thumb|ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો ચોપનમો સર્ગ સાંભળો.
વીક્ષમાણસ્તતો લઙ્કાં કપિઃ કૃતમનોરથઃ। વર્ધમાનસમુત્સાહઃ કાર્યશેષમચિન્તયત્
પછી વાનરે, પોતાની ઈચ્છા પૂર્ણ થઈ, લંકાને જોયું; તેનું ઉત્સાહ વધતું ગયું અને હવે કયું કાર્ય બાકી છે તે વિચાર્યું.
કિં નુ ખલ્વવશિષ્ટં મે કર્તવ્યમિહ સામ્પ્રતમ્। યદેષાં રક્ષસાં ભૂયઃ સંતાપજનનં ભવેત્
હવે અહીં મને કયું કામ કરવાનું બાકી છે, જે રાક્ષસોને વધુ દુઃખ આપશે?
વનં તાવત્પ્રમથિતં પ્રકૃષ્ટા રાક્ષસા હતાઃ। બલૈકદેશઃ ક્ષપિતઃ શેષં દુર્ગવિનાશનમ્
વન તો તોડી નાખ્યું છે, અનેક રાક્ષસો માર્યા છે, સેના પણ ભાગે નાશ પામી છે; હવે કિલ્લાનો વિનાશ કરવો બાકી છે.
દુર્ગે વિનાશિતે કર્મ ભવેત્ સુખપરિશ્રમમ્। અલ્પયત્નેન કાર્યેઽસ્મિન્ મમ સ્યાત્ સફલઃ શ્રમઃ
જ્યારે કિલ્લો નાશ પામશે, ત્યારે કામ સરળતાથી પૂરું થઈ જશે અને મારા પ્રયત્નો પણ ઓછા મહેનતે સફળ થશે.
યો હ્યયં મમ લાઙ્ગૂલે દીપ્યતે હવ્યવાહનઃ। અસ્ય સંતર્પણં ન્યાય્યં કર્તુમેભિર્ગૃહોત્તમૈઃ
મારા પૂંછ પર જે અગ્નિ પ્રગટ્યો છે, એ હવનકુંડ જેવી જ્વાળા ધરાવે છે. હવે એ અગ્નિને લંકાનાં આ ઉત્તમ ઘરોથી સંતોષ આપવો યોગ્ય છે.
તતઃ પ્રદીપ્તલાઙ્ગૂલઃ સવિદ્યુદિવ તોયદઃ। ભવનાગ્રેષુ લઙ્કાયા વિચચાર મહાકપિઃ
પછી, પૂંછે અગ્નિ પ્રગટાવતો મહાબલવાન વાનર વીજળીવાળા મેઘ જેવો દેખાતો, લંકાનાં ઘરોનાં આગળ ફરવા લાગ્યો.
ગૃહાદ્ ગૃહં રાક્ષસાનામુદ્યાનાનિ ચ વાનરઃ। વીક્ષમાણો હ્યસંત્રસ્તઃ પ્રાસાદાંશ્ચ ચચાર સઃ
એ નિર્ભય વાનર રાક્ષસોના એક ઘરમાંથી બીજા ઘરમાં, બગીચાઓમાં અને મહેલો વચ્ચે ફરતો રહ્યો.
અવપ્લુત્ય મહાવેગઃ પ્રહસ્તસ્ય નિવેશનમ્। અગ્નિં તત્ર વિનિક્ષિપ્ય શ્વસનેન સમો બલી
પછી મહાવેગી વાનરે ઝંપલાવીને પ્રહસ્તનું ઘર પાર કર્યું, ત્યાં અગ્નિ મૂકી અને પવન સમાન શક્તિથી આગળ વધ્યો.
તતોઽન્યત્ પુપ્લુવે વેશ્મ મહાપાર્શ્વસ્ય વીર્યવાન્। મુમોચ હનુમાનગ્નિં કાલાનલશિખોપમમ્
પછી શક્તિશાળી હનુમાન મહાપાર્શ્વના ઘરમાં ઝંપલાવ્યો અને ત્યાં કાળાગ્નિ જેવી જ્વાળા છોડીને આગળ વધ્યો.
વજ્રદંષ્ટ્રસ્ય ચ તથા પુપ્લુવે સ મહાકપિઃ। શુકસ્ય ચ મહાતેજાઃ સારણસ્ય ચ ધીમતઃ
એ મહાવાનરે વજ્રદંષ્ટ્ર, શુક અને બુદ્ધિશાળી સારણાના ઘરોમાં પણ ઝંપલાવીને અગ્નિ પ્રગટાવી.
તથા ચેન્દ્રજિતો વેશ્મ દદાહ હરિયૂથપઃ। જમ્બુમાલેઃ સુમાલેશ્ચ દદાહ ભવનં તતઃ
એ જ રીતે વાનરસેનાના નેતાએ ઇન્દ્રજિતનું ઘર સળગાવ્યું અને પછી જંબુમાલી તથા સુમાલીનાં ભવન પણ બળાવી નાખ્યા.
રશ્મિકેતોશ્ચ ભવનં સૂર્યશત્રોસ્તથૈવ ચ। હ્રસ્વકર્ણસ્ય દંષ્ટ્રસ્ય રોમશસ્ય ચ રક્ષસઃ
રશ્મિકેતુ, સૂર્યશત્રુ, હ્રસ્વકર્ણ, દંષ્ટ્ર અને રાક્ષસ રોમશના ઘરો પણ એણે સળગાવી દીધા.
યુદ્ધોન્મત્તસ્ય મત્તસ્ય ધ્વજગ્રીવસ્ય રક્ષસઃ। વિદ્યુજ્જિહ્વસ્ય ઘોરસ્ય તથા હસ્તિમુખસ્ય ચ
યુદ્ધોનમત્ત, મત્ત, ધ્વજગ્રીવ, ભયાનક વિદ્યુજ્ઝિહ્વ અને હસ્તિમુખના ઘરો પણ એણે અગ્નિથી ઘેરી લીધા.
કરાલસ્ય વિશાલસ્ય શોણિતાક્ષસ્ય ચૈવ હિ। કુમ્ભકર્ણસ્ય ભવનં મકરાક્ષસ્ય ચૈવ હિ
કરાળ, વિશાળ, શોણિતાક્ષ, કુંભકર્ણ અને મકરાક્ષના ઘરો પણ એણે બળાવી નાખ્યા.
નરાન્તકસ્ય કુમ્ભસ્ય નિકુમ્ભસ્ય દુરાત્મનઃ। યજ્ઞશત્રોશ્ચ ભવનં બ્રહ્મશત્રોસ્તથૈવ ચ
નરાંતક, કુંભ, દુષ્ટ નિકુંભ, યજ્ઞશત્રુ અને બ્રહ્મશત્રુના ઘરો પણ એણે અગ્નિથી ઘેરી લીધા.
વર્જયિત્વા મહાતેજા વિભીષણગૃહં પ્રતિ। ક્રમમાણઃ ક્રમેણૈવ દદાહ હરિપુઙ્ગવઃ
મહાશક્તિશાળી હનુમાન વિભીષણના ઘરને છોડીને, એક પછી એક ઘર સળગાવતો આગળ વધતો ગયો.
તેષુ તેષુ મહાર્હેષુ ભવનેષુ મહાયશાઃ। ગૃહેષ્વૃદ્ધિમતામૃદ્ધિં દદાહ કપિકુઞ્જરઃ
એ મહાન યશસ્વી વાનરે એ મહામૂલ્યવાન ભવનોમાં, ધનવાનોના ઘરોમાં તેમનું સૌભાગ્ય અગ્નિમાં ભસ્મ કરી નાખ્યું.
સર્વેષાં સમતિક્રમ્ય રાક્ષસેન્દ્રસ્ય વીર્યવાન્। આસસાદાથ લક્ષ્મીવાન્ રાવણસ્ય નિવેશનમ્
પછી બધા ઘરોને પાર કરીને, પરાક્રમી અને તેજસ્વી હનુમાન રાક્ષસોના રાજા રાવણના મહેલ પાસે પહોંચ્યો.
તતસ્તસ્મિન્ ગૃહે મુખ્યે નાનારત્નવિભૂષિતે। મેરુમન્દરસંકાશે નાનામઙ્ગલશોભિતે
તે મુખ્ય ભવનમાં, જે વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન હતું, મેરુ અને મંદર પર્વત જેવું તેજ ધરાવતું અને અનેક શુભ ચિહ્નોથી અલંકૃત હતું—
પ્રદીપ્તમગ્નિમુત્સૃજ્ય લાઙ્ગૂલાગ્રે પ્રતિષ્ઠિતમ્। નનાદ હનુમાન્ વીરો યુગાન્તજલદો યથા
હનુમાન એ વીર, પૂંછના છેડે પ્રગટાવેલો અગ્નિ છોડીને, યુગાન્તના મેઘ જેવો ગર્જના કરી ઉઠ્યો.
શ્વસનેન ચ સંયોગાદતિવેગો મહાબલઃ। કાલાગ્નિરિવ જજ્વાલ પ્રાવર્ધત હુતાશનઃ
પવનના સંયોગથી એ મહાબલવાન અગ્નિ અત્યંત ઝડપથી ફાટી નીકળ્યો અને પ્રલયના અગ્નિ જેવો વિકસતો ગયો.
પ્રદીપ્તમગ્નિં પવનસ્તેષુ વેશ્મસુ ચારયન્। તાનિ કાઞ્ચનજાલાનિ મુક્તામણિમયાનિ ચ
એ પ્રજ્વલિત અગ્નિને એ ભવ્ય ભવનોમાં ફેલાવતાં, હનુમાને સોનાની જાળીઓ અને મુક્તા-મણિથી બનેલા ભાગો પણ સળગાવી દીધા.
ભવનાનિ વ્યશીર્યન્ત રત્નવન્તિ મહાન્તિ ચ। તાનિ ભગ્નવિમાનાનિ નિપેતુર્વસુધાતલે
મોટાં અને રત્નોથી શોભતા મહેલ તૂટી પડ્યાં; તૂટેલા મંડપવાળા એ મહેલ જમીન પર ઢળી ગયા.
ભવનાનીવ સિદ્ધાનામમ્બરાત્ પુણ્યસંક્ષયે। સંજજ્ઞે તુમુલઃ શબ્દો રાક્ષસાનાં પ્રધાવતામ્
જેમ સિદ્ધોના પુણ્ય ખૂટે ત્યારે તેમના દૈવી મહેલ આકાશમાંથી પડી જાય છે, તેમ ભાગતા રાક્ષસોનું ભયાનક ગૂંજન ઊઠ્યું.
સ્વે સ્વે ગૃહપરિત્રાણે ભગ્નોત્સાહોજ્ઝિતશ્રિયામ્। નૂનમેષોઽગ્નિરાયાતઃ કપિરૂપેણ હા ઇતિ
દરેક રાક્ષસ પોતપોતાના ઘર બચાવવા પ્રયત્ન કરે છે, પણ હિંમત અને વૈભવ ગુમાવીને બૂમ પાડે છે: 'આગ તો વાનરરૂપે આવી ગઈ છે, હાય!'
ક્રન્દન્ત્યઃ સહસા પેતુઃ સ્તનંધયધરાઃ સ્ત્રિયઃ। કાશ્ચિદગ્નિપરીતાઙ્ગ્યો હર્મ્યેભ્યો મુક્તમૂર્ધજાઃ
કેટલીય સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતા બાળક સાથે, અચાનક પડી ગઈ; કેટલીક તો અગ્નિથી ઘેરાઈ ગઈ હતી, અને ભાગતી વખતે તેમના વાળ છૂટેલા હતા.
પતન્ત્યોરેજિરેઽભ્રેભ્યઃ સૌદામન્ય ઇવામ્બરાત્। વજ્રવિદ્રુમવૈદૂર્યમુક્તારજતસંહતાન્
જ્યારે એ સ્ત્રીઓ મહેલમાંથી પડતી અને દોડતી હતી, ત્યારે તેઓ વીજળી જેવી ચમકી ઉઠી; તેઓ હીરા, મોતી, વિદ્રુમ, વૈદૂર્ય અને ચાંદીના ગહનાથી શોભી રહી હતી.
વિચિત્રાન્ ભવનાદ્ધાતૂન્ સ્યન્દમાનાન્ દદર્શ સઃ। નાગ્નિસ્તૃપ્યતિ કાષ્ઠાનાં તૃણાનાં ચ યથા તથા
હનુમાનજીએ એ અદભૂત મહેલોમાંથી વહેતા વિવિધ ધાતુઓ જોયા; જેમ અગ્નિ કાંઠા કે ઘાસથી ક્યારેય તૃપ્ત થતો નથી, તેમ—
હનૂમાન્ રાક્ષસેન્દ્રાણાં વધે કિંચિન્ન તૃપ્યતિ। ન હનૂમદ્વિશસ્તાનાં રાક્ષસાનાં વસુન્ધરા
હનુમાનજી રાક્ષસ રાજાઓના વિનાશથી જરા પણ સંતોષ્યા નહીં; અને હનુમાનજીના હાથે મરેલા રાક્ષસોથી પૃથ્વી પણ તૃપ્ત થઈ નહીં.