યદિ માં તારયેદાર્યઃ સુગ્રીવઃ સત્યસંગરઃ। અસ્માદ્ દુઃખામ્બુસંરોધાચ્છીતો ભવ હનૂમતઃ
'જો આર્ય સુગ્રીવ, જે સત્યનિષ્ઠ છે, મને આ દુઃખના સાગરમાંથી બહાર કાઢશે, તો હનુમાનને ઠંડક મળે.'
તતસ્તીક્ષ્ણાર્ચિરવ્યગ્રઃ પ્રદક્ષિણશિખોઽનલઃ। જજ્વાલ મૃગશાવાક્ષ્યાઃ શંસન્નિવ શુભં કપેઃ
પછી તીક્ષ્ણ જ્વાળાવાળો પણ સ્થિર અગ્નિ, હરણાકાંખવાળી સીતાની પરિક્રમા કરીને તેજથી પ્રગટ્યો, જાણે વાનર માટે શુભ સંકેત આપે છે.
હનૂમજ્જનકશ્ચૈવ પુચ્છાનલયુતોઽનિલઃ। વવૌ સ્વાસ્થ્યકરો દેવ્યાઃ પ્રાલેયાનિલશીતલઃ
હનુમાન અને તેમના પિતા પવનદેવ, અને પુછડી પરના અગ્નિ સાથે, દેવી માટે ઠંડો, આરોગ્યદાયક અને બરફ જેવો શીતળ પવન વહાવતો હતો.
દહ્યમાને ચ લાઙ્ગૂલે ચિન્તયામાસ વાનરઃ। પ્રદીપ્તોઽગ્નિરયં કસ્માન્ન માં દહતિ સર્વતઃ
પુછડી સળગતી હતી ત્યારે વાનરે વિચાર્યું: 'આ પ્રજ્વલિત અગ્નિ મને ક્યાંયે બળતો નથી—આ કેમ છે?'
દૃશ્યતે ચ મહાજ્વાલઃ કરોતિ ચ ન મે રુજમ્। શિશિરસ્યેવ સમ્પાતો લાઙ્ગૂલાગ્રે પ્રતિષ્ઠિતઃ
મોટા જ્વાળા દેખાય છે, પણ મને દુઃખ થતું નથી; પુછડીના છેડે તો જાણે ઠંડા પાણીનો પ્રવાહ બેઠો હોય એમ લાગે છે.
અથ વા તદિદં વ્યક્તં યદ્ દૃષ્ટં પ્લવતા મયા। રામપ્રભાવાદાશ્ચર્યં પર્વતઃ સરિતાં પતૌ
કે પછી, કદાચ આ એ જ અદ્ભુત ઘટના છે જે મેં દરિયો પાર કરતાં જોઈ હતી—રામના પ્રભાવથી તો પર્વત પણ નદીઓના સ્વામી સમક્ષ નમ્યો હતો.
યદિ તાવત્ સમુદ્રસ્ય મૈનાકસ્ય ચ ધીમતઃ। રામાર્થં સમ્ભ્રમસ્તાદૃક્ કિમગ્નિર્ન કરિષ્યતિ
જ્યારે સમુદ્ર અને બુદ્ધિશાળી મૈનાક પણ રામના કાર્ય માટે ઉત્સુક બન્યા હતા, તો અગ્નિ પણ એમ કેમ ન કરે?
સીતાયાશ્ચાનૃશંસ્યેન તેજસા રાઘવસ્ય ચ। પિતુશ્ચ મમ સખ્યેન ન માં દહતિ પાવકઃ
સીતા માતાની દયાળુતા, રામનું તેજ અને મારા પિતાનું મિત્રભાવ—આ બધાંને કારણે અગ્નિ મને બળતો નથી.
ભૂયઃ સ ચિન્તયામાસ મુહૂર્તં કપિકુઞ્જરઃ। કથમસ્મદ્વિધસ્યેહ બન્ધનં રાક્ષસાધમૈઃ
પછી એ વાનરવીર થોડો સમય ફરી વિચારવા લાગ્યો: 'આ દુષ્ટ રાક્ષસો મને કેવી રીતે બાંધી શકે?'
પ્રતિક્રિયાસ્ય યુક્તા સ્યાત્ સતિ મહ્યં પરાક્રમે। તતશ્છિત્ત્વા ચ તાન્ પાશાન્ વેગવાન્ વૈ મહાકપિઃ
'મારી પાસે બળ છે તો એ પ્રમાણે કામ કરવું જોઈએ.' એમ વિચારીને, તેજસ્વી અને ઝડપી વાનરે એ બંધન તોડી નાખ્યાં.
ઉત્પપાતાથ વેગેન નનાદ ચ મહાકપિઃ। પુરદ્વારં તતઃ શ્રીમાન્ શૈલશૃઙ્ગમિવોન્નતમ્
પછી મહાવાનર ઝડપથી ઊછળી પડ્યો અને ગર્જના કરી; ત્યાંથી શહેરના દરવાજા સુધી પહોંચ્યો, જે પર્વતની ચોટી જેવું ઊંચું હતું.
વિભક્તરક્ષઃસમ્બાધમાસસાદાનિલાત્મજઃ। સ ભૂત્વા શૈલસંકાશઃ ક્ષણેન પુનરાત્મવાન્
પવનપુત્રે રાક્ષસોની ભીડને વિખેરી દીધી અને પર્વત જેવો દેખાતો ઊભો રહ્યો; પળમાં જ પોતાના સ્વરૂપે પાછો આવ્યો.
હ્રસ્વતાં પરમાં પ્રાપ્તો બન્ધનાન્યવશાતયત્। વિમુક્તશ્ચાભવચ્છ્રીમાન્ પુનઃ પર્વતસંનિભઃ
એ ખૂબ નાનું થઈ ગયું, બંધનમાંથી છટકી ગયું અને મુક્ત થઈને ફરી તેજસ્વી, પર્વત જેવું રૂપ ધારણ કર્યું.
વીક્ષમાણશ્ચ દદૃશે પરિઘં તોરણાશ્રિતમ્। સ તં ગૃહ્ય મહાબાહુઃ કાલાયસપરિષ્કૃતમ્। રક્ષિણસ્તાન્ પુનઃ સર્વાન્ સૂદયામાસ મારુતિઃ
આસપાસ જોઈને, તેણે દરવાજા પાસે લોખંડની સળિયા જોઈ; એ મહાબાહુ હનુમાને એ કાળી લોખંડથી શોભિત સળિયો પકડીને, ફરી બધા રક્ષકોને માર્યા.
સ તાન્ નિહત્વા રણચણ્ડવિક્રમઃ સમીક્ષમાણઃ પુનરેવ લઙ્કામ્। પ્રદીપ્તલાઙ્ગૂલકૃતાર્ચિમાલી પ્રકાશિતાદિત્ય ઇવાર્ચિમાલી
યુદ્ધમાં ભયંકર પરાક્રમ બતાવીને, તેણે એ બધાને મારી નાખ્યા અને ફરી લંકાને જોયું; તેની સળગતી પુછડી જ્યોતિમાળાની જેમ ચમકી રહી હતી, જાણે સૂર્ય કિરણમાળાથી ઘેરાયો હોય.
thumb|ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો ચોપનમો સર્ગ સાંભળો.
વીક્ષમાણસ્તતો લઙ્કાં કપિઃ કૃતમનોરથઃ। વર્ધમાનસમુત્સાહઃ કાર્યશેષમચિન્તયત્
પછી વાનરે, પોતાની ઈચ્છા પૂર્ણ થઈ, લંકાને જોયું; તેનું ઉત્સાહ વધતું ગયું અને હવે કયું કાર્ય બાકી છે તે વિચાર્યું.
કિં નુ ખલ્વવશિષ્ટં મે કર્તવ્યમિહ સામ્પ્રતમ્। યદેષાં રક્ષસાં ભૂયઃ સંતાપજનનં ભવેત્
હવે અહીં મને કયું કામ કરવાનું બાકી છે, જે રાક્ષસોને વધુ દુઃખ આપશે?
વનં તાવત્પ્રમથિતં પ્રકૃષ્ટા રાક્ષસા હતાઃ। બલૈકદેશઃ ક્ષપિતઃ શેષં દુર્ગવિનાશનમ્
વન તો તોડી નાખ્યું છે, અનેક રાક્ષસો માર્યા છે, સેના પણ ભાગે નાશ પામી છે; હવે કિલ્લાનો વિનાશ કરવો બાકી છે.
દુર્ગે વિનાશિતે કર્મ ભવેત્ સુખપરિશ્રમમ્। અલ્પયત્નેન કાર્યેઽસ્મિન્ મમ સ્યાત્ સફલઃ શ્રમઃ
જ્યારે કિલ્લો નાશ પામશે, ત્યારે કામ સરળતાથી પૂરું થઈ જશે અને મારા પ્રયત્નો પણ ઓછા મહેનતે સફળ થશે.
યો હ્યયં મમ લાઙ્ગૂલે દીપ્યતે હવ્યવાહનઃ। અસ્ય સંતર્પણં ન્યાય્યં કર્તુમેભિર્ગૃહોત્તમૈઃ
મારા પૂંછ પર જે અગ્નિ પ્રગટ્યો છે, એ હવનકુંડ જેવી જ્વાળા ધરાવે છે. હવે એ અગ્નિને લંકાનાં આ ઉત્તમ ઘરોથી સંતોષ આપવો યોગ્ય છે.
તતઃ પ્રદીપ્તલાઙ્ગૂલઃ સવિદ્યુદિવ તોયદઃ। ભવનાગ્રેષુ લઙ્કાયા વિચચાર મહાકપિઃ
પછી, પૂંછે અગ્નિ પ્રગટાવતો મહાબલવાન વાનર વીજળીવાળા મેઘ જેવો દેખાતો, લંકાનાં ઘરોનાં આગળ ફરવા લાગ્યો.
ગૃહાદ્ ગૃહં રાક્ષસાનામુદ્યાનાનિ ચ વાનરઃ। વીક્ષમાણો હ્યસંત્રસ્તઃ પ્રાસાદાંશ્ચ ચચાર સઃ
એ નિર્ભય વાનર રાક્ષસોના એક ઘરમાંથી બીજા ઘરમાં, બગીચાઓમાં અને મહેલો વચ્ચે ફરતો રહ્યો.
અવપ્લુત્ય મહાવેગઃ પ્રહસ્તસ્ય નિવેશનમ્। અગ્નિં તત્ર વિનિક્ષિપ્ય શ્વસનેન સમો બલી
પછી મહાવેગી વાનરે ઝંપલાવીને પ્રહસ્તનું ઘર પાર કર્યું, ત્યાં અગ્નિ મૂકી અને પવન સમાન શક્તિથી આગળ વધ્યો.
તતોઽન્યત્ પુપ્લુવે વેશ્મ મહાપાર્શ્વસ્ય વીર્યવાન્। મુમોચ હનુમાનગ્નિં કાલાનલશિખોપમમ્
પછી શક્તિશાળી હનુમાન મહાપાર્શ્વના ઘરમાં ઝંપલાવ્યો અને ત્યાં કાળાગ્નિ જેવી જ્વાળા છોડીને આગળ વધ્યો.
વજ્રદંષ્ટ્રસ્ય ચ તથા પુપ્લુવે સ મહાકપિઃ। શુકસ્ય ચ મહાતેજાઃ સારણસ્ય ચ ધીમતઃ
એ મહાવાનરે વજ્રદંષ્ટ્ર, શુક અને બુદ્ધિશાળી સારણાના ઘરોમાં પણ ઝંપલાવીને અગ્નિ પ્રગટાવી.
તથા ચેન્દ્રજિતો વેશ્મ દદાહ હરિયૂથપઃ। જમ્બુમાલેઃ સુમાલેશ્ચ દદાહ ભવનં તતઃ
એ જ રીતે વાનરસેનાના નેતાએ ઇન્દ્રજિતનું ઘર સળગાવ્યું અને પછી જંબુમાલી તથા સુમાલીનાં ભવન પણ બળાવી નાખ્યા.
રશ્મિકેતોશ્ચ ભવનં સૂર્યશત્રોસ્તથૈવ ચ। હ્રસ્વકર્ણસ્ય દંષ્ટ્રસ્ય રોમશસ્ય ચ રક્ષસઃ
રશ્મિકેતુ, સૂર્યશત્રુ, હ્રસ્વકર્ણ, દંષ્ટ્ર અને રાક્ષસ રોમશના ઘરો પણ એણે સળગાવી દીધા.
યુદ્ધોન્મત્તસ્ય મત્તસ્ય ધ્વજગ્રીવસ્ય રક્ષસઃ। વિદ્યુજ્જિહ્વસ્ય ઘોરસ્ય તથા હસ્તિમુખસ્ય ચ
યુદ્ધોનમત્ત, મત્ત, ધ્વજગ્રીવ, ભયાનક વિદ્યુજ્ઝિહ્વ અને હસ્તિમુખના ઘરો પણ એણે અગ્નિથી ઘેરી લીધા.
કરાલસ્ય વિશાલસ્ય શોણિતાક્ષસ્ય ચૈવ હિ। કુમ્ભકર્ણસ્ય ભવનં મકરાક્ષસ્ય ચૈવ હિ
કરાળ, વિશાળ, શોણિતાક્ષ, કુંભકર્ણ અને મકરાક્ષના ઘરો પણ એણે બળાવી નાખ્યા.