thumb|ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો ત્રેપનમો સર્ગ સાંભળો.
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા દશગ્રીવો મહાત્મનઃ। દેશકાલહિતં વાક્યં ભ્રાતુરુત્તરમબ્રવીત્
આ વચન સાંભળી દશમુખ રાવણે, મહાન આત્માવાળા, પોતાના ભાઈને સમય અને પરિસ્થિતિને અનુકૂળ જવાબ આપ્યો.
સમ્યગુક્તં હિ ભવતા દૂતવધ્યા વિગર્હિતા। અવશ્યં તુ વધાયાન્યઃ ક્રિયતામસ્ય નિગ્રહઃ
તમે જે કહ્યું તે સાચું છે; દૂતનો વધ નિંદનીય છે. તેમ છતાં, તેને કોઈ બીજું દંડ જરૂર આપવું જોઈએ.
કપીનાં કિલ લાઙ્ગૂલમિષ્ટં ભવતિ ભૂષણમ્। તદસ્ય દીપ્યતાં શીઘ્રં તેન દગ્ધેન ગચ્છતુ
કહવામાં આવે છે કે વાનરનું પૂંછ એ તેનું શણગાર છે; તરત જ તેનું પૂંછ સળગાવી દો અને તે સળગેલા પૂંછ સાથે તેને છોડી દો.
તતઃ પશ્યન્ત્વમું દીનમઙ્ગવૈરૂપ્યકર્શિતમ્। સુમિત્રજ્ઞાતયઃ સર્વે બાન્ધવાઃ સસુહૃજ્જનાઃ
પછી તેના બધા સગા-સંબંધીઓ, મિત્રો અને આખા કુટુંબે તેને દુઃખી અને વિકૃત શરીર સાથે, દુર્બળ અને વિકલાંગ જોઈ શકે.
આજ્ઞાપયદ્ રાક્ષસેન્દ્રઃ પુરં સર્વં સચત્વરમ્। લાઙ્ગૂલેન પ્રદીપ્તેન રક્ષોભિઃ પરિણીયતામ્
રાક્ષસોના રાજાએ આજ્ઞા આપી કે આખું શહેર, તેના ચોરાહા સહિત, તેને સળગેલા પૂંછ સાથે રાક્ષસો દ્વારા ફેરવવામાં આવે.
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા રાક્ષસાઃ કોપકર્કશાઃ। વેષ્ટન્તે તસ્ય લાઙ્ગૂલં જીર્ણૈઃ કાર્પાસિકૈઃ પટૈઃ
આ વચન સાંભળી, ક્રોધથી ભરેલા રાક્ષસોએ જૂના કાપડના પટ્ટા વડે તેના પૂંછને લપેટવાનું શરૂ કર્યું.
સંવેષ્ટ્યમાને લાઙ્ગૂલે વ્યવર્ધત મહાકપિઃ। શુષ્કમિન્ધનમાસાદ્ય વનેષ્વિવ હુતાશનમ્
જ્યારે તેનું પૂંછ લપેટવામાં આવતું હતું, ત્યારે મહાવાનરે પોતાનું રૂપ વધારી લીધું, જાણે જંગલમાં સુકા લાકડાથી અગ્નિ વધે તેમ.
તૈલેન પરિષિચ્યાથ તેઽગ્નિં તત્રોપપાદયન્। લાઙ્ગૂલેન પ્રદીપ્તેન રાક્ષસાંસ્તાનતાડયત્
પછી તેમણે તે પૂંછ પર તેલ રેડ્યું અને અગ્નિ પ્રગટાવી; સળગેલા પૂંછથી તેણે રાક્ષસોને માર્યા.
રોષામર્ષપરીતાત્મા બાલસૂર્યસમાનનઃ। સ ભૂયઃ સંગતૈઃ ક્રૂરૈ રાક્ષસૈર્હરિપુઙ્ગવઃ
ક્રોધ અને અપમાનથી ભરેલો, જેના ચહેરા ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી હતો, એ વાનરશ્રેષ્ઠ ફરીથી ભયાનક રાક્ષસોથી ઘેરાઈ ગયો.
સહસ્ત્રીબાલવૃદ્ધાશ્ચ જગ્મુઃ પ્રીતિં નિશાચરાઃ। નિબદ્ધઃ કૃતવાન્ વીરસ્તત્કાલસદૃશીં મતિમ્
રાત્રે ફરતા લોકો, સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો સાથે આનંદિત થયા; તે વીર, બંધાયેલો હોવા છતાં, સમયે યોગ્ય વિચાર કર્યો.
કામં ખલુ ન મે શક્તા નિબદ્ધસ્યાપિ રાક્ષસાઃ। છિત્ત્વા પાશાન્ સમુત્પત્ય હન્યામહમિમાન્ પુનઃ
હું બંધાયેલો હોવા છતાં પણ, આ રાક્ષસો મને સાચે રોકી શકે તેમ નથી; હું આ બંધન તોડી, ફરીથી ઉડીને બધાને મારી શકું છું.
યદિ ભર્તૃહિતાર્થાય ચરન્તં ભર્તૃશાસનાત્। નિબધ્નન્તે દુરાત્માનો ન તુ મે નિષ્કૃતિઃ કૃતા
જો આ દુષ્ટો મને બાંધે છે, છતાં હું તો મારા સ્વામીના હિત માટે અને તેના આદેશથી કાર્ય કરું છું, છતાં મારું કાર્ય હજી પૂરું થયું નથી.
સર્વેષામેવ પર્યાપ્તો રાક્ષસાનામહં યુધિ। કિં તુ રામસ્ય પ્રીત્યર્થં વિષહિષ્યેઽહમીદૃશમ્
માત્ર હું એકલો જ યુદ્ધમાં બધા રાક્ષસોને હરાવવા પૂરતો છું; પણ શ્રીરામના આનંદ માટે હું આ સ્થિતિ સહન કરીશ.
લઙ્કા ચારયિતવ્યા મે પુનરેવ ભવેદિતિ। રાત્રૌ નહિ સુદૃષ્ટા મે દુર્ગકર્મવિધાનતઃ
મારે ફરીથી લંકા શોધવી પડશે, કારણ કે રાત્રે કિલ્લાની વ્યવસ્થા હું સારી રીતે જોઈ શક્યો નહોતો.
અવશ્યમેવ દ્રષ્ટવ્યા મયા લઙ્કા નિશાક્ષયે। કામં બધ્નન્તુ મે ભૂયઃ પુચ્છસ્યોદ્દીપનેન ચ
નિશાની પૂરી થવામાં આવે ત્યારે હું લંકાને જરૂરથી જોઈશ; તેઓ ફરીથી મારી પૂંછ બાંધીને તેને સળગાવે તો પણ ચાલે.
પીડાં કુર્વન્તિ રક્ષાંસિ ન મેઽસ્તિ મનસઃ શ્રમઃ। તતસ્તે સંવૃતાકારં સત્ત્વવન્તં મહાકપિમ્
રાક્ષસો મને દુઃખ આપે છે, પણ મારા મનને થાક લાગતો નથી; તેથી જ તેઓ આ મહાન વાનરને, જેનું રૂપ છુપાયેલું હતું પણ મન બળવાન હતું, લઈ ગયા.
પરિગૃહ્ય યયુર્હૃષ્ટા રાક્ષસાઃ કપિકુઞ્જરમ્। શઙ્ખભેરીનિનાદૈશ્ચ ઘોષયન્તઃ સ્વકર્મભિઃ
રાક્ષસોએ આનંદથી વાનરોમાંના ગજને પકડી લીધો અને શંખ તથા ઢોલના અવાજથી પોતાનું કામ જાહેર કરતાં તેને લઈ ગયા.
રાક્ષસાઃ ક્રૂરકર્માણશ્ચારયન્તિ સ્મ તાં પુરીમ્। અન્વીયમાનો રક્ષોભિર્યયૌ સુખમિરંદમઃ
ક્રૂર કર્મ કરનારા રાક્ષસો તેને આખી નગરમાં ફેરવતા હતા; રાક્ષસો પાછળ ચાલતા, અને અપરાજિત વાનર આરામથી આગળ વધતો રહ્યો.
હનૂમાંશ્ચારયામાસ રાક્ષસાનાં મહાપુરીમ્। અથાપશ્યદ્ વિમાનાનિ વિચિત્રાણિ મહાકપિઃ
હનુમાનને રાક્ષસોની મહાન નગરીમાં ફેરવવામાં આવ્યો; પછી મહાન વાનરે અદ્દભુત મહેલો જોયા.
સંવૃતાન્ ભૂમિભાગાંશ્ચ સુવિભક્તાંશ્ચ ચત્વરાન્। રથ્યાશ્ચ ગૃહસમ્બાધાઃ કપિઃ શૃઙ્ગાટકાનિ ચ
તેને બંધ બાંધેલા જમીનના ભાગો, સુંદર રીતે વહેંચાયેલા ચોક, ઘરોથી ભરેલી ગલીઓ અને બજારો દેખાયા.
તથા રથ્યોપરથ્યાશ્ચ તથૈવ ચ ગૃહાન્તરાન્। ચત્વરેષુ ચતુષ્કેષુ રાજમાર્ગે તથૈવ ચ
તેમણે મુખ્ય માર્ગો, સાઈડ ગલીઓ, ઘરોની અંદર અને રાજમાર્ગના ચોક પણ જોયા.
ઘોષયન્તિ કપિં સર્વે ચાર ઇત્યેવ રાક્ષસાઃ। સ્ત્રીબાલવૃદ્ધા નિર્જગ્મુસ્તત્ર તત્ર કુતૂહલાત્
બધા રાક્ષસો બોલતા, 'આ છે ગુપ્તચર વાનર!' અને સ્ત્રીઓ, બાળકો તથા વૃદ્ધો ઉત્સુકતાથી અહીં-ત્યાં જોવા બહાર આવ્યા.
તં પ્રદીપિતલાઙ્ગૂલં હનૂમન્તં દિદૃક્ષવઃ। દીપ્યમાને તતસ્તસ્ય લાઙ્ગૂલાગ્રે હનૂમતઃ
હનુમાનની સળગતી પૂંછ જોવા સૌ ઉત્સુક હતા; અને જયારે હનુમાનની પૂંછનો છેડો તેજથી બળતો હતો—
રાક્ષસ્યસ્તા વિરૂપાક્ષ્યઃ શંસુર્દેવ્યાસ્તદપ્રિયમ્। યસ્ત્વયા કૃતસંવાદઃ સીતે તામ્રમુખઃ કપિઃ
વિચિત્ર આંખો ધરાવતી રાક્ષસી સ્ત્રીઓએ દેવીને એ દુઃખદ સમાચાર આપ્યા: 'સીતા, એ તાંબુડા ચહેરાવાળો વાનર, જેના સાથે તું બોલી હતી—'
લાઙ્ગૂલેન પ્રદીપ્તેન સ એષ પરિણીયતે। શ્રુત્વા તદ્ વચનં ક્રૂરમાત્માપહરણોપમમ્
'તેની પૂંછ સળગાવીને તેને આખી નગરીમાં ફેરવવામાં આવે છે'; એ ક્રૂર વચન સાંભળી, જે જાણે જીવ જતી ધમકી જેવી હતી—
વૈદેહી શોકસંતપ્તા હુતાશનમુપાગમત્। મઙ્ગલાભિમુખી તસ્ય સા તદાસીન્મહાકપેઃ
શોકથી દાઝાયેલી વૈદેહીએ શુભ માટે અગ્નિની તરફ દૃષ્ટિ કરી અને એ મહાન વાનર માટે શુભેચ્છા કરી.
ઉપતસ્થે વિશાલાક્ષી પ્રયતા હવ્યવાહનમ્। યદ્યસ્તિ પતિશુશ્રૂષા યદ્યસ્તિ ચરિતં તપઃ। યદિ વા ત્વેકપત્નીત્વં શીતો ભવ હનૂમતઃ
વિશાળ નેત્રવાળી, શુદ્ધ હૃદયવાળી સીતાએ અગ્નિદેવ પાસે પ્રાર્થના કરી: 'જો મેં પતિની સેવા કરી હોય, ધર્મનું પાલન કર્યું હોય, અને એક પતિવ્રતા રહી હોઉં, તો હનુમાનને ઠંડક મળે.'
યદિ કિંચિદનુક્રોશસ્તસ્ય મય્યસ્તિ ધીમતઃ। યદિ વા ભાગ્યશેષો મે શીતો ભવ હનૂમતઃ
'જો એ વિદ્વાનમાં મારા માટે થોડું પણ દયા હોય, અથવા મારા ભાગ્યમાં થોડું પણ શુભ બાકી હોય, તો હનુમાનને ઠંડક મળે.'
યદિ માં વૃત્તસમ્પન્નાં તત્સમાગમલાલસામ્। સ વિજાનાતિ ધર્માત્મા શીતો ભવ હનૂમતઃ
'જો એ ધર્મનિષ્ઠ મને સદાચારવાળી અને મળવાની ઇચ્છાવાળી જાણે છે, તો હનુમાનને ઠંડક મળે.'