સંવૃતાન્ ભૂમિભાગાંશ્ચ સુવિભક્તાંશ્ચ ચત્વરાન્। રથ્યાશ્ચ ગૃહસમ્બાધાઃ કપિઃ શૃઙ્ગાટકાનિ ચ
તેને બંધ બાંધેલા જમીનના ભાગો, સુંદર રીતે વહેંચાયેલા ચોક, ઘરોથી ભરેલી ગલીઓ અને બજારો દેખાયા.
તથા રથ્યોપરથ્યાશ્ચ તથૈવ ચ ગૃહાન્તરાન્। ચત્વરેષુ ચતુષ્કેષુ રાજમાર્ગે તથૈવ ચ
તેમણે મુખ્ય માર્ગો, સાઈડ ગલીઓ, ઘરોની અંદર અને રાજમાર્ગના ચોક પણ જોયા.
ઘોષયન્તિ કપિં સર્વે ચાર ઇત્યેવ રાક્ષસાઃ। સ્ત્રીબાલવૃદ્ધા નિર્જગ્મુસ્તત્ર તત્ર કુતૂહલાત્
બધા રાક્ષસો બોલતા, 'આ છે ગુપ્તચર વાનર!' અને સ્ત્રીઓ, બાળકો તથા વૃદ્ધો ઉત્સુકતાથી અહીં-ત્યાં જોવા બહાર આવ્યા.
તં પ્રદીપિતલાઙ્ગૂલં હનૂમન્તં દિદૃક્ષવઃ। દીપ્યમાને તતસ્તસ્ય લાઙ્ગૂલાગ્રે હનૂમતઃ
હનુમાનની સળગતી પૂંછ જોવા સૌ ઉત્સુક હતા; અને જયારે હનુમાનની પૂંછનો છેડો તેજથી બળતો હતો—
રાક્ષસ્યસ્તા વિરૂપાક્ષ્યઃ શંસુર્દેવ્યાસ્તદપ્રિયમ્। યસ્ત્વયા કૃતસંવાદઃ સીતે તામ્રમુખઃ કપિઃ
વિચિત્ર આંખો ધરાવતી રાક્ષસી સ્ત્રીઓએ દેવીને એ દુઃખદ સમાચાર આપ્યા: 'સીતા, એ તાંબુડા ચહેરાવાળો વાનર, જેના સાથે તું બોલી હતી—'
લાઙ્ગૂલેન પ્રદીપ્તેન સ એષ પરિણીયતે। શ્રુત્વા તદ્ વચનં ક્રૂરમાત્માપહરણોપમમ્
'તેની પૂંછ સળગાવીને તેને આખી નગરીમાં ફેરવવામાં આવે છે'; એ ક્રૂર વચન સાંભળી, જે જાણે જીવ જતી ધમકી જેવી હતી—
વૈદેહી શોકસંતપ્તા હુતાશનમુપાગમત્। મઙ્ગલાભિમુખી તસ્ય સા તદાસીન્મહાકપેઃ
શોકથી દાઝાયેલી વૈદેહીએ શુભ માટે અગ્નિની તરફ દૃષ્ટિ કરી અને એ મહાન વાનર માટે શુભેચ્છા કરી.
ઉપતસ્થે વિશાલાક્ષી પ્રયતા હવ્યવાહનમ્। યદ્યસ્તિ પતિશુશ્રૂષા યદ્યસ્તિ ચરિતં તપઃ। યદિ વા ત્વેકપત્નીત્વં શીતો ભવ હનૂમતઃ
વિશાળ નેત્રવાળી, શુદ્ધ હૃદયવાળી સીતાએ અગ્નિદેવ પાસે પ્રાર્થના કરી: 'જો મેં પતિની સેવા કરી હોય, ધર્મનું પાલન કર્યું હોય, અને એક પતિવ્રતા રહી હોઉં, તો હનુમાનને ઠંડક મળે.'
યદિ કિંચિદનુક્રોશસ્તસ્ય મય્યસ્તિ ધીમતઃ। યદિ વા ભાગ્યશેષો મે શીતો ભવ હનૂમતઃ
'જો એ વિદ્વાનમાં મારા માટે થોડું પણ દયા હોય, અથવા મારા ભાગ્યમાં થોડું પણ શુભ બાકી હોય, તો હનુમાનને ઠંડક મળે.'
યદિ માં વૃત્તસમ્પન્નાં તત્સમાગમલાલસામ્। સ વિજાનાતિ ધર્માત્મા શીતો ભવ હનૂમતઃ
'જો એ ધર્મનિષ્ઠ મને સદાચારવાળી અને મળવાની ઇચ્છાવાળી જાણે છે, તો હનુમાનને ઠંડક મળે.'
યદિ માં તારયેદાર્યઃ સુગ્રીવઃ સત્યસંગરઃ। અસ્માદ્ દુઃખામ્બુસંરોધાચ્છીતો ભવ હનૂમતઃ
'જો આર્ય સુગ્રીવ, જે સત્યનિષ્ઠ છે, મને આ દુઃખના સાગરમાંથી બહાર કાઢશે, તો હનુમાનને ઠંડક મળે.'
તતસ્તીક્ષ્ણાર્ચિરવ્યગ્રઃ પ્રદક્ષિણશિખોઽનલઃ। જજ્વાલ મૃગશાવાક્ષ્યાઃ શંસન્નિવ શુભં કપેઃ
પછી તીક્ષ્ણ જ્વાળાવાળો પણ સ્થિર અગ્નિ, હરણાકાંખવાળી સીતાની પરિક્રમા કરીને તેજથી પ્રગટ્યો, જાણે વાનર માટે શુભ સંકેત આપે છે.
હનૂમજ્જનકશ્ચૈવ પુચ્છાનલયુતોઽનિલઃ। વવૌ સ્વાસ્થ્યકરો દેવ્યાઃ પ્રાલેયાનિલશીતલઃ
હનુમાન અને તેમના પિતા પવનદેવ, અને પુછડી પરના અગ્નિ સાથે, દેવી માટે ઠંડો, આરોગ્યદાયક અને બરફ જેવો શીતળ પવન વહાવતો હતો.
દહ્યમાને ચ લાઙ્ગૂલે ચિન્તયામાસ વાનરઃ। પ્રદીપ્તોઽગ્નિરયં કસ્માન્ન માં દહતિ સર્વતઃ
પુછડી સળગતી હતી ત્યારે વાનરે વિચાર્યું: 'આ પ્રજ્વલિત અગ્નિ મને ક્યાંયે બળતો નથી—આ કેમ છે?'
દૃશ્યતે ચ મહાજ્વાલઃ કરોતિ ચ ન મે રુજમ્। શિશિરસ્યેવ સમ્પાતો લાઙ્ગૂલાગ્રે પ્રતિષ્ઠિતઃ
મોટા જ્વાળા દેખાય છે, પણ મને દુઃખ થતું નથી; પુછડીના છેડે તો જાણે ઠંડા પાણીનો પ્રવાહ બેઠો હોય એમ લાગે છે.
અથ વા તદિદં વ્યક્તં યદ્ દૃષ્ટં પ્લવતા મયા। રામપ્રભાવાદાશ્ચર્યં પર્વતઃ સરિતાં પતૌ
કે પછી, કદાચ આ એ જ અદ્ભુત ઘટના છે જે મેં દરિયો પાર કરતાં જોઈ હતી—રામના પ્રભાવથી તો પર્વત પણ નદીઓના સ્વામી સમક્ષ નમ્યો હતો.
યદિ તાવત્ સમુદ્રસ્ય મૈનાકસ્ય ચ ધીમતઃ। રામાર્થં સમ્ભ્રમસ્તાદૃક્ કિમગ્નિર્ન કરિષ્યતિ
જ્યારે સમુદ્ર અને બુદ્ધિશાળી મૈનાક પણ રામના કાર્ય માટે ઉત્સુક બન્યા હતા, તો અગ્નિ પણ એમ કેમ ન કરે?
સીતાયાશ્ચાનૃશંસ્યેન તેજસા રાઘવસ્ય ચ। પિતુશ્ચ મમ સખ્યેન ન માં દહતિ પાવકઃ
સીતા માતાની દયાળુતા, રામનું તેજ અને મારા પિતાનું મિત્રભાવ—આ બધાંને કારણે અગ્નિ મને બળતો નથી.
ભૂયઃ સ ચિન્તયામાસ મુહૂર્તં કપિકુઞ્જરઃ। કથમસ્મદ્વિધસ્યેહ બન્ધનં રાક્ષસાધમૈઃ
પછી એ વાનરવીર થોડો સમય ફરી વિચારવા લાગ્યો: 'આ દુષ્ટ રાક્ષસો મને કેવી રીતે બાંધી શકે?'
પ્રતિક્રિયાસ્ય યુક્તા સ્યાત્ સતિ મહ્યં પરાક્રમે। તતશ્છિત્ત્વા ચ તાન્ પાશાન્ વેગવાન્ વૈ મહાકપિઃ
'મારી પાસે બળ છે તો એ પ્રમાણે કામ કરવું જોઈએ.' એમ વિચારીને, તેજસ્વી અને ઝડપી વાનરે એ બંધન તોડી નાખ્યાં.
ઉત્પપાતાથ વેગેન નનાદ ચ મહાકપિઃ। પુરદ્વારં તતઃ શ્રીમાન્ શૈલશૃઙ્ગમિવોન્નતમ્
પછી મહાવાનર ઝડપથી ઊછળી પડ્યો અને ગર્જના કરી; ત્યાંથી શહેરના દરવાજા સુધી પહોંચ્યો, જે પર્વતની ચોટી જેવું ઊંચું હતું.
વિભક્તરક્ષઃસમ્બાધમાસસાદાનિલાત્મજઃ। સ ભૂત્વા શૈલસંકાશઃ ક્ષણેન પુનરાત્મવાન્
પવનપુત્રે રાક્ષસોની ભીડને વિખેરી દીધી અને પર્વત જેવો દેખાતો ઊભો રહ્યો; પળમાં જ પોતાના સ્વરૂપે પાછો આવ્યો.
હ્રસ્વતાં પરમાં પ્રાપ્તો બન્ધનાન્યવશાતયત્। વિમુક્તશ્ચાભવચ્છ્રીમાન્ પુનઃ પર્વતસંનિભઃ
એ ખૂબ નાનું થઈ ગયું, બંધનમાંથી છટકી ગયું અને મુક્ત થઈને ફરી તેજસ્વી, પર્વત જેવું રૂપ ધારણ કર્યું.
વીક્ષમાણશ્ચ દદૃશે પરિઘં તોરણાશ્રિતમ્। સ તં ગૃહ્ય મહાબાહુઃ કાલાયસપરિષ્કૃતમ્। રક્ષિણસ્તાન્ પુનઃ સર્વાન્ સૂદયામાસ મારુતિઃ
આસપાસ જોઈને, તેણે દરવાજા પાસે લોખંડની સળિયા જોઈ; એ મહાબાહુ હનુમાને એ કાળી લોખંડથી શોભિત સળિયો પકડીને, ફરી બધા રક્ષકોને માર્યા.
સ તાન્ નિહત્વા રણચણ્ડવિક્રમઃ સમીક્ષમાણઃ પુનરેવ લઙ્કામ્। પ્રદીપ્તલાઙ્ગૂલકૃતાર્ચિમાલી પ્રકાશિતાદિત્ય ઇવાર્ચિમાલી
યુદ્ધમાં ભયંકર પરાક્રમ બતાવીને, તેણે એ બધાને મારી નાખ્યા અને ફરી લંકાને જોયું; તેની સળગતી પુછડી જ્યોતિમાળાની જેમ ચમકી રહી હતી, જાણે સૂર્ય કિરણમાળાથી ઘેરાયો હોય.
thumb|ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો ચોપનમો સર્ગ સાંભળો.
વીક્ષમાણસ્તતો લઙ્કાં કપિઃ કૃતમનોરથઃ। વર્ધમાનસમુત્સાહઃ કાર્યશેષમચિન્તયત્
પછી વાનરે, પોતાની ઈચ્છા પૂર્ણ થઈ, લંકાને જોયું; તેનું ઉત્સાહ વધતું ગયું અને હવે કયું કાર્ય બાકી છે તે વિચાર્યું.
કિં નુ ખલ્વવશિષ્ટં મે કર્તવ્યમિહ સામ્પ્રતમ્। યદેષાં રક્ષસાં ભૂયઃ સંતાપજનનં ભવેત્
હવે અહીં મને કયું કામ કરવાનું બાકી છે, જે રાક્ષસોને વધુ દુઃખ આપશે?
વનં તાવત્પ્રમથિતં પ્રકૃષ્ટા રાક્ષસા હતાઃ। બલૈકદેશઃ ક્ષપિતઃ શેષં દુર્ગવિનાશનમ્
વન તો તોડી નાખ્યું છે, અનેક રાક્ષસો માર્યા છે, સેના પણ ભાગે નાશ પામી છે; હવે કિલ્લાનો વિનાશ કરવો બાકી છે.
દુર્ગે વિનાશિતે કર્મ ભવેત્ સુખપરિશ્રમમ્। અલ્પયત્નેન કાર્યેઽસ્મિન્ મમ સ્યાત્ સફલઃ શ્રમઃ
જ્યારે કિલ્લો નાશ પામશે, ત્યારે કામ સરળતાથી પૂરું થઈ જશે અને મારા પ્રયત્નો પણ ઓછા મહેનતે સફળ થશે.