તસ્ય સા શર્વરી સર્વા મમ સૌમિત્રિણા સહ। જગામ ચિન્તયાનસ્ય વિશ્વામિત્ર કથાં શુભામ્
મારે અને સૌમિત્રિ સાથે, આખી રાત વિશ્વામિત્રજીની પવિત્ર કથા વિચારતા વીતી ગઈ.
તતઃ પ્રભાતે વિમલે વિશ્વામિત્રં તપોધનમ્। ઉવાચ રાઘવો વાક્યં કૃતાહ્નિકમરિન્દમઃ
પછી, પ્રભાતે જ્યારે આકાશ સ્વચ્છ હતું, દુશ્મનોને હરાવનાર રાઘવે, સવારની ક્રિયા પૂરી કરી, તપસ્વી વિશ્વામિત્રને કહ્યું.
ગતા ભગવતી રાત્રિઃ શ્રોતવ્યં પરમં શ્રુતમ્। તરામ સરિતાં શ્રેષ્ઠાં પુણ્યાં ત્રિપથગાં નદીમ્
ભગવતી રાત વીતી ગઈ છે અને શ્રેષ્ઠ કથા સાંભળી છે. હવે ચાલો, પવિત્ર અને ત્રણ માર્ગે વહેતી ગંગાજી નદી પાર કરીએ.
નૌરેષા હિ સુખાસ્તીર્ણા ઋષીણાં પુણ્યકર્મણામ્। ભગવન્તમિહ પ્રાપ્તં જ્ઞાત્વા ત્વરિતમાગતા
આ નૌકા તો પવિત્ર કર્મ કરનાર ઋષિઓ માટે સરળતાથી પાર થાય છે. ભગવાન અહીં આવ્યા છે જાણીને, એ તરત આવી ગઈ છે.
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ। સન્તારં કારયામાસ સર્ષિસઙ્ઘસ્ય કૌશિકઃ
મહાન આત્માવાન રાઘવના એ વચન સાંભળીને, કૌશિકે બધા ઋષિગણને નદી પાર કરાવવાની વ્યવસ્થા કરી.
ઉત્તરં તીરમાસાદ્ય સમ્પૂજ્યર્ષિગણં તતઃ। ગઙ્ગાકૂલે નિવિષ્ટાસ્તે વિશાલાં દદૃશુઃ પુરીમ્
ઉત્તર કાંઠે પહોંચી, ઋષિગણનું સન્માન કરીને, બધા ગંગાના કિનારે સ્થિર થયા અને વિશાલા નગરીને જોયી.
તતો મુનિવરસ્તૂર્ણં જગામ સહરાઘવઃ। વિશાલાં નગરીં રમ્યાં દિવ્યાં સ્વર્ગોપમાં તદા
પછી મહાન મુનિ, રાઘવ સાથે, ઝડપથી સ્વર્ગ સમાન સુંદર વિશાલા નગરી તરફ ગયા.
અથ રામો મહાપ્રાજ્ઞો વિશ્વામિત્રં મહામુનિમ્। પપ્રચ્છ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા વિશાલામુત્તમાં પુરીમ્
પછી રામે, જે બહુ જ બુદ્ધિશાળી હતો, હાથ જોડીને મહાન ઋષિ વિશ્વામિત્રજીને પૂછ્યું કે, 'આ વિશાળ અને ઉત્તમ નગર વિશે મને કહો.'
કતમો રાજવંશોઽયં વિશાલાયાં મહામુને। શ્રોતુમિચ્છામિ ભદ્રં તે પરં કૌતૂહલં હિ મે
હે મહાન મુનિ, આ વિશાળામાં કયો રાજવંશ સ્થાપિત થયો છે? મને સાંભળવા ઈચ્છા છે—તમારા માટે શુભ થાય—કારણ કે મને ખૂબ જ ઉત્સુકતા છે.
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા રામસ્ય મુનિપુઙ્ગવઃ। આખ્યાતું તત્સમારેભે વિશાલાયાઃ પુરાતનમ્
રામના આ શબ્દો સાંભળી, મુનિમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિશ્વામિત્રજી વિશાળાનગરની પ્રાચીન વાર્તા કહેવા લાગ્યા.
શ્રૂયતાં રામ શક્રસ્ય કથાં કથયતઃ શ્રુતામ્। અસ્મિન્ દેશે હિ યદ્ વૃત્તં શૃણુ તત્ત્વેન રાઘવ
હે રામ, હું જે રીતે ઇન્દ્રની વાર્તા સાંભળી છે, તે તું સાંભળ. રાઘવ, આ પ્રદેશમાં જે ઘટ્યું તે સાચું તું સાંભળ.
પૂર્વં કૃતયુગે રામ દિતેઃ પુત્રા મહાબલાઃ। અદિતેશ્ચ મહાભાગા વીર્યવન્તઃ સુધાર્મિકાઃ
પહેલા કૃતયુગમાં, હે રામ, દિતિના શક્તિશાળી પુત્રો અને અદિતિના ભાગ્યશાળી, બળવાન અને ધર્મનિષ્ઠ પુત્રો હતા.
તતસ્તેષાં નરવ્યાઘ્ર બુદ્ધિરાસીન્મહાત્મનામ્। અમરા વિજરાશ્ચૈવ કથં સ્યામો નિરામયાઃ
પછી, હે પુરુષશાર્દૂલ, એ મહાન આત્માઓએ વિચાર કર્યો: 'અમે અમર, વૃદ્ધાવસ્થાથી મુક્ત અને રોગરહિત કેવી રીતે બની શકીએ?'
તેષાં ચિન્તયતાં તત્ર બુદ્ધિરાસીદ્ વિપશ્ચિતામ્। ક્ષીરોદમથનં કૃત્વા રસં પ્રાપ્સ્યામ તત્ર વૈ
જ્યારે એ જ્ઞાની લોકો વિચારી રહ્યા હતા, ત્યારે એમને વિચાર આવ્યો: 'દૂધના સમુદ્રનું મથન કરીને આપણે ત્યાંથી અમૃત મેળવી શકીશું.'
તતો નિશ્ચિત્ય મથનં યોક્ત્રં કૃત્વા ચ વાસુકિમ્। મન્થાનં મન્દરં કૃત્વા મમન્થુરમિતૌજસઃ
પછી મથન કરવાનો નિશ્ચય કરીને, એમણે વાસુકીને દોરી બનાવી અને મંદર પર્વતને મથાની બનાવી, અને ખૂબ જ ઉત્સાહથી મથન શરૂ કર્યું.
અથ વર્ષસહસ્રેણ યોક્ત્રસર્પશિરાંસિ ચ। વમન્તોઽતિવિષં તત્ર દદંશુર્દશનૈઃ શિલાઃ
પછી, હજાર વર્ષ પછી, દોરી તરીકે વપરાયેલ સાપના માથાંઓમાંથી ભારે ઝેર નીકળવા લાગ્યું અને એણે પોતાના દાંતોથી પથ્થરો કાપવા લાગ્યા.
ઉત્પપાતાગ્નિસંકાશં હાલાહલમહાવિષમ્। તેન દગ્ધં જગત્ સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્
પછી અગ્નિ જેવું તેજસ્વી અને ભયાનક હાળાહળ નામનું મહાવિષ બહાર આવ્યું; એ ઝેરથી આખું જગત—દેવ, અસુર અને માનવ—સર્વે દાઝી ઉઠ્યું.
અથ દેવા મહાદેવં શઙ્કરં શરણાર્થિનઃ। જગ્મુઃ પશુપતિં રુદ્રં ત્રાહિ ત્રાહીતિ તુષ્ટુવુઃ
પછી દેવતાઓએ આશ્રય માટે મહાદેવ, શંકર, પશુપતિ અને રુદ્ર પાસે જઈને પ્રાર્થના કરી: 'અમને બચાવો, અમને બચાવો!'
એવમુક્તસ્તતો દેવૈર્દેવદેવેશ્વરઃ પ્રભુઃ। પ્રાદુરાસીત્ તતોઽત્રૈવ શઙ્ખચક્રધરો હરિઃ
આ રીતે દેવતાઓએ વિનંતી કરતાં, દેવોના દેવ, ભગવાન ત્યાં પ્રગટ થયા; પછી શંખ અને ચક્ર ધારણ કરનાર હરિ પણ ત્યાં અવતર્યા.
ઉવાચૈનં સ્મિતં કૃત્વા રુદ્રં શૂલધરં હરિઃ। દૈવતૈર્મથ્યમાને તુ યત્પૂર્વં સમુપસ્થિતમ્
હરિએ સ્મિત સાથે ત્રિશૂલધારી રુદ્રને કહ્યું: 'જ્યારે દેવતાઓ મથન કરી રહ્યા હતા, ત્યારે અહીં શું બહાર આવ્યું છે—'
તત્ ત્વદીયં સુરશ્રેષ્ઠ સુરાણામગ્રતો હિ યત્। અગ્રપૂજામિહ સ્થિત્વા ગૃહાણેદં વિષં પ્રભો
'હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, જે તારો છે અને દેવતાઓની સામે પ્રગટ થયું છે—અહીં આગળ ઊભા રહીને, હે પ્રભુ, આ ઝેર સ્વીકારો.'
ઇત્યુક્ત્વા ચ સુરશ્રેષ્ઠસ્તત્રૈવાન્તરધીયત। દેવતાનાં ભયં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા વાક્યં તુ શાર્ઙ્ગિણઃ
આ રીતે કહ્યા પછી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા; દેવતાઓનો ભય જોઈને અને શારંગધારીના વચન સાંભળી—
હાલાહલં વિષં ઘોરં સંજગ્રાહામૃતોપમમ્। દેવાન્ વિસૃજ્ય દેવેશો જગામ ભગવાન્ હરઃ
ભગવાન હરીએ હાળાહળ નામનું ભયાનક અને અમૃત જેવું ઝેર લઈ લીધું અને દેવતાઓને વિદાય આપી, ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
તતો દેવાસુરાઃ સર્વે મમન્થૂ રઘુનન્દન। પ્રવિવેશાથ પાતાલં મન્થાનઃ પર્વતોત્તમઃ
પછી બધા દેવ અને અસુરોએ ફરી મથન શરૂ કર્યું, હે રઘુકુલના આનંદ, અને મથાની રૂપે રહેલો મહાપર્વત પાતાળમાં ધસી ગયો.
તતો દેવાઃ સગન્ધર્વાસ્તુષ્ટુવુર્મધુસૂદનમ્। ત્વં ગતિઃ સર્વભૂતાનાં વિશેષેણ દિવૌકસામ્
પછી દેવતાઓએ ગંધર્વો સાથે મળીને મધુસૂદનનું સ્તુતિ કરી: 'તમે બધા જીવજંતુઓના, ખાસ કરીને સ્વર્ગવાસીઓના, સાચા આશ્રય છો.'
પાલયાસ્માન્ મહાબાહો ગિરિમુદ્ધર્તુમર્હસિ। ઇતિ શ્રુત્વા હૃષીકેશઃ કામઠં રૂપમાસ્થિતઃ
હે મહાબાહુ, અમારો રક્ષણ કરો; તમે પર્વત ઉઠાવાનો અધિકાર ધરાવો છો. આવું સાંભળીને હૃષીકેશ કાચબાની આકૃતિ ધારણ કરી.
પર્વતં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા શિષ્યે તત્રોદધૌ હરિઃ। પર્વતાગ્રં તુ લોકાત્મા હસ્તેનાક્રમ્ય કેશવઃ
હરિએ પર્વતને પોતાની પીઠ પર રાખી સમુદ્રમાં સુઈ ગયો; અને લોકાત્મા કેશવે હાથથી પર્વતનું શિખર પકડી લીધું.
દેવાનાં મધ્યતઃ સ્થિત્વા મમન્થ પુરુષોત્તમઃ। અથ વર્ષસહસ્રેણ આયુર્વેદમયઃ પુમાન્
દેવતાઓની વચ્ચે ઊભા રહીને પુરુષોત્તમએ મથન કર્યું; પછી હજાર વર્ષ પછી આયુર્વેદથી બનેલો પુરુષ પ્રગટ થયો.
ઉદતિષ્ઠત્ સુધર્માત્મા સદણ્ડઃ સકમણ્ડલુઃ। પૂર્વં ધન્વન્તરિર્નામ અપ્સરાશ્ચ સુવર્ચસઃ
સુધર્માત્મા, દંડ અને કમંડલુ સાથે, બહાર આવ્યા; પહેલા ધન્વંતરી નામે, અને તેજસ્વી અપ્સરાઓ પણ પ્રગટ થઈ.
અપ્સુ નિર્મથનાદેવ રસાત્ તસ્માદ્ વરસ્ત્રિયઃ। ઉત્પેતુર્મનુજશ્રેષ્ઠ તસ્માદપ્સરસોઽભવન્
પાણીના મથનથી, હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ, તે રસમાંથી ઉત્તમ સ્ત્રીઓ ઉત્પન્ન થઈ; એ રીતે અપ્સરાઓનું સર્જન થયું.