નરાન્તકસ્ય કુમ્ભસ્ય નિકુમ્ભસ્ય દુરાત્મનઃ। યજ્ઞશત્રોશ્ચ ભવનં બ્રહ્મશત્રોસ્તથૈવ ચ
નરાંતક, કુંભ, દુષ્ટ નિકુંભ, યજ્ઞશત્રુ અને બ્રહ્મશત્રુના ઘરો પણ એણે અગ્નિથી ઘેરી લીધા.
વર્જયિત્વા મહાતેજા વિભીષણગૃહં પ્રતિ। ક્રમમાણઃ ક્રમેણૈવ દદાહ હરિપુઙ્ગવઃ
મહાશક્તિશાળી હનુમાન વિભીષણના ઘરને છોડીને, એક પછી એક ઘર સળગાવતો આગળ વધતો ગયો.
તેષુ તેષુ મહાર્હેષુ ભવનેષુ મહાયશાઃ। ગૃહેષ્વૃદ્ધિમતામૃદ્ધિં દદાહ કપિકુઞ્જરઃ
એ મહાન યશસ્વી વાનરે એ મહામૂલ્યવાન ભવનોમાં, ધનવાનોના ઘરોમાં તેમનું સૌભાગ્ય અગ્નિમાં ભસ્મ કરી નાખ્યું.
સર્વેષાં સમતિક્રમ્ય રાક્ષસેન્દ્રસ્ય વીર્યવાન્। આસસાદાથ લક્ષ્મીવાન્ રાવણસ્ય નિવેશનમ્
પછી બધા ઘરોને પાર કરીને, પરાક્રમી અને તેજસ્વી હનુમાન રાક્ષસોના રાજા રાવણના મહેલ પાસે પહોંચ્યો.
તતસ્તસ્મિન્ ગૃહે મુખ્યે નાનારત્નવિભૂષિતે। મેરુમન્દરસંકાશે નાનામઙ્ગલશોભિતે
તે મુખ્ય ભવનમાં, જે વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન હતું, મેરુ અને મંદર પર્વત જેવું તેજ ધરાવતું અને અનેક શુભ ચિહ્નોથી અલંકૃત હતું—
પ્રદીપ્તમગ્નિમુત્સૃજ્ય લાઙ્ગૂલાગ્રે પ્રતિષ્ઠિતમ્। નનાદ હનુમાન્ વીરો યુગાન્તજલદો યથા
હનુમાન એ વીર, પૂંછના છેડે પ્રગટાવેલો અગ્નિ છોડીને, યુગાન્તના મેઘ જેવો ગર્જના કરી ઉઠ્યો.
શ્વસનેન ચ સંયોગાદતિવેગો મહાબલઃ। કાલાગ્નિરિવ જજ્વાલ પ્રાવર્ધત હુતાશનઃ
પવનના સંયોગથી એ મહાબલવાન અગ્નિ અત્યંત ઝડપથી ફાટી નીકળ્યો અને પ્રલયના અગ્નિ જેવો વિકસતો ગયો.
પ્રદીપ્તમગ્નિં પવનસ્તેષુ વેશ્મસુ ચારયન્। તાનિ કાઞ્ચનજાલાનિ મુક્તામણિમયાનિ ચ
એ પ્રજ્વલિત અગ્નિને એ ભવ્ય ભવનોમાં ફેલાવતાં, હનુમાને સોનાની જાળીઓ અને મુક્તા-મણિથી બનેલા ભાગો પણ સળગાવી દીધા.
ભવનાનિ વ્યશીર્યન્ત રત્નવન્તિ મહાન્તિ ચ। તાનિ ભગ્નવિમાનાનિ નિપેતુર્વસુધાતલે
મોટાં અને રત્નોથી શોભતા મહેલ તૂટી પડ્યાં; તૂટેલા મંડપવાળા એ મહેલ જમીન પર ઢળી ગયા.
ભવનાનીવ સિદ્ધાનામમ્બરાત્ પુણ્યસંક્ષયે। સંજજ્ઞે તુમુલઃ શબ્દો રાક્ષસાનાં પ્રધાવતામ્
જેમ સિદ્ધોના પુણ્ય ખૂટે ત્યારે તેમના દૈવી મહેલ આકાશમાંથી પડી જાય છે, તેમ ભાગતા રાક્ષસોનું ભયાનક ગૂંજન ઊઠ્યું.
સ્વે સ્વે ગૃહપરિત્રાણે ભગ્નોત્સાહોજ્ઝિતશ્રિયામ્। નૂનમેષોઽગ્નિરાયાતઃ કપિરૂપેણ હા ઇતિ
દરેક રાક્ષસ પોતપોતાના ઘર બચાવવા પ્રયત્ન કરે છે, પણ હિંમત અને વૈભવ ગુમાવીને બૂમ પાડે છે: 'આગ તો વાનરરૂપે આવી ગઈ છે, હાય!'
ક્રન્દન્ત્યઃ સહસા પેતુઃ સ્તનંધયધરાઃ સ્ત્રિયઃ। કાશ્ચિદગ્નિપરીતાઙ્ગ્યો હર્મ્યેભ્યો મુક્તમૂર્ધજાઃ
કેટલીય સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતા બાળક સાથે, અચાનક પડી ગઈ; કેટલીક તો અગ્નિથી ઘેરાઈ ગઈ હતી, અને ભાગતી વખતે તેમના વાળ છૂટેલા હતા.
પતન્ત્યોરેજિરેઽભ્રેભ્યઃ સૌદામન્ય ઇવામ્બરાત્। વજ્રવિદ્રુમવૈદૂર્યમુક્તારજતસંહતાન્
જ્યારે એ સ્ત્રીઓ મહેલમાંથી પડતી અને દોડતી હતી, ત્યારે તેઓ વીજળી જેવી ચમકી ઉઠી; તેઓ હીરા, મોતી, વિદ્રુમ, વૈદૂર્ય અને ચાંદીના ગહનાથી શોભી રહી હતી.
વિચિત્રાન્ ભવનાદ્ધાતૂન્ સ્યન્દમાનાન્ દદર્શ સઃ। નાગ્નિસ્તૃપ્યતિ કાષ્ઠાનાં તૃણાનાં ચ યથા તથા
હનુમાનજીએ એ અદભૂત મહેલોમાંથી વહેતા વિવિધ ધાતુઓ જોયા; જેમ અગ્નિ કાંઠા કે ઘાસથી ક્યારેય તૃપ્ત થતો નથી, તેમ—
હનૂમાન્ રાક્ષસેન્દ્રાણાં વધે કિંચિન્ન તૃપ્યતિ। ન હનૂમદ્વિશસ્તાનાં રાક્ષસાનાં વસુન્ધરા
હનુમાનજી રાક્ષસ રાજાઓના વિનાશથી જરા પણ સંતોષ્યા નહીં; અને હનુમાનજીના હાથે મરેલા રાક્ષસોથી પૃથ્વી પણ તૃપ્ત થઈ નહીં.
હનૂમતા વેગવતા વાનરેણ મહાત્મના। લઙ્કાપુરં પ્રદગ્ધં તદ્ રુદ્રેણ ત્રિપુરં યથા
મહાન અને ઝડપી હનુમાનજી દ્વારા આખું લંકાપુર સળગી ઉઠ્યું, જેમ રુદ્રે ત્રિપુરને દહન કર્યું હતું.
તતઃ સ લઙ્કાપુરપર્વતાગ્રે સમુત્થિતો ભીમપરાક્રમોઽગ્નિઃ। પ્રસાર્ય ચૂડાવલયં પ્રદીપ્તો હનૂમતા વેગવતોપસૃષ્ટઃ
પછી લંકાપુરના પર્વતની ટોચ પર, ભયાનક શક્તિ ધરાવતી અગ્નિ ઉઠી, તેની જ્વાલા ફેલાઈ ગઈ, અને ઝડપી હનુમાનજીના પ્રેરણે તે પ્રગટ થઈ.
યુગાન્તકાલાનલતુલ્યરૂપઃ સમારુતોઽગ્નિર્વવૃધે દિવસ્પૃક્। વિધૂમરશ્મિર્ભવનેષુ સક્તો રક્ષઃશરીરાજ્યસમર્પિતાર્ચિઃ
યુગના અંતે જેવો અગ્નિ થાય છે, એવો જ આ અગ્નિ પવન સાથે વધતો ગયો, આકાશને અડતો ગયો; તેની જ્વાલા ધૂમરહિત હતી, મહેલો પર ફેલાઈ ગઈ, અને રાક્ષસોના શરીરનાં ચરબીથી તે વધુ પ્રજ્વલિત થયો.
આદિત્યકોટીસદૃશઃ સુતેજા લઙ્કાં સમસ્તાં પરિવાર્ય તિષ્ઠન્। શબ્દૈરનેકૈરશનિપ્રરૂઢૈ- ર્ભિન્દન્નિવાણ્ડં પ્રબભૌ મહાગ્નિઃ
કોટેક સૂર્ય જેટલો તેજ ધરાવતો એ મહાન અગ્નિ આખી લંકાને ઘેરીને ઊભો રહ્યો; અનેક ગર્જના સાથે એ મહાન અગ્નિ એ રીતે ચમકતો હતો, જાણે બ્રહ્માંડને ફાડી નાખે છે.
તત્રામ્બરાદગ્નિરતિપ્રવૃદ્ધો રૂક્ષપ્રભઃ કિંશુકપુષ્પચૂડઃ। નિર્વાણધૂમાકુલરાજયશ્ચ નીલોત્પલાભાઃ પ્રચકાશિરેઽભ્રાઃ
ત્યાં આકાશમાંથી અત્યંત તેજસ્વી અગ્નિ પ્રગટ્યો—તેની કિરણો કઠોર હતી, કિંચુકના ફૂલો જેવી જ્વાલા હતી; અને નિર્વાણના ધૂમાડા તથા ધૂળથી ઘેરાયેલા વાદળો, નીલકમળ જેવાં, તેજ પામતા હતાં.
વજ્રી મહેન્દ્રસ્ત્રિદશેશ્વરો વા સાક્ષાદ્ યમો વા વરુણોઽનિલો વા। રૌદ્રોઽગ્નિરર્કો ધનદશ્ચ સોમો ન વાનરોઽયં સ્વયમેવ કાલઃ
આ શું, વજ્રધારી મહેન્દ્ર, દેવતાઓના સ્વામી છે? કે યમરાજ, કે વરુણ, કે પવનદેવ? કે રુદ્ર, અગ્નિ, સૂર્ય, કુબેર કે ચંદ્ર છે? આ તો વાનર નથી, પોતે જ સમયરૂપ છે.
કિં બ્રહ્મણઃ સર્વપિતામહસ્ય લોકસ્ય ધાતુશ્ચતુરાનનસ્ય। ઇહાગતો વાનરરૂપધારી રક્ષોપસંહારકરઃ પ્રકોપઃ
આ શું, સર્વપિતામહ બ્રહ્માજીનો ક્રોધ છે? કે ચાર મુખવાળા જગતના સર્જનહાર બ્રહ્માનો રોષ વાનરરૂપે અહીં રાક્ષસોના વિનાશ માટે આવ્યો છે?
કિં વૈષ્ણવં વા કપિરૂપમેત્ય રક્ષોવિનાશાય પરં સુતેજઃ। અચિન્ત્યમવ્યક્તમનન્તમેકં સ્વમાયયા સામ્પ્રતમાગતં વા
કે આ વૈષ્ણવ શક્તિ છે, જે વાનરરૂપે આવી છે? અવિચલ, અદૃશ્ય, અનંત અને એકમાત્ર સ્વરૂપ ધરાવતી એ શક્તિ રાક્ષસોના વિનાશ માટે પોતાની માયાથી અહીં આવી છે?
ઇત્યેવમૂચુર્બહવો વિશિષ્ટા રક્ષોગણાસ્તત્ર સમેત્ય સર્વે। સપ્રાણિસઙ્ઘાં સગૃહાં સવૃક્ષાં દગ્ધાં પુરીં તાં સહસા સમીક્ષ્ય
એવી રીતે ઘણા વિશિષ્ટ રાક્ષસો ત્યાં ભેગા થઈને બોલ્યા, અને એ શહેર, જીવ, ઘર અને વૃક્ષો સાથે અચાનક દહન થયું હતું, તે જોઈને ચર્ચા કરવા લાગ્યા.
તતસ્તુ લઙ્કા સહસા પ્રદગ્ધા સરાક્ષસા સાશ્વરથા સનાગા। સપક્ષિસઙ્ઘા સમૃગા સવૃક્ષા રુરોદ દીના તુમુલં સશબ્દમ્
પછી આખી લંકા, રાક્ષસો, ઘોડા, રથ, હાથી, પક્ષીઓ, પશુઓ અને વૃક્ષો સાથે અચાનક સળગી ઉઠી; અને એ દુઃખથી રડવા લાગી, ભયાનક અને ભયંકર અવાજ થવા લાગ્યો.
હા તાત હા પુત્રક કાન્ત મિત્ર હા જીવિતેશાઙ્ગ હતં સુપુણ્યમ્। રક્ષોભિરેવં બહુધા બ્રુવદ્ભિઃ શબ્દઃ કૃતો ઘોરતરઃ સુભીમઃ
'હાય પિતા! હાય પુત્ર, પ્રિય મિત્ર! હાય જીવનના સ્વામી, મારું શરીર, મારું સદભાગ્ય બળી ગયું!'—આ રીતે રાક્ષસો અનેક રીતે બૂમો પાડતા, અત્યંત ભયાનક અને ભયપ્રદ અવાજ ઊઠ્યો.
હુતાશનજ્વાલસમાવૃતા સા હતપ્રવીરા પરિવૃત્તયોધા। હનૂમતઃ ક્રોધબલાભિભૂતા બભૂવ શાપોપહતેવ લઙ્કા
અગ્નિની જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલી, વીર પુરુષો માર્યા ગયા, રક્ષકો પાછા વળી ગયા, અને હનુમાનજીના ક્રોધના પ્રભાવે લંકા એવી લાગતી હતી જાણે કોઈ શાપ લાગ્યો હોય.
સસમ્ભ્રમં ત્રસ્તવિષણ્ણરાક્ષસાં સમુજ્જ્વલજ્જ્વાલહુતાશનાઙ્કિતામ્। દદર્શ લઙ્કાં હનુમાન્ મહામનાઃ સ્વયંભુરોષોપહતામિવાવનિમ્
ભયભીત અને નિરાશ રાક્ષસો ભરેલી, ઉગતી જ્વાળાઓથી ચિહ્નિત એવી લંકાને મહાન મનવાળા હનુમાનજીએ જોયી, જાણે સ્વયંભૂના ક્રોધથી પૃથ્વી જ દબાઈ ગઈ હોય.
ભઙ્ક્ત્વા વનં પાદપરત્નસંકુલં હત્વા તુ રક્ષાંસિ મહાન્તિ સંયુગે। દગ્ધ્વા પુરીં તાં ગૃહરત્નમાલિનીં તસ્થૌ હનૂમાન્ પવનાત્મજઃ કપિઃ
મૂલ્યવાન વૃક્ષોથી ભરેલા વનમાં તોડફોડ કરી, યુદ્ધમાં મહાન રાક્ષસોને મારી, સુંદર મકાનોવાળી એ નગરને બળી નાખી, પવનદેવપુત્ર હનુમાનજી સ્થિર ઊભા રહ્યા.
સ રાક્ષસાંસ્તાન્ સુબહૂંશ્ચ હત્વા વનં ચ ભઙ્ક્ત્વા બહુપાદપં તત્। વિસૃજ્ય રક્ષોભવનેષુ ચાગ્નિં જગામ રામં મનસા મહાત્મા
એ અનેક રાક્ષસોને મારી, અનેક વૃક્ષોથી ભરેલું વન તોડી, રાક્ષસોના ઘરોમાં અગ્નિ લગાડી, મહાત્મા હનુમાનજીનું મન હવે રામજી તરફ વળી ગયું.