શિરોભિર્દશભિર્વીરો ભ્રાજમાનં મહૌજસમ્। નાનાવ્યાલસમાકીર્ણૈઃ શિખરૈરિવ મન્દરમ્
દસ માથાવાળો તે વીર, પ્રખર તેજથી ઝગમગતો, અનેક સાપોથી ઘેરાયેલા મન્દર પર્વતના શિખરો જેવો લાગતો હતો.
નીલાઞ્જનચયપ્રખ્યં હારેણોરસિ રાજતા। પૂર્ણચન્દ્રાભવક્ત્રેણ સબાલાર્કમિવામ્બુદમ્
કાળી અંજણ જેવી કાય, છાતી પર ચાંદીની હાર, ચહેરો પૂર્ણ ચાંદ્ર જેવો, જાણે મેઘમાં કિશોર સૂર્ય અને ચંદ્ર એકસાથે ઝલકતા હોય.
બાહુભિર્બદ્ધકેયૂરૈશ્ચન્દનોત્તમરૂષિતૈઃ। ભ્રાજમાનાઙ્ગદૈર્ભીમૈઃ પઞ્ચશીર્ષૈરિવોરગૈઃ
કાંડા પર સુંદર કડાં અને ઉત્તમ ચંદન લગાવેલું, ભયાનક અને તેજસ્વી વળયોથી શોભતા, જાણે પાંચ ફણાવાળા સાપો હોય.
મહતિ સ્ફાટિકે ચિત્રે રત્નસંયોગચિત્રિતે। ઉત્તમાસ્તરણાસ્તીર્ણે સૂપવિષ્ટં વરાસને
મોટા અને સુંદર સ્ફટિકના રત્નજડિત સિંહાસન પર, શ્રેષ્ઠ આસન અને સુંદર વસ્ત્રો bichhaavine બેઠેલા હતા.
અલંકૃતાભિરત્યર્થં પ્રમદાભિઃ સમન્તતઃ। વાલવ્યજનહસ્તાભિરારાત્સમુપસેવિતમ્
ચારે બાજુથી અતિ સુંદર શૃંગાર કરેલી સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા, અને દૂરથી વાલાવજના પંખા પકડી સેવા કરતી હતી.
દુર્ધરેણ પ્રહસ્તેન મહાપાર્શ્વેન રક્ષસા। મન્ત્રિભિર્મન્ત્રતત્ત્વજ્ઞૈર્નિકુમ્ભેન ચ મન્ત્રિણા
દુર્ધર, પ્રહસ્ત, મહાપાર્શ્વ અને નિકુંભ જેવા મંત્રવિદ્યા જાણનારા મંત્રીઓ નજીક બેઠેલા હતા.
ઉપોપવિષ્ટં રક્ષોભિશ્ચતુર્ભિર્બલદર્પિતમ્। કૃત્સ્નં પરિવૃતં લોકં ચતુર્ભિરિવ સાગરૈઃ
બળથી ગર્વિત એવા ચાર રાક્ષસો સાથે આસપાસ બેઠેલા, જાણે આખું જગત ચાર મહાસાગરો વડે ઘેરાયું હોય.
મન્ત્રિભિર્મન્ત્રતત્ત્વજ્ઞૈરન્યૈશ્ચ શુભદર્શિભિઃ। આશ્વાસ્યમાનં સચિવૈઃ સુરૈરિવ સુરેશ્વરમ્
મંત્રવિદ્યા જાણનારા અને શુભ ચહેરાવાળા અન્ય મંત્રીઓથી આશ્વાસન પામતા, જાણે દેવો પોતાના રાજાને ધીરજ આપે છે.
અપશ્યદ્ રાક્ષસપતિં હનૂમાનતિતેજસમ્। વેષ્ટિતં મેરુશિખરે સતોયમિવ તોયદમ્
હનુમાને અતિ તેજસ્વી રાક્ષસપતિને જોયા, જે મેરુ પર્વતની ચોટી પર મેઘથી ઘેરાયેલા વરસાદના વાદળ જેવો લાગતો હતો.
સ તૈઃ સમ્પીડ્યમાનોઽપિ રક્ષોભિર્ભીમવિક્રમૈઃ। વિસ્મયં પરમં ગત્વા રક્ષોઽધિપમવૈક્ષત
ભયાનક પરાક્રમવાળા રાક્ષસો દ્વારા ઘેરાયેલા હોવા છતાં, હનુમાને અતિ આશ્ચર્યથી રાક્ષસાધિપતિને જોયા.
ભ્રાજમાનં તતો દૃષ્ટ્વા હનુમાન્ રાક્ષસેશ્વરમ્। મનસા ચિન્તયામાસ તેજસા તસ્ય મોહિતઃ
પછી તેજસ્વી રાક્ષસોના રાજાને જોઈ, હનુમાન તેનું તેજ જોઈને મનમાં વિચાર કરવા લાગ્યા.
અહો રૂપમહો ધૈર્યમહો સત્ત્વમહો દ્યુતિઃ। અહો રાક્ષસરાજસ્ય સર્વલક્ષણયુક્તતા
અરે, શું રૂપ છે! શું ધૈર્ય છે! શું બળ છે! શું તેજ છે! અરે, રાક્ષસોના રાજામાં તો સર્વ ગુણો સમાયેલા છે.
યદ્યધર્મો ન બલવાન્ સ્યાદયં રાક્ષસેશ્વરઃ। સ્યાદયં સુરલોકસ્ય સશક્રસ્યાપિ રક્ષિતા
જો અધર્મને બળ ન હોત, તો આ રાક્ષસપતિ તો દેવલોક સહિત ઈન્દ્રનું પણ રક્ષણ કરી શકત.
અસ્ય ક્રૂરૈર્નૃશંસૈશ્ચ કર્મભિર્લોકકુત્સિતૈઃ। સર્વે બિભ્યતિ ખલ્વસ્માલ્લોકાઃ સામરદાનવાઃ
આના ક્રૂર અને નિર્દય કાર્યોને કારણે, જે જગતમાં નિંદનીય છે, બધા દેવો અને દાનવો પણ ખરેખર ડરે છે.
અયં હ્યુત્સહતે ક્રુદ્ધઃ કર્તુમેકાર્ણવં જગત્। ઇતિ ચિન્તાં બહુવિધામકરોન્મતિમાન્ કપિઃ। દૃષ્ટ્વા રાક્ષસરાજસ્ય પ્રભાવમમિતૌજસઃ
આ તો ગુસ્સે થાય ત્યારે આખું જગત એક મહાસાગર કરી શકે તેમ છે. આવા અમાપ બળના રાક્ષસપતિને જોઈ, બુદ્ધિશાળી વાનરે અનેક પ્રકારના વિચારો કર્યા.
thumb|પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૫-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો પચાસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
તમુદ્વીક્ષ્ય મહાબાહુઃ પિઙ્ગાક્ષં પુરતઃ સ્થિતમ્। રોષેણ મહતાઽઽવિષ્ટો રાવણો લોકરાવણઃ
પિંગળા આંખોવાળો, મહાબાહુ રાવણ, દુનિયાને ડરાવનાર, સામે ઊભેલો જોઈને ભારે ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો.
શઙ્કાહતાત્મા દધ્યૌ સ કપીન્દ્રં તેજસા વૃતમ્। કિમેષ ભગવાન્ નન્દી ભવેત્ સાક્ષાદિહાગતઃ
શંકા ભરેલા મનથી, તેજથી યુક્ત કપિરાજને જોઈ, રાવણે વિચાર્યું: 'શું આ ભગવાન નંદી પોતે અહીં આવ્યા છે?'
યેન શપ્તોઽસ્મિ કૈલાસે મયા પ્રહસિતે પુરા। સોઽયં વાનરમૂર્તિઃ સ્યાત્કિંસ્વિદ્ બાણોઽપિ વાસુરઃ
'જેના દ્વારા કૈલાસ પર, હું હસ્યો ત્યારે મને શાપ મળ્યો હતો, શું એ જ વાનરરૂપે આવ્યો છે? કે પછી બાણ છે કે કોઈ અસુર છે?'
સ રાજા રોષતામ્રાક્ષઃ પ્રહસ્તં મન્ત્રિસત્તમમ્। કાલયુક્તમુવાચેદં વચો વિપુલમર્થવત્
રાજા રાવણ ગુસ્સાથી આંખે લાલ થઈને, યોગ્ય સમયે, પોતાના શ્રેષ્ઠ મંત્રી પ્રહસ્તને અર્થસભર મોટા શબ્દોમાં કહ્યું.
દુરાત્મા પૃચ્છ્યતામેષ કુતઃ કિં વાસ્ય કારણમ્। વનભઙ્ગે ચ કોઽસ્યાર્થો રાક્ષસાનાં ચ તર્જને
'આ દુષ્ટને પૂછો કે એ ક્યાંથી આવ્યો છે અને શા માટે આવ્યો છે? વન તોડવાનો અને રાક્ષસોને ધમકાવવાનો કારણ શું છે?'
મત્પુરીમપ્રધૃષ્યાં વૈ ગમને કિં પ્રયોજનમ્। આયોધને વા કં કાર્યં પૃચ્છ્યતામેષ દુર્મતિઃ
'મારી અજેય નગરીમાં આવવાનો એનો ઇરાદો શું છે? કે પછી યુદ્ધ કરવા શું કામ છે? આ દુર્મતિને પૂછો.'
રાવણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્તો વાક્યમબ્રવીત્। સમાશ્વસિહિ ભદ્રં તે ન ભીઃ કાર્યા ત્વયા કપે
રાવણના વચન સાંભળી, પ્રહસ્તે કહ્યું: 'શાંતિ રાખ, તને શુભકામનાઓ. હનુમાન, તને ડરવાની જરૂર નથી.'
યદિ તાવત્ ત્વમિન્દ્રેણ પ્રેષિતો રાવણાલયમ્। તત્ત્વમાખ્યાહિ મા તે ભૂદ્ ભયં વાનર મોક્ષ્યસે
'જો તને ઇન્દ્રે રાવણના ઘરે મોકલ્યો હોય, તો સાચું કહેજે; ડરતો નહિ, વાનર, તને મુક્ત કરી દેવામાં આવશે.'
યદિ વૈશ્રવણસ્ય ત્વં યમસ્ય વરુણસ્ય ચ। ચારુરૂપમિદં કૃત્વા પ્રવિષ્ટો નઃ પુરીમિમામ્
'કે પછી તું કુબેર, યમ કે વરુણ તરફથી આ સુંદર રૂપ ધારણ કરીને અમારી નગરીમાં પ્રવેશ્યો હોય—'
વિષ્ણુના પ્રેષિતો વાપિ દૂતો વિજયકાઙ્ક્ષિણા। નહિ તે વાનરં તેજો રૂપમાત્રં તુ વાનરમ્
'અથવા વિજયની ઈચ્છાથી વિષ્ણુએ તને મોકલ્યો હોય, તો તું માત્ર વાનર નથી; તારો તેજ પણ વાનર જેટલો નથી.'
તત્ત્વતઃ કથયસ્વાદ્ય તતો વાનર મોક્ષ્યસે। અનૃતં વદતશ્ચાપિ દુર્લભં તવ જીવિતમ્
'હવે સાચું બોલ, તો તને મુક્ત કરી દેવામાં આવશે. જો ખોટું બોલીશ, તો તારો જીવ બચાવવો અઘરો પડશે.'
અથવા યન્નિમિત્તસ્તે પ્રવેશો રાવણાલયે। એવમુક્તો હરિવરસ્તદા રક્ષોગણેશ્વરમ્
'અથવા, જે કારણસર તું રાવણના ઘરે આવ્યો છે, એ પણ કહેજે.' એમ કહીને, વાનરશ્રેષ્ઠે રાક્ષસોના રાજાને જવાબ આપ્યો.
અબ્રવીન્નાસ્મિ શક્રસ્ય યમસ્ય વરુણસ્ય ચ। ધનદેન ન મે સખ્યં વિષ્ણુના નાસ્મિ ચોદિતઃ
તે બોલ્યો: 'હું ન તો ઇન્દ્ર, યમ કે વરુણનો મિત્ર છું, ન તો કુબેર કે વિષ્ણુએ મને મોકલ્યો છે.'
જાતિરેવ મમ ત્વેષા વાનરોઽહમિહાગતઃ। દર્શને રાક્ષસેન્દ્રસ્ય તદિદં દુર્લભં મયા
'મારી જાત તો વાનર છે; હું અહીં આવ્યો છું. રાક્ષસોના રાજાને મળવું દુર્લભ છે, પણ એ મને મળ્યું છે.'