીવ, ઘર અને વૃક્ષો સાથે અચાનક દહન થયું હતું, તે જોઈને ચર્ચા કરવા લાગ્યા.
તતસ્તુ લઙ્કા સહસા પ્રદગ્ધા સરાક્ષસા સાશ્વરથા સનાગા। સપક્ષિસઙ્ઘા સમૃગા સવૃક્ષા રુરોદ દીના તુમુલં સશબ્દમ્
પછી આખી લંકા, રાક્ષસો, ઘોડા, રથ, હાથી, પક્ષીઓ, પશુઓ અને વૃક્ષો સાથે અચાનક સળગી ઉઠી; અને એ દુઃખથી રડવા લાગી, ભયાનક અને ભયંકર અવાજ થવા લાગ્યો.
હા તાત હા પુત્રક કાન્ત મિત્ર હા જીવિતેશાઙ્ગ હતં સુપુણ્યમ્। રક્ષોભિરેવં બહુધા બ્રુવદ્ભિઃ શબ્દઃ કૃતો ઘોરતરઃ સુભીમઃ
'હાય પિતા! હાય પુત્ર, પ્રિય મિત્ર! હાય જીવનના સ્વામી, મારું શરીર, મારું સદભાગ્ય બળી ગયું!'—આ રીતે રાક્ષસો અનેક રીતે બૂમો પાડતા, અત્યંત ભયાનક અને ભયપ્રદ અવાજ ઊઠ્યો.
હુતાશનજ્વાલસમાવૃતા સા હતપ્રવીરા પરિવૃત્તયોધા। હનૂમતઃ ક્રોધબલાભિભૂતા બભૂવ શાપોપહતેવ લઙ્કા
અગ્નિની જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલી, વીર પુરુષો માર્યા ગયા, રક્ષકો પાછા વળી ગયા, અને હનુમાનજીના ક્રોધના પ્રભાવે લંકા એવી લાગતી હતી જાણે કોઈ શાપ લાગ્યો હોય.
સસમ્ભ્રમં ત્રસ્તવિષણ્ણરાક્ષસાં સમુજ્જ્વલજ્જ્વાલહુતાશનાઙ્કિતામ્। દદર્શ લઙ્કાં હનુમાન્ મહામનાઃ સ્વયંભુરોષોપહતામિવાવનિમ્
ભયભીત અને નિરાશ રાક્ષસો ભરેલી, ઉગતી જ્વાળાઓથી ચિહ્નિત એવી લંકાને મહાન મનવાળા હનુમાનજીએ જોયી, જાણે સ્વયંભૂના ક્રોધથી પૃથ્વી જ દબાઈ ગઈ હોય.
ભઙ્ક્ત્વા વનં પાદપરત્નસંકુલં હત્વા તુ રક્ષાંસિ મહાન્તિ સંયુગે। દગ્ધ્વા પુરીં તાં ગૃહરત્નમાલિનીં તસ્થૌ હનૂમાન્ પવનાત્મજઃ કપિઃ
મૂલ્યવાન વૃક્ષોથી ભરેલા વનમાં તોડફોડ કરી, યુદ્ધમાં મહાન રાક્ષસોને મારી, સુંદર મકાનોવાળી એ નગરને બળી નાખી, પવનદેવપુત્ર હનુમાનજી સ્થિર ઊભા રહ્યા.
સ રાક્ષસાંસ્તાન્ સુબહૂંશ્ચ હત્વા વનં ચ ભઙ્ક્ત્વા બહુપાદપં તત્। વિસૃજ્ય રક્ષોભવનેષુ ચાગ્નિં જગામ રામં મનસા મહાત્મા
એ અનેક રાક્ષસોને મારી, અનેક વૃક્ષોથી ભરેલું વન તોડી, રાક્ષસોના ઘરોમાં અગ્નિ લગાડી, મહાત્મા હનુમાનજીનું મન હવે રામજી તરફ વળી ગયું.
તતસ્તુ તં વાનરવીરમુખ્યં મહાબલં મારુતતુલ્યવેગમ્। મહામતિં વાયુસુતં વરિષ્ઠં પ્રતુષ્ટુવુર્દેવગણાશ્ચ સર્વે
પછી બધા દેવતાઓએ પવનપુત્ર, વાનરવીર, મહાબળવાન અને મહામતિ એવા હનુમાનજીની પ્રશંસા કરી.
દેવાશ્ચ સર્વે મુનિપુઙ્ગવાશ્ચ ગન્ધર્વવિદ્યાધરપન્નગાશ્ચ। ભૂતાનિ સર્વાણિ મહાન્તિ તત્ર જગ્મુઃ પરાં પ્રીતિમતુલ્યરૂપામ્
બધા દેવતાઓ, મહાન ઋષિઓ, ગંધર્વો, વિદ્યાધરો, પન્નગો અને ત્યાંના બધા મહાન ભૂતોને અતિશય અને અનન્ય આનંદ થયો.
ભઙ્ક્ત્વા વનં મહાતેજા હત્વા રક્ષાંસિ સંયુગે। દગ્ધ્વા લઙ્કાપુરીં ભીમાં રરાજ સ મહાકપિઃ
મહાતેજસ્વી હનુમાનજી એ વન તોડી, યુદ્ધમાં રાક્ષસોને મારી, ભયાનક લંકા નગર બળી નાખી, તેજથી ઝગમગતા દેખાયા.
ગૃહાગ્ર્યશૃઙ્ગાગ્રતલે વિચિત્રે પ્રતિષ્ઠિતો વાનરરાજસિંહઃ। પ્રદીપ્તલાઙ્ગૂલકૃતાર્ચિમાલી વ્યરાજતાદિત્ય ઇવાર્ચિમાલી
અલંકૃત મહેલની છત પર ઊભેલા, વાનરોમાં સિંહ સમા, જ્યોતિર્મય પૂંછડીથી જ્યોતિમાળ પહેરેલા હનુમાનજી, જાણે કિરણમાળાવાળા સૂર્ય સમા તેજસ્વી લાગતા હતા.
લઙ્કાં સમસ્તાં સમ્પીડ્ય લાઙ્ગૂલાગ્નિં મહાકપિઃ। નિર્વાપયામાસ તદા સમુદ્રે હરિપુઙ્ગવઃ
મહાન વાનરે આખી લંકાને દબાવી, પછી પોતાના પૂંછડી上的 અગ્નિને સમુદ્રમાં બુઝાવી નાખ્યો.
તતો દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ। દૃષ્ટ્વા લઙ્કાં પ્રદગ્ધાં તાં વિસ્મયં પરમં ગતાઃ
પછી દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને મહર્ષિઓએ જ્યારે બળી ગયેલી લંકા જોઈ, ત્યારે તેઓ અતિશય આશ્ચર્યમાં પડી ગયા.
તં દૃષ્ટ્વા વાનરશ્રેષ્ઠં હનૂમન્તં મહાકપિમ્। કાલાગ્નિરિતિ સંચિન્ત્ય સર્વભૂતાનિ તત્રસુઃ
એ મહાન વાનર હનુમાનજીને જોઈ, ત્યાંના બધા જીવોએ વિચાર્યું કે, 'આ તો કાળાગ્નિ છે.'
thumb|પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૫-
શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો પચપનમો સર્ગ સાંભળો.
સંદીપ્યમાનાં વિત્રસ્તાં ત્રસ્તરક્ષોગણાં પુરીમ્। અવેક્ષ્ય હનુમાઁલ્લઙ્કાં ચિન્તયામાસ વાનરઃ
બળતી, ભયભીત અને રાક્ષસોથી ભરેલી લંકાને જોઈ, વાનર હનુમાનજી વિચારોમાં પડ્યા.
તસ્યાભૂત્ સુમહાંસ્ત્રાસઃ કુત્સા ચાત્મન્યજાયત। લઙ્કાં પ્રદહતા કર્મ કિંસ્વિત્ કૃતમિદં મયા
હનુમાનજીને બહુ મોટો ડર લાગ્યો અને મનમાં ખોટાનો અનુભવ થયો: 'લંકા બળી નાખવાથી મેં શું કર્યું?'