તેન બદ્ધસ્તતોઽસ્ત્રેણ રાક્ષસેન સ વાનરઃ। અભવન્નિર્વિચેષ્ટશ્ચ પપાત ચ મહીતલે
એ રાક્ષસના શસ્ત્રથી બંધાયેલો વાનર અચળ થઈ ગયો અને જમીન પર પડી ગયો.
તતોઽથ બુદ્ધ્વા સ તદસ્ત્રબન્ધં પ્રભોઃ પ્રભાવાદ્ વિગતાલ્પવેગઃ। પિતામહાનુગ્રહમાત્મનશ્ચ વિચિન્તયામાસ હરિપ્રવીરઃ
પછી એ વાનરવીરે સમજ્યું કે એ શસ્ત્રથી બંધાયો છે, ભગવાનની શક્તિથી પોતાની તાકાત ઘટી ગઈ છે અને પિતામહની કૃપા યાદ કરી વિચારમાં પડ્યો.
તતઃ સ્વાયમ્ભુવૈર્મન્ત્રૈર્બ્રહ્માસ્ત્રં ચાભિમન્ત્રિતમ્। હનૂમાંશ્ચિન્તયામાસ વરદાનં પિતામહાત્
પછી હનુમાને પિતામહના આશીર્વાદ અને બ્રહ્માના મંત્રોથી સંસ્કૃત બ્રહ્માસ્ત્રનું સ્મરણ કર્યું.
ન મેઽસ્ય બન્ધસ્ય ચ શક્તિરસ્તિ વિમોક્ષણે લોકગુરોઃ પ્રભાવાત્। ઇત્યેવમેવં વિહિતોઽસ્ત્રબન્ધો મયાઽઽત્મયોનેરનુવર્તિતવ્યઃ
મારે આ બંધન તોડવાની શક્તિ નથી, કારણ કે જગતના ગુરુની મહિમા છે; તેથી આ શસ્ત્રબંધન થયું છે અને મને આત્મયોની ઇચ્છાનું પાલન કરવું છે.
સ વીર્યમસ્ત્રસ્ય કપિર્વિચાર્ય પિતામહાનુગ્રહમાત્મનશ્ચ। વિમોક્ષશક્તિં પરિચિન્તયિત્વા પિતામહાજ્ઞામનુવર્તતે સ્મ
વાનરે શસ્ત્રની શક્તિ, પિતામહની કૃપા અને પોતાની મુક્તિની શક્તિ વિચારી, પિતામહની આજ્ઞાનું પાલન કર્યું.
અસ્ત્રેણાપિ હિ બદ્ધસ્ય ભયં મમ ન જાયતે। પિતામહમહેન્દ્રાભ્યાં રક્ષિતસ્યાનિલેન ચ
શસ્ત્રથી બંધાયેલો હોવા છતાં મને કોઈ ભય નથી, કારણ કે પિતામહ, મહેન્દ્ર અને પવનદેવે મારી રક્ષા કરી છે.
ગ્રહણે ચાપિ રક્ષોભિર્મહન્મે ગુણદર્શનમ્। રાક્ષસેન્દ્રેણ સંવાદસ્તસ્માદ્ ગૃહ્ણન્તુ માં પરે
રાક્ષસો દ્વારા પકડાવામાં મારા ગુણો જણાશે અને રાક્ષસરાજ સાથે વાતચીત થશે; એટલે બીજા મને પકડી લે એ સારું.
સ નિશ્ચિતાર્થઃ પરવીરહન્તા સમીક્ષ્યકારી વિનિવૃત્તચેષ્ટઃ। પરૈઃ પ્રસહ્યાભિગતૈર્નિગૃહ્ય નનાદ તૈસ્તૈઃ પરિભર્ત્સ્યમાનઃ
પક્કા નિશ્ચયવાળા, શત્રુવીરોના સંહારક અને વિચારપૂર્વક ચાલતા હનુમાન, જ્યારે પોતે સ્થિર થઈ ગયો, ત્યારે જોરથી આવનારાઓએ તેને પકડી લીધો અને તેઓના અપમાનથી તે ગર્જના કરવા લાગ્યો.
તતસ્તે રાક્ષસા દૃષ્ટ્વા વિનિશ્ચેષ્ટમરિંદમમ્। બબન્ધુઃ શણવલ્કૈશ્ચ દ્રુમચીરૈશ્ચ સંહતૈઃ
પછી રાક્ષસોએ, શત્રુવિજયી હનુમાનને અચળ જોઈ, શણના દોરડા અને વૃક્ષની છાલથી બાંધી નાખ્યો.
સ રોચયામાસ પરૈશ્ચ બન્ધં પ્રસહ્ય વીરૈરભિગર્હણં ચ। કૌતૂહલાન્માં યદિ રાક્ષસેન્દ્રો દ્રષ્ટું વ્યવસ્યેદિતિ નિશ્ચિતાર્થઃ
હનુમાને બીજાઓ દ્વારા બાંધવામાં અને અપમાનમાં પણ સહમતિ આપી, કારણ કે તેણે નિશ્ચય કર્યો કે જો રાક્ષસરાજ મને જોતાની ઇચ્છા રાખે તો એ માટે હું તૈયાર છું.
સ બદ્ધસ્તેન વલ્કેન વિમુક્તોઽસ્ત્રેણ વીર્યવાન્। અસ્ત્રબન્ધઃ સ ચાન્યં હિ ન બન્ધમનુવર્તતે
તે વાનર વલ્કલથી બાંધવામાં આવ્યો હતો, પણ શસ્ત્રના બંધનમાંથી પોતાની શક્તિથી મુક્ત થયો હતો. શસ્ત્રનું બંધન બીજાં કોઈ બંધનને અનુસરે નહીં.
અથેન્દ્રજિત્ તં દ્રુમચીરબદ્ધં વિચાર્ય વીરઃ કપિસત્તમં તમ્। વિમુક્તમસ્ત્રેણ જગામ ચિન્તા- મન્યેન બદ્ધોઽપ્યનુવર્તતેઽસ્ત્રમ્
પછી ઇન્દ્રજિતે, વૃક્ષના છાલથી બંધાયેલ અને શસ્ત્રના બંધનમાંથી મુક્ત થયેલા વીર વાનરને જોઈ વિચારી લીધું: 'બીજા બંધનથી બાંધવામાં આવ્યો હોય તો પણ, શસ્ત્રનું બંધન તો યથાવત્ રહે છે.'
અહો મહત્ કર્મ કૃતં નિરર્થં ન રાક્ષસૈર્મન્ત્રગતિર્વિમૃષ્ટા। પુનશ્ચ નાસ્ત્રે વિહતેઽસ્ત્રમન્યત્ પ્રવર્તતે સંશયિતાઃ સ્મ સર્વે
અરે! મોટું કામ થયું, પણ એ વ્યર્થ ગયું; રાક્ષસોએ મંત્રની શક્તિનું વિચાર્યું નથી. ફરી, એક શસ્ત્રનો પ્રભાવ ટળી જાય પછી બીજું શસ્ત્ર કામ કરતું નથી; આપણે બધા શંકામાં છીએ.
અસ્ત્રેણ હનુમાન્ મુક્તો નાત્માનમવબુધ્યતે। કૃષ્યમાણસ્તુ રક્ષોભિસ્તૈશ્ચ બન્ધૈર્નિપીડિતઃ
હનુમાન શસ્ત્રના બંધનથી મુક્ત થયો, પણ પોતાને જાણતો રહ્યો નહીં; રાક્ષસો તેને ખેંચતા અને એ બંધનથી પીડિત કરતો હતો.
હન્યમાનસ્તતઃ ક્રૂરૈ રાક્ષસૈઃ કાલમુષ્ટિભિઃ। સમીપં રાક્ષસેન્દ્રસ્ય પ્રાકૃષ્યત સ વાનરઃ
પછી ક્રૂર અને મરણદાયક મુઠ્ઠીઓથી રાક્ષસોએ તેને માર્યો અને એ વાનરને રાક્ષસોના રાજા પાસે લઈ ગયા.
અથેન્દ્રજિત્ તં પ્રસમીક્ષ્ય મુક્ત- મસ્ત્રેણ બદ્ધં દ્રુમચીરસૂત્રૈઃ। વ્યદર્શયત્ તત્ર મહાબલં તં હરિપ્રવીરં સગણાય રાજ્ઞે
પછી ઇન્દ્રજિતે, શસ્ત્રના બંધનથી મુક્ત પણ વૃક્ષના છાલથી બાંધેલા એ મહાબળવાન વાનરવીરને તેની સાથેના સાથીઓ સાથે રાજાને બતાવ્યો.
તં મત્તમિવ માતઙ્ગં બદ્ધં કપિવરોત્તમમ્। રાક્ષસા રાક્ષસેન્દ્રાય રાવણાય ન્યવેદયન્
રાક્ષસોએ, બાંધેલો અને ઉગ્ર થયેલો એ શ્રેષ્ઠ વાનર, જાણે ઉગ્ર ગજ જેવો, રાવણને રજૂ કર્યો.
કોઽયં કસ્ય કુતો વાપિ કિં કાર્યં કોઽભ્યુપાશ્રયઃ। ઇતિ રાક્ષસવીરાણાં દૃષ્ટ્વા સંજજ્ઞિરે કથાઃ
'આ કોણ છે? એ કોનો છે? ક્યાંથી આવ્યો છે? તેનું કામ શું છે? એનો આશરો કોણ છે?' એમ રાક્ષસ વીરોએ તેને જોઈ ચર્ચા શરૂ કરી.
હન્યતાં દહ્યતાં વાપિ ભક્ષ્યતામિતિ ચાપરે। રાક્ષસાસ્તત્ર સંક્રુદ્ધાઃ પરસ્પરમથાબ્રુવન્
'મારી નાખો, સળગાવી દો, કે ખાઈ જાઓ!' એમ ત્યાંના કેટલાક ક્રોધિત રાક્ષસોએ એકબીજાને કહ્યું.
અતીત્ય માર્ગં સહસા મહાત્મા સ તત્ર રક્ષોઽધિપપાદમૂલે। દદર્શ રાજ્ઞઃ પરિચારવૃદ્ધાન્ ગૃહં મહારત્નવિભૂષિતં ચ
મહાત્મા હનુમાને તુરંત માર્ગ પાર કરી રાક્ષસાધિપતિના પગ પાસે પહોંચ્યો; તેણે રાજાના વૃદ્ધ સેવકો અને મહામૂલ્યના રત્નોથી શોભતા ઘર જોયું.
સ દદર્શ મહાતેજા રાવણઃ કપિસત્તમમ્। રક્ષોભિર્વિકૃતાકારૈઃ કૃષ્યમાણમિતસ્તતઃ
મહાતેજસ્વી રાવણે, વિકૃત આકારવાળા રાક્ષસો દ્વારા અહીંથી ત્યાં ખેંચાતા એ શ્રેષ્ઠ વાનરને જોયો.
રાક્ષસાધિપતિં ચાપિ દદર્શ કપિસત્તમઃ। તેજોબલસમાયુક્તં તપન્તમિવ ભાસ્કરમ્
એ વાનરશ્રેષ્ઠે પણ તેજ અને બળથી ભરપૂર, સૂર્ય જેવો તેજસ્વી રાક્ષસાધિપતિને જોયો.
સ રોષસંવર્તિતતામ્રદૃષ્ટિ- ર્દશાનનસ્તં કપિમન્વવેક્ષ્ય। અથોપવિષ્ટાન્ કુલશીલવૃદ્ધાન્ સમાદિશત્ તં પ્રતિ મુખ્યમન્ત્રીન્
પછી દશાનન ક્રોધથી આંખે લાલ થઈ એ વાનરને જોઈને, ત્યાં બેઠેલા કુળ અને આચારમાં વૃદ્ધ એવા મુખ્ય મંત્રીઓને તેની બાબતમાં આજ્ઞા આપી.
યથાક્રમં તૈઃ સ કપિશ્ચ પૃષ્ટઃ કાર્યાર્થમર્થસ્ય ચ મૂલમાદૌ। નિવેદયામાસ હરીશ્વરસ્ય દૂતઃ સકાશાદહમાગતોઽસ્મિ
પછી, યોગ્ય રીતે, એ વાનરને તેઓએ તેના કાર્ય અને હેતુ વિશે પૂછ્યું; ત્યારે તેણે કહ્યું: 'હું વાનરરાજાના દૂત તરીકે અહીં આવ્યો છું.'
thumb|એકોનપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે સુન્દરકાણ્ડે એકોનપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૫-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડનો ઓગણપચાસમો સર્ગ સાંભળો.
તતઃ સ કર્મણા તસ્ય વિસ્મિતો ભીમવિક્રમઃ। હનૂમાન્ ક્રોધતામ્રાક્ષો રક્ષોઽધિપમવૈક્ષત
પછી ભયાનક પરાક્રમી હનુમાન, ક્રોધથી આંખે લાલ થઈ, એ deed જોઈ આશ્ચર્યચકિત થઈ રાક્ષસાધિપતિને નિહાળ્યો.
ભ્રાજમાનં મહાર્હેણ કાઞ્ચનેન વિરાજતા। મુક્તાજાલવૃતેનાથ મુકુટેન મહાદ્યુતિમ્
તેને મહામૂલ્યના સુવર્ણમુકુટથી શોભતા, મણકાની જાળીથી ઢંકાયેલા અને મહાન તેજવાળા રાજાને જોયો.
વજ્રસંયોગસંયુક્તૈર્મહાર્હમણિવિગ્રહૈઃ। હૈમૈરાભરણૈશ્ચિત્રૈર્મનસેવ પ્રકલ્પિતૈઃ
વજ્રથી જોડાયેલા અને અમૂલ્ય રત્નોથી શોભતા સુવર્ણના અલંકારો, મનથી રચાયા હોય એવા સુંદર આભૂષણો તેને પહેરેલા દેખાયા.
મહાર્હક્ષૌમસંવીતં રક્તચન્દનરૂષિતમ્। સ્વનુલિપ્તં વિચિત્રાભિર્વિવિધાભિશ્ચ ભક્તિભિઃ
મહામૂલ્યવાન વસ્ત્રો પહેરેલા, લાલ ચંદનથી અંકિત અને જાતે જ વિવિધ સુગંધિત લપસણોથી શોભતા હતા.
વિચિત્રં દર્શનીયૈશ્ચ રક્તાક્ષૈર્ભીમદર્શનૈઃ। દીપ્તતીક્ષ્ણમહાદંષ્ટ્રં પ્રલમ્બં દશનચ્છદૈઃ
વિચિત્ર અને ભયાનક દેખાવ, લાલ લાલ આંખો, તેજસ્વી અને તીક્ષ્ણ મોટા દાંત, તથા લાંબા દાંતની પંક્તિઓથી યુક્ત હતા.